Cuộc lục soát

Ma-ri-a An-đrây-ép-na Páp-lét-xcai-a, mà mọi người vẫn gọi thân mật là Ma-sen-ca, một cô gái rất trẻ vừa tốt nghiệp trường nữ học, đi dạo về nhà Cút-skin, nơi cô làm gia sư, thì thấy cả nhà đang nhốn nháo khác thường. Người gác cửa Mi-khai-lô ra mở cửa cho cô, mặt mũi bối rối, đỏ như tôm luộc.

Trên lầu vọng xuống tiếng ồn ào.

"Chắc bà chủ lên cơn, - Ma-sen-ca nghĩ, - hoặc lại cãi nhau với chồng..."

Ở phòng ngoài và hành lang, cô gặp mấy cô hầu gái. Một cô đang khóc. Rồi Ma-sen-ca thấy chính ông chủ, Ni-cô-lai Xéc-gây-ích, từ cửa phòng cô chạy ra. Ông là một người nhỏ thó, chưa già, mặt bủng beo, hói một mảng to. Mặt ông đỏ gay. Người ông giật giật... Không để ý đến cô gia sư, ông đi ngang qua cô, giơ hai tay lên trời, kêu:

- Ôi, khủng khiếp quá! Vô ý tứ quá! Ngu xuẩn quá, man rợ quá! Ghê tởm quá!

Ma-sen-ca bước vào phòng mình, và lần đầu tiên trong đời, cô phải nếm trọn vẹn cái cảm giác mà những người phụ thuộc, những kẻ không có tiếng nói, sống nhờ cơm nhà giàu sang quyền quý vẫn quen biết. Phòng cô đang bị lục soát. Bà chủ Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na, một bà to béo, vai u, lông mày đen rậm, đầu để trần, người thô kệch, có hàng ria lún phún, đôi tay đỏ au, mặt mũi và điệu bộ trông như một mụ đầu bếp quê mùa, đang đứng bên bàn cô, nhét trả vào túi đồ khâu những cuộn len, mẩu vải, mảnh giấy vụn... Rõ ràng bà không ngờ cô gia sư về lúc ấy, vì khi ngoảnh lại thấy khuôn mặt tái nhợt, sửng sốt của cô, bà hơi bối rối, lúng búng:

- Xin lỗi, tôi... tôi lỡ làm đổ ra... tay áo vướng phải...

Rồi nói thêm câu gì nữa, bà chủ sột soạt tà váy dài đi ra. Ma-sen-ca đưa đôi mắt ngơ ngác nhìn quanh phòng mình. Chẳng hiểu gì, chẳng biết nghĩ sao, cô nhún vai, người lạnh toát vì sợ... Bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na tìm gì trong túi đồ của cô? Nếu đúng như bà nói, là tay áo vô tình vướng phải làm đổ ra, thì sao ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích lại đỏ mặt tía tai, hốt hoảng chạy ra khỏi phòng như thế? Sao một ngăn kéo bàn lại hơi hé ra? Chiếc hộp nhỏ có khoá, nơi cô gia sư cất mấy đồng hào và mấy con tem cũ, đã bị mở ra. Người ta mở được nó nhưng không khoá lại được, dù đã cào xước hết cả ổ khoá. Kệ sách, mặt bàn, giường ngủ, tất cả đều mang dấu vết lục soát còn mới. Cả giỏ quần áo lót cũng thế. Quần áo được xếp cẩn thận, nhưng không theo thứ tự Ma-sen-ca đã xếp trước khi ra khỏi nhà. Vậy là có lục soát, lục soát thật sự, nhưng để làm gì, tại sao? Đã xảy ra chuyện gì? Ma-sen-ca nhớ lại vẻ hốt hoảng của người gác cửa, cảnh nhốn nháo vẫn còn đang tiếp diễn, cô hầu gái khóc sưng mắt. Phải chăng tất cả những chuyện ấy dính dáng đến cuộc lục soát vừa rồi trong phòng cô? Phải chăng cô bị dính vào một vụ gì khủng khiếp? Ma-sen-ca tái mặt, người lạnh ngắt, ngồi phịch xuống chiếc giỏ quần áo.

Cô hầu gái bước vào phòng.

- Li-da, chị có biết sao người ta lại... lục soát tôi không? - cô gia sư hỏi chị ta.

- Bà chủ mất một chiếc trâm cài áo giá hai nghìn rúp... - Li-da nói.

- Phải, nhưng sao lại lục soát tôi?

