Ông cha xứ trẻ

Chương 1: Ông cha xứ trẻ

Pa-ven Mi-khai-lô-vích Cu-nhin, thành viên thường trực của ty lo việc nông dân, một người trẻ tuổi, chừng ba mươi, từ Pê-téc-bua trở về điền trang Bô-ri-xô-vô của mình, việc đầu tiên là sai một người cưỡi ngựa sang làng Xin-cô-vô mời cha xứ ở đó là cha I-a-cốp Xmia-nốp.

Chừng năm tiếng sau, cha I-a-cốp tới.

- Rất hân hạnh được làm quen! - Cu-nhin đón khách ở phòng ngoài. - Tôi sống và làm việc ở đây đã một năm rồi, đáng lẽ chúng ta phải quen nhau từ lâu. Xin mời cha vào! Nhưng mà... cha trẻ quá! - Cu-nhin ngạc nhiên. - Cha bao nhiêu tuổi rồi ạ?

- Thưa, hai mươi tám ạ... - cha I-a-cốp nói, yếu ớt bắt bàn tay chìa ra, và chẳng hiểu sao lại đỏ mặt.

Cu-nhin dẫn khách vào phòng làm việc của mình, bắt đầu ngắm nghía.

"Cái mặt thô kệch, đàn bà làm sao!" - anh nghĩ.

Quả thật, trên mặt cha I-a-cốp có rất nhiều nét "đàn bà": mũi hếch, má đỏ au, đôi mắt to màu xanh xám với cặp lông mày thưa thớt, gần như không thấy. Mớ tóc dài màu hung, khô và thẳng, rủ xuống vai như những que củi. Bộ ria mới đang bắt đầu thành hình một bộ ria đàn ông thực thụ, còn chòm râu thì thuộc loại râu chẳng ra gì mà dân chủng viện chẳng hiểu sao gọi là "râu cù lét": lơ thơ, lộ cả da thịt, vuốt hay chải bằng lược đều không được, may ra chỉ véo được thôi... Cả đám lông lá nghèo nàn ấy mọc không đều, thành từng bụi, như thể cha I-a-cốp định hoá trang làm linh mục, mới dán bộ râu được một nửa thì bị ngắt ngang. Cha mặc chiếc áo chùng ngắn màu cà phê pha loãng, hai khuỷu tay vá hai miếng to.

"Một gã kỳ quặc... - Cu-nhin nghĩ, nhìn vạt áo lấm bùn của cha. - Lần đầu đến nhà người ta mà không biết ăn mặc cho tươm tất hơn một chút."

- Mời cha ngồi, - anh bắt đầu, giọng suồng sã nhiều hơn niềm nở, kéo một chiếc ghế bành lại gần bàn. - Mời cha ngồi đi ạ!

Cha I-a-cốp ho vào nắm tay, lóng ngóng ngồi xuống mép ghế, đặt hai lòng bàn tay lên đầu gối. Thấp bé, ngực lép, mặt đỏ ửng lấm tấm mồ hôi, ngay từ đầu cha đã gây cho Cu-nhin một ấn tượng hết sức khó chịu. Trước đây Cu-nhin không thể ngờ trên đất Nga lại có những linh mục trông thiếu đường bệ và thảm hại đến thế. Trong dáng ngồi của cha I-a-cốp, trong cái kiểu đặt tay lên gối và ngồi ghé ở mép ghế, anh thấy sự thiếu phẩm giá, thậm chí cả thói khúm núm.

- Thưa cha, tôi mời cha đến là vì công việc... - Cu-nhin mở lời, ngả lưng ra thành ghế. - Tôi được cái nhiệm vụ đáng quý là giúp cha trong một việc hữu ích của cha... Chuyện là thế này, từ Pê-téc-bua về, tôi thấy trên bàn có lá thư của ngài thủ lĩnh quý tộc. Ông Ê-gô Đmi-tơ-ri-ê-vích đề nghị tôi nhận đỡ đầu ngôi trường làng của nhà thờ sắp mở ở Xin-cô-vô chỗ cha. Thưa cha, tôi rất mừng, mừng hết lòng... Hơn thế nữa: tôi đón nhận lời đề nghị ấy một cách hồ hởi!

