Chú ngựa con của bà lão nghèo

Có lần, đức Phật an cư mùa mưa ở thành Xá-vệ, rồi đi khất thực khắp nơi. Khi Ngài trở về, dân trong thành quyết định làm lễ đón Ngài, dâng cúng đức Phật và các vị tỳ kheo. Họ nhờ vị thư ký vẫn lo việc báo giờ giảng đạo chia các vị tỳ kheo về cho từng nhà, nhà nào nuôi được bao nhiêu vị thì xin bấy nhiêu vị.

Có một bà lão nghèo chỉ dọn được đúng một phần cơm. Các vị tỳ kheo đã được chia về nhà này nhà kia hết. Trời vừa rạng, bà lão tới gặp vị thư ký, nói:

— Ông cho tôi xin một vị tỳ kheo!

— Tôi đã chia hết các vị rồi, ông đáp. Nhưng trưởng lão Xá-lợi-phất vẫn còn ở trong tinh xá, bà có thể dâng phần cơm của bà cho trưởng lão.

Bà lão mừng lắm, đứng chờ ở cổng Kỳ Viên cho tới khi trưởng lão đi ra. Bà cúi chào, đỡ lấy bát của trưởng lão, dẫn trưởng lão về nhà mình, mời ngồi.

Nhiều gia đình mộ đạo nghe đồn có một bà lão nào đó đã mời được trưởng lão Xá-lợi-phất tới ngồi trước cửa nhà mình. Trong số những người nghe tin có cả vua Ba-tư-nặc nước Kô-sa-la. Vua lập tức sai người mang tới cho bà đủ thứ đồ ăn, cùng một tấm áo và một túi nghìn đồng, nhắn rằng:

— Hãy để người đang cúng dường trưởng lão mặc tấm áo này, tiêu số tiền này, mà cúng dường trưởng lão.

Nhà vua làm thế nào, ông Cấp Cô Độc, ông Cấp Cô Độc em, bà Tì-xá-khư cũng làm thế ấy, đều gửi tới y như vậy. Những gia đình khác thì gửi một trăm, hai trăm đồng, tuỳ theo sức mình. Thế là chỉ trong một ngày, bà lão nhận được tới một trăm nghìn đồng.

Trưởng lão uống chỗ canh bà dâng, ăn chỗ thức ăn và chỗ cơm bà nấu, rồi cảm tạ bà, giảng đạo cho bà nghe, giúp bà bước vào đạo, rồi trở về tinh xá.

Trong giảng đường, các vị tỳ kheo bàn tán về lòng tốt của trưởng lão:

— Này các thầy, vị Tướng Quân Chánh Pháp đã cứu một bà lão khỏi cảnh nghèo khổ. Trưởng lão đã thành chỗ dựa cho bà. Món ăn bà dâng, trưởng lão cũng không chê.

Đức Phật bước vào, hỏi các vị đang ngồi với nhau nói chuyện gì. Các vị thưa lại. Ngài nói:

— Này các tỳ kheo, không phải bây giờ Xá-lợi-phất mới là chỗ dựa cho bà lão này, cũng không phải bây giờ mới không chê món ăn bà dâng. Ngày xưa Xá-lợi-phất cũng đã như thế.

Rồi Ngài kể lại chuyện ngày xưa.

Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, đức Bồ Tát sinh ra trong một gia đình lái buôn ở miền bắc. Ở vùng ấy có năm trăm người buôn ngựa, thường dẫn ngựa tới Ba-la-nại bán.

Một hôm, có một người buôn ngựa dẫn năm trăm con ngựa lên đường tới Ba-la-nại bán. Trên đường ấy, cách Ba-la-nại không xa, có một thị trấn, nơi trước kia có một nhà buôn giàu có từng sống. Ông có một toà nhà rộng mênh mông. Nhưng gia đình ông sa sút dần, giờ chỉ còn lại một bà lão sống trong ngôi nhà của dòng họ. Người buôn ngựa thuê trọ trong ngôi nhà ấy, nhốt ngựa ngay bên cạnh.