Cu-nhin đứng dậy, đi lại trong phòng.

- Dĩ nhiên, ông Ê-gô Đmi-tơ-ri-ê-vích và có lẽ cả cha đều biết tôi chẳng có của cải gì nhiều. Điền trang của tôi đã đem cầm cố, tôi sống hoàn toàn nhờ đồng lương thành viên thường trực. Vì thế cha không thể trông vào sự giúp đỡ lớn lao, nhưng cái gì trong khả năng thì tôi sẽ làm hết... Thế thưa cha, cha định bao giờ thì mở trường?

- Khi nào có tiền ạ... - cha I-a-cốp đáp.

- Thế hiện giờ cha có được đồng nào chưa?

- Thưa, gần như chẳng có gì ạ... Ở buổi họp làng, bà con quyết định mỗi năm góp ba mươi xu cho mỗi đầu đàn ông, nhưng đấy mới chỉ là lời hứa! Mà muốn sắm sửa ban đầu thì ít nhất cũng phải hai trăm rúp...

- Ừm... Tiếc là bây giờ tôi không có số tiền ấy... - Cu-nhin thở dài. - Chuyến đi vừa rồi tôi tiêu sạch, lại còn... mắc nợ nữa. Ta hãy cùng nhau nghĩ ra cách gì đó.

Cu-nhin bắt đầu nghĩ thành lời. Anh trình bày những suy tính của mình và dõi theo nét mặt cha I-a-cốp, tìm ở đó sự tán thưởng hay đồng tình. Nhưng khuôn mặt ấy dửng dưng, bất động, chẳng biểu lộ gì ngoài vẻ rụt rè bẽn lẽn và bồn chồn. Nhìn vào đó, người ta có thể tưởng Cu-nhin đang nói về những điều cao siêu mà cha I-a-cốp không hiểu nổi, cha chỉ ngồi nghe vì lịch sự, lại còn sợ bị bắt quả tang là không hiểu.

"Gã này xem ra chẳng sáng dạ gì lắm... - Cu-nhin nghĩ. - Nhút nhát quá mức và hơi ngờ nghệch."

Cha I-a-cốp chỉ hơi tươi tỉnh lên, thậm chí còn mỉm cười, khi người hầu bước vào phòng, bưng trên khay hai cốc trà và một đĩa bánh quy xoắn. Cha cầm cốc của mình, uống ngay.

- Hay chúng ta viết thư lên đức giám mục? - Cu-nhin tiếp tục nghĩ thành lời. - Bởi vì nói cho đúng ra, không phải hội đồng địa phương, không phải chúng ta, mà là các bề trên nhà đạo đã nêu vấn đề trường làng của nhà thờ. Lẽ ra chính các ngài phải chỉ ra nguồn tiền. Tôi nhớ hình như có đọc ở đâu là đã có một khoản tiền được cấp cho việc này. Cha có biết gì không?

Cha I-a-cốp mải mê uống trà đến nỗi không trả lời ngay. Cha ngước đôi mắt xanh xám lên nhìn Cu-nhin, nghĩ một lúc, rồi như chợt nhớ ra câu hỏi, lắc đầu. Trên khuôn mặt xấu xí của cha, từ tai này sang tai kia, lan ra một vẻ khoan khoái và một cơn thèm ăn hết sức tầm thường, trần tục. Cha uống và nhấm nháp từng ngụm. Uống cạn đến giọt cuối cùng, cha đặt cốc xuống bàn, rồi lại cầm cốc lên, nhìn đáy cốc, rồi lại đặt xuống. Vẻ khoan khoái tắt dần trên mặt... Tiếp đó Cu-nhin thấy vị khách của mình lấy một chiếc bánh quy xoắn trong đĩa, cắn một miếng nhỏ, rồi xoay xoay trong tay và nhanh nhẹn nhét vào túi.

"Chà, cái này thì chẳng ra dáng linh mục chút nào! - Cu-nhin nghĩ, nhún vai ghê tởm. - Là cái gì đây, lòng tham của thầy tu hay là trẻ con?"

Mời khách uống thêm một cốc trà nữa và tiễn ra tận phòng ngoài, Cu-nhin nằm xuống đi-văng, buông mình trọn vẹn cho cái cảm giác khó chịu mà cuộc viếng thăm của cha I-a-cốp để lại.

"Con người mới kỳ quặc, mới hoang dã làm sao! - anh nghĩ. - Bẩn thỉu, luộm thuộm, thô lỗ, ngu ngốc, và chắc chắn là nghiện rượu... Lạy Chúa tôi, thế mà là linh mục, là cha tinh thần! Là người dạy dỗ dân chúng! Thử tưởng tượng giọng thầy phó tế phải mỉa mai đến thế nào khi trước mỗi buổi lễ lại xướng lên với ông ta: "Xin ngài ban phép lành!" Ngài mới hay làm sao! Một ngài không có lấy một chút phẩm giá, vô giáo dục, giấu bánh vào túi như cậu học trò... Thật là! Lạy Chúa, đức giám mục để mắt ở đâu khi phong chức cho con người này? Họ coi dân chúng là gì mà giao cho dân những người thầy như thế? Ở đây cần những người mà..."

Và Cu-nhin ngẫm nghĩ xem những linh mục Nga phải là những người như thế nào...

"Chẳng hạn, giả sử mình là linh mục... Một linh mục có học thức và yêu công việc của mình có thể làm được nhiều điều lắm... Mình thì đã mở trường từ lâu rồi. Còn bài giảng? Nếu linh mục chân thành và được lòng yêu nghề thôi thúc, thì ông ta có thể giảng những bài tuyệt diệu, nảy lửa biết bao!"

Cu-nhin nhắm mắt, bắt đầu soạn một bài giảng trong óc. Lát sau anh đã ngồi bên bàn viết lia lịa.

"Mình sẽ đưa cho cái gã tóc hung ấy, bảo ông ta đọc trong nhà thờ..." - anh nghĩ.

Ngay chủ nhật sau, buổi sáng, Cu-nhin đánh xe sang Xin-cô-vô để giải quyết cho xong chuyện trường học, nhân tiện làm quen với ngôi nhà thờ mà anh được coi là con chiên. Mặc dù đường sá lầy lội, buổi sáng thật tuyệt đẹp. Mặt trời chói chang, tia nắng cứa vào những mảng tuyết tồn đọng còn trắng xoá đây đó. Tuyết, lúc từ biệt mặt đất, lấp lánh như kim cương đến loá cả mắt, còn bên cạnh, lúa mạch mùa đông non đang vội vã xanh lên. Những con quạ đen bay lượn trên mặt đất, dáng đường bệ. Một con quạ bay đến, sà xuống đất, và trước khi đứng vững trên hai chân, nó còn nhảy lò cò mấy cái...

Ngôi nhà thờ gỗ mà Cu-nhin đến trước cửa đã cũ nát và xám xịt. Mấy cây cột nhỏ ở hiên, ngày trước sơn trắng, nay đã tróc hết, trông như hai cái càng xe xấu xí. Bức thánh tượng trên cửa chỉ còn là một vệt đen sì. Nhưng chính cảnh nghèo nàn ấy lại làm Cu-nhin xúc động, mủi lòng. Khiêm nhường cúi mắt, anh bước vào nhà thờ, dừng lại bên cửa. Buổi lễ vừa mới bắt đầu. Một thầy giúp lễ già, lưng còng như cái vòng ách, đang đọc các giờ kinh bằng một giọng nam cao đục, khó nghe. Cha I-a-cốp làm lễ không có thầy phó tế, đang đi quanh nhà thờ xông hương. Nếu không phải vì cái tâm trạng khiêm nhường đã thấm vào Cu-nhin lúc bước vào ngôi nhà thờ nghèo khó, thì trông thấy cha I-a-cốp, nhất định anh đã bật cười. Trên người vị linh mục thấp bé là một chiếc áo lễ nhàu nhĩ, dài lê thê, bằng một thứ vải vàng đã sờn. Mép dưới chiếc áo lễ quét lết trên mặt đất.