Đúng hôm ấy, thật may sao, một con ngựa cái nòi quý của ông đẻ một chú ngựa con. Ông nán lại hai ba ngày, rồi dẫn đàn ngựa đi gặp nhà vua. Bấy giờ bà lão đòi ông tiền trọ.

— Vâng, mẹ ạ, tôi sẽ trả mẹ.

— Con ơi, bà lão nói, khi con trả tiền cho mẹ, thì con cho mẹ chú ngựa con này, rồi trừ giá của nó vào tiền trọ.

Người buôn ngựa làm theo lời bà, rồi lên đường. Bà lão thương chú ngựa con như thương con đẻ. Bà nuôi chú bằng nước cơm rang, cơm thừa và cỏ.

Ít lâu sau, đức Bồ Tát dẫn năm trăm con ngựa đi bán, tới trọ trong ngôi nhà ấy. Nhưng đàn ngựa đánh hơi thấy chú ngựa con nòi quý, được nuôi bằng cám gạo đỏ, thế là không một con nào chịu bước vào nhà. Đức Bồ Tát hỏi bà lão:

— Mẹ ơi, hình như trong nhà có con ngựa nào phải không?

— Ôi con ơi, ngựa thì chỉ có mỗi một chú ngựa con mẹ nuôi ở đây, cưng chiều như con đẻ của mẹ!

— Nó đâu rồi, mẹ?

— Nó ra ngoài gặm cỏ rồi.

— Bao giờ nó về, mẹ?

— Ồ, nó sắp về rồi.

Đức Bồ Tát để đàn ngựa ở ngoài, ngồi chờ chú ngựa con về. Chẳng bao lâu, chú ngựa con đi dạo về. Nhìn chú ngựa con xinh đẹp, bụng no cám gạo, đức Bồ Tát xem xét các dấu hiệu trên mình chú, nghĩ bụng: "Đây là một con ngựa nòi quý vô giá. Mình phải mua nó của bà lão."

Lúc ấy chú ngựa con đã vào nhà, về chuồng của mình. Lập tức cả đàn ngựa cũng bước vào được.

Đức Bồ Tát ở lại đó mấy ngày, chăm sóc đàn ngựa. Lúc sắp đi, chàng nói với bà lão:

— Mẹ ơi, mẹ bán cho con chú ngựa con này nhé.

— Con nói gì thế! Ai lại đi bán đứa con nuôi của mình bao giờ!

— Thế mẹ cho nó ăn gì hả mẹ?

— Cơm, cháo, cơm rang, cơm thừa với cỏ, rồi nước cháo cho nó uống.

— Mẹ ơi, nếu con có được nó, con sẽ cho nó ăn toàn những món ngon nhất. Khi nó đứng, con sẽ căng màn vải che cho nó. Con sẽ trải thảm cho nó đứng.

— Thật thế ư, con? Thế thì con hãy dắt đứa con này của mẹ đi, mong nó được sung sướng!

Đức Bồ Tát trả riêng tiền cho bốn chân của chú ngựa, cho cái đuôi, cho cái đầu, đặt xuống sáu túi, mỗi túi một nghìn đồng. Chàng sắm cho bà lão một bộ áo mới, đeo đồ trang sức cho bà, rồi để bà đứng trước mặt chú ngựa. Chú ngựa con mở mắt nhìn mẹ, nước mắt trào ra. Bà lão vuốt lưng chú, nói:

— Mẹ đã được đền đáp công nuôi nấng con rồi. Đi đi, con của mẹ!

Rồi chú ngựa ra đi.

Hôm sau, đức Bồ Tát muốn thử xem chú ngựa có biết giá trị của mình hay không. Chàng cho dọn thức ăn tầm thường, đổ cháo gạo đỏ vào xô mang tới cho chú. Nhưng chú không nuốt nổi, nhất định không động tới thứ thức ăn ấy. Để thử chú, đức Bồ Tát đọc câu kệ:

— Ngày trước, cỏ với nước cháo mi cũng cho là ngon. Sao giờ mi lại không chịu ăn món của mình?