Nhà thờ không đông. Nhìn đám con chiên, thoạt tiên Cu-nhin sửng sốt vì một điều lạ lùng: anh chỉ thấy toàn người già và trẻ con... Thế những người đang tuổi lao động đâu? Tuổi trẻ và tuổi trai tráng đâu? Nhưng đứng một lúc, nhìn kỹ hơn những khuôn mặt già nua, Cu-nhin mới thấy mình đã tưởng người trẻ là người già. Tuy vậy, anh không coi trọng lắm cái ảo giác nhỏ ấy.

Bên trong, nhà thờ cũng cũ nát và xám xịt như bên ngoài. Trên bệ thánh tượng và trên những bức tường màu nâu, không còn chỗ nào là không bị thời gian hun khói và cào xước. Cửa sổ nhiều, nhưng sắc màu chung có vẻ xám, nên trong nhà thờ lúc nào cũng nhá nhem.

"Ai trong sạch tâm hồn thì cầu nguyện ở đây thật tốt... - Cu-nhin nghĩ. - Ở Rô-ma, tại nhà thờ thánh Phê-rô, người ta choáng ngợp vì vẻ hùng vĩ, còn ở đây thì xúc động vì sự khiêm nhường và giản dị này."

Nhưng tâm trạng cầu nguyện của anh tan thành mây khói khi cha I-a-cốp bước vào cung thánh và bắt đầu dâng lễ. Vì còn trẻ, vừa rời ghế chủng viện là làm linh mục ngay, cha I-a-cốp chưa kịp có một phong cách hành lễ nhất định. Lúc đọc kinh, cha như đang chọn xem nên dừng ở giọng nào, giọng nam cao hay giọng trầm yếu ớt. Cha cúi chào vụng về, đi nhanh, mở và đóng cửa thánh một cách hấp tấp... Ông thầy giúp lễ già, rõ ràng vừa ốm vừa nghễnh ngãng, nghe không rõ những câu xướng của cha, nên không tránh khỏi những chuyện lộn xộn nho nhỏ. Cha I-a-cốp chưa kịp đọc xong câu cần đọc thì ông thầy giúp lễ đã hát phần mình, hoặc cha I-a-cốp đã đọc xong từ lâu mà ông già vẫn nghiêng tai về phía cung thánh, lắng nghe và im lặng, cho đến khi bị ai giật vạt áo. Ông già có giọng đục, bệnh hoạn, hụt hơi, run rẩy và nói ngọng... Để hoàn tất cảnh thiếu trang nghiêm, phụ hoạ với thầy giúp lễ là một cậu bé rất nhỏ, đầu chỉ vừa nhô lên khỏi lan can gian hát. Cậu bé hát giọng kim cao vút, the thé, và như thể cố tình hát lạc điệu. Cu-nhin đứng nghe một lúc rồi đi ra ngoài hút thuốc. Anh đã vỡ mộng, và nhìn ngôi nhà thờ xám xịt gần như với ác cảm.

- Người ta than phiền lòng mộ đạo trong dân sa sút... - anh thở dài. - Chẳng sa sút sao được! Cứ đưa thêm nhiều những ông cha như thế này về đây nữa đi!

Sau đó Cu-nhin còn vào nhà thờ ba lần, và lần nào anh cũng thấy thôi thúc muốn ra ngoài hít thở không khí trong lành. Đợi lễ xong, anh đến nhà cha I-a-cốp. Nhìn bên ngoài, nhà cha xứ chẳng khác gì những túp nhà gỗ của nông dân, chỉ có rơm trên mái lợp phẳng phiu hơn, và cửa sổ có treo những tấm rèm nhỏ màu trắng. Cha I-a-cốp đưa Cu-nhin vào một căn phòng nhỏ, sáng sủa, nền đất nện, tường dán giấy rẻ tiền. Mặc dù có vài cố gắng tỏ ra sang trọng, như mấy tấm ảnh lồng khung và chiếc đồng hồ có cái kéo móc vào quả lắc, cảnh bày biện trong nhà vẫn nghèo nàn đến sững sờ. Nhìn đồ đạc, người ta có thể tưởng cha I-a-cốp đã đi từng nhà gom góp từng món: chỗ này cho cái bàn tròn ba chân, chỗ kia cho cái ghế đẩu, chỗ thứ ba cho cái ghế tựa lưng ngả hẳn ra sau, chỗ thứ tư cho cái ghế lưng thẳng nhưng mặt ngồi lún xuống, còn chỗ thứ năm thì hào phóng cho hẳn một thứ na ná cái trường kỷ, lưng phẳng, mặt ngồi đan mắt cáo. Cái thứ na ná trường kỷ ấy được sơn màu đỏ sẫm, bốc mùi sơn nồng nặc. Thoạt tiên Cu-nhin định ngồi lên một chiếc ghế tựa, nhưng nghĩ thế nào lại ngồi lên ghế đẩu.

- Đây là lần đầu ông đến nhà thờ chúng tôi phải không ạ? - cha I-a-cốp hỏi, treo chiếc mũ lên một cái đinh to xấu xí.

- Vâng, lần đầu. Thế này, thưa cha... Trước khi bàn công việc, cha cho tôi xin chén trà, cả người tôi khô khốc rồi đây.

Cha I-a-cốp chớp chớp mắt, hắng giọng rồi đi vào sau tấm vách ngăn. Có tiếng thì thầm...

"Chắc là với bà vợ... - Cu-nhin nghĩ. - Muốn xem thử ông cha tóc hung này có bà vợ thế nào..."

Lát sau cha I-a-cốp từ sau vách ngăn đi ra, mặt đỏ, đẫm mồ hôi, cố mỉm cười, ngồi xuống mép trường kỷ đối diện Cu-nhin.

- Người ta đun ấm sa-mô-va ngay bây giờ ạ, - cha nói, không nhìn khách.

"Lạy Chúa, họ còn chưa đun ấm! - Cu-nhin kinh hoàng nghĩ thầm. - Giờ thì cứ việc mà chờ!"

- Tôi có mang đến cho cha, - anh nói, - bản nháp lá thư tôi viết gửi đức giám mục. Uống trà xong tôi sẽ đọc... Có lẽ cha sẽ thấy cần thêm điều gì đó...

- Vâng ạ.

Im lặng. Cha I-a-cốp sợ sệt liếc nhìn tấm vách ngăn, sửa lại mái tóc rồi xì mũi.

- Thời tiết đẹp quá ạ... - cha nói.

- Vâng. Nhân tiện, hôm qua tôi đọc được một chuyện hay lắm... Hội đồng địa phương huyện Vôn-xcơ quyết định giao tất cả các trường học của mình cho giới tu sĩ. Chuyện ấy rất đáng chú ý.

Cu-nhin đứng dậy, đi đi lại lại trên nền đất và bắt đầu nói ra những suy nghĩ của mình.