Nghe vậy, chú ngựa con đọc câu kệ đáp lại:

— Khi người ta chưa biết dòng dõi, giống nòi của mình, thì nước cháo cũng đủ cho mình dùng. Nhưng ông đã biết tôi là con đầu đàn trong loài ngựa. Vì thế tôi không nhận thứ thức ăn ấy từ tay ông.

Đức Bồ Tát nói:

— Ta làm thế để thử mi thôi, đừng giận.

Rồi chàng nấu những món ngon dâng cho chú.

Tới sân cung vua, chàng để năm trăm con ngựa một bên, còn bên kia thì căng một tấm màn thêu, trải thảm bên dưới, phía trên căng một tấm trần vải, rồi cho chú ngựa con đứng ở đó.

Nhà vua tới xem ngựa, hỏi vì sao con ngựa này lại được để riêng một chỗ.

— Tâu bệ hạ, nếu không để riêng con ngựa này, nó sẽ làm cho những con kia sổng mất.

— Nó có đẹp không?

— Tâu bệ hạ, đẹp ạ.

— Vậy cho ta xem nó chạy thử.

Người chủ thắng yên cương cho chú ngựa, cưỡi lên lưng. Rồi chàng cho dẹp hết người trong sân, phi ngựa một vòng quanh sân. Cả khu sân như được bao quanh bằng những hàng ngựa nối nhau không dứt!

Rồi đức Bồ Tát nói:

— Tâu bệ hạ, xin bệ hạ xem ngựa của thần phi nhanh thế nào!

Chàng thả lỏng dây cương. Không một ai còn nhìn thấy con ngựa nữa! Chàng gắn một chiếc lá đỏ lên sườn ngựa, thì người ta chỉ thấy mỗi chiếc lá bay vun vút. Rồi chàng cho ngựa phi trên mặt một cái hồ trong một khu vườn của kinh thành. Ngựa phi qua mặt nước mà đầu móng chẳng hề ướt. Rồi chàng lại cho ngựa phi trên những chiếc lá sen, chẳng chiếc lá nào bị dìm xuống nước.

Cho nhà vua xem những bước phi tuyệt vời của con ngựa xong, chàng xuống ngựa, vỗ tay, rồi chìa một bàn tay ra, ngửa lòng bàn tay lên. Con ngựa bước lên, đứng gọn trên lòng bàn tay của chủ, bốn chân chụm sát vào nhau.

Đức Bồ Tát nói:

— Tâu đại vương, cả vòng biển cả mênh mông cũng không đủ chỗ cho con ngựa này phô hết tài của nó.

Nhà vua hài lòng tới mức ban cho chàng một nửa vương quốc. Còn con ngựa thì vua làm lễ rưới nước, tôn làm ngựa ngự. Vua yêu quý, nâng niu chú ngựa, hết mực tôn vinh. Chỗ ở của chú được làm đẹp như chính cung phòng của vua. Sàn được rảy đủ bốn thứ hương thơm, tường treo đầy vòng hoa, trên trần căng một tấm vải lấp lánh sao vàng, trông như một cái lều xinh đẹp. Một ngọn đèn dầu thơm cháy suốt ngày đêm. Đồ ăn của chú bao giờ cũng là thứ xứng với bậc vua chúa.

Từ khi có chú ngựa, quyền cai trị khắp cõi Ấn Độ về tay nhà vua. Vua làm điều lành, bố thí theo lời khuyên của đức Bồ Tát, và được sinh lên cõi trời.

Đức Phật giảng xong, nhiều người chứng được các quả thánh. Rồi Ngài cho biết: bà lão thuở ấy cũng chính là bà lão bây giờ, chú ngựa nòi quý là Xá-lợi-phất, nhà vua là A-nan, còn người buôn ngựa chính là Ngài.

— Hết —