- Thế cũng chẳng sao, - anh nói, - miễn là giới tu sĩ đứng được ở tầm cao của sứ mệnh mình và hiểu rõ nhiệm vụ của mình. Không may cho tôi, tôi biết những linh mục mà xét về trình độ và phẩm chất đạo đức, làm thư ký trong quân đội còn chưa xứng, nói gì làm linh mục. Mà cha cũng phải công nhận, một thầy giáo tồi gây hại cho trường học ít hơn nhiều so với một linh mục tồi.

Cu-nhin nhìn cha I-a-cốp. Cha ngồi khom người, đang chăm chú nghĩ điều gì, và xem ra không nghe khách nói.

- Anh I-a-cốp ơi, ra đây một tí! - có tiếng đàn bà gọi sau tấm vách ngăn.

Cha I-a-cốp giật mình, đi vào sau vách. Lại bắt đầu tiếng thì thầm.

Cu-nhin thèm trà đến thắt lòng.

"Không, ở đây mình chẳng đợi được trà đâu! - anh nghĩ, nhìn đồng hồ. - Mà hình như mình chẳng phải vị khách được mong đợi lắm. Chủ nhà chẳng thèm nói với mình lấy một câu, chỉ ngồi đấy mà chớp mắt."

Cu-nhin cầm lấy mũ, đợi cha I-a-cốp ra rồi chào từ biệt.

"Mất toi một buổi sáng! - anh bực bội trên đường về. - Khúc gỗ! Gốc cây! Ông ta quan tâm đến trường học cũng như mình quan tâm đến tuyết năm ngoái. Không, mình chẳng làm ăn được gì với ông ta! Chẳng ra đâu vào đâu cả! Giá ngài thủ lĩnh quý tộc biết ông cha xứ ở đây là thế nào thì đã chẳng vội lo chuyện trường học. Phải lo có một ông cha tốt trước đã, rồi hẵng lo đến trường!"

Bây giờ Cu-nhin gần như căm ghét cha I-a-cốp. Con người ấy, cái dáng vẻ thảm hại, như tranh biếm hoạ trong chiếc áo lễ dài nhàu nhĩ, khuôn mặt đàn bà, cách hành lễ, lối sống, và sự kính cẩn rụt rè kiểu viên chức bàn giấy của ông ta, đã xúc phạm đến chút tình cảm tôn giáo nhỏ nhoi còn sót lại trong lồng ngực Cu-nhin, đang le lói lặng lẽ bên cạnh những câu chuyện cổ tích của bà vú. Còn sự lạnh nhạt, hờ hững mà ông ta dùng để đón nhận sự quan tâm chân thành, nồng nhiệt của Cu-nhin đối với chính công việc của ông ta, thì lòng tự ái của anh khó mà chịu nổi...

Tối hôm ấy, Cu-nhin đi đi lại lại rất lâu trong các phòng mà nghĩ ngợi, rồi dứt khoát ngồi vào bàn viết thư gửi đức giám mục. Sau khi xin tiền cho trường học và xin phép lành, anh còn thành thật, như một người con, trình bày ý kiến của mình về vị linh mục ở Xin-cô-vô. "Ông ta còn trẻ, - anh viết, - trình độ chưa đủ, hình như sống không được điều độ trong chuyện rượu chè, và nói chung không đáp ứng được những đòi hỏi mà qua bao thế kỷ, dân tộc Nga đã đặt ra đối với những người chăn chiên của mình." Viết xong lá thư, Cu-nhin nhẹ nhõm thở ra, đi ngủ với ý thức mình đã làm được một việc tốt.

Sáng thứ hai, khi anh còn nằm trên giường, người ta vào báo cha I-a-cốp đến. Anh không muốn dậy, bèn bảo nói là anh đi vắng. Thứ ba anh đi họp hội nghị, đến thứ bảy trở về thì nghe kẻ hầu người hạ kể rằng trong những ngày anh vắng nhà, ngày nào cha I-a-cốp cũng đến.

"Xem ra ông ta thích mấy cái bánh quy xoắn của mình lắm!" - Cu-nhin nghĩ.

— Hết chương 1 —