- Lục soát hết mọi người, cô ạ. Tôi cũng bị khám khắp người... Bắt chúng tôi cởi hết quần áo ra mà khám... Còn tôi, thưa cô, có Chúa chứng giám... Đừng nói là trâm cài của bà, tôi còn chẳng đến gần bàn trang điểm. Ra trước cảnh sát tôi cũng nói đúng như thế.

- Nhưng... sao lại lục soát tôi? - cô gia sư vẫn không hiểu.

- Thì tôi đã bảo, mất trộm trâm cài mà... Bà chủ đích thân sục tay khắp nơi. Đến cả bác gác cửa Mi-khai-lô bà cũng tự tay khám. Thật nhục nhã! Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích chỉ đứng nhìn rồi cục ta cục tác như gà mái. Còn cô, cô run làm gì cho mệt. Người ta có tìm thấy gì ở chỗ cô đâu! Nếu cô không lấy trâm thì cô chẳng việc gì phải sợ.

- Nhưng như thế là hèn hạ, Li-da ạ... là sỉ nhục! - Ma-sen-ca nói, nghẹn thở vì phẫn uất. - Như thế là đê tiện, là hèn hạ! Bà ấy có quyền gì mà nghi ngờ tôi, lục lọi đồ đạc của tôi?

- Cô sống ở nhà người ta mà, cô ạ, - Li-da thở dài. - Tuy cô là tiểu thư, nhưng dù sao thì cũng... cũng như người ăn kẻ ở... Đâu phải như ở với bố mẹ...

Ma-sen-ca ngã vật xuống giường, khóc nức nở đầy cay đắng. Chưa bao giờ người ta làm nhục cô đến thế, chưa bao giờ người ta xúc phạm cô sâu sắc như bây giờ... Cô, một thiếu nữ có giáo dục, nhạy cảm, con gái một thầy giáo, lại bị nghi là ăn cắp, bị lục soát như một người đàn bà đầu đường xó chợ! Có lẽ không thể nghĩ ra nỗi nhục nào lớn hơn thế. Và cùng với nỗi tủi nhục ấy là một nỗi sợ nặng nề: rồi đây sẽ ra sao!? Đủ thứ ý nghĩ vô lý chui vào đầu cô. Nếu người ta đã có thể nghi cô ăn cắp, thì bây giờ người ta có thể bắt cô, lột hết quần áo mà khám, rồi giải cô đi giữa phố, nhốt cô vào một xà lim tối tăm, lạnh lẽo đầy chuột và mọt ẩm, y như cái xà lim nơi công chúa Ta-ra-ca-nô-va đã bị giam. Ai sẽ bênh vực cô? Bố mẹ cô ở tận tỉnh xa, chẳng có tiền mà lên thăm cô. Ở thủ đô cô chỉ có một mình, như giữa cánh đồng hoang, không họ hàng, không người quen. Người ta muốn làm gì cô cũng được.

"Mình sẽ chạy đến tất cả các quan toà, các luật sư... - Ma-sen-ca run rẩy nghĩ. - Mình sẽ giải thích cho họ, sẽ thề... Họ sẽ tin rằng mình không thể là kẻ cắp!"

Ma-sen-ca nhớ ra trong giỏ của cô, dưới mấy tấm khăn trải giường, có ít bánh kẹo. Theo thói quen cũ từ hồi ở trường nội trú, cô vẫn giấu chúng vào túi trong bữa ăn rồi mang về phòng. Nghĩ rằng bí mật nho nhỏ ấy đã bị chủ nhà biết, cô nóng bừng cả người, xấu hổ, và vì tất cả những thứ ấy, vì sợ, vì xấu hổ, vì tủi nhục, tim cô đập dồn dập, dội lên thái dương, lên hai tay, xuống tận sâu trong bụng.

- Mời cô xuống dùng bữa! - có tiếng gọi Ma-sen-ca.

"Đi hay không đi đây?"

Ma-sen-ca sửa lại mái tóc, lấy khăn ướt lau mặt rồi đi xuống phòng ăn. Ở đó mọi người đã bắt đầu ăn... Ở một đầu bàn là bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na, bệ vệ, mặt mũi đờ đẫn, nghiêm trọng. Ở đầu kia là ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích. Hai bên là khách khứa và bọn trẻ. Hai người hầu mặc áo đuôi tôm, đeo găng tay trắng, đang dọn món.

Ai cũng biết trong nhà đang có chuyện, rằng bà chủ đang buồn phiền, nên đều im lặng. Chỉ nghe tiếng nhai và tiếng thìa chạm vào đĩa.

Chính bà chủ là người mở lời.

- Món thứ ba có gì thế? - bà hỏi người hầu, giọng uể oải, đau khổ.

- Thưa bà, cá tầm kiểu Nga ạ! - người hầu đáp.

- Món ấy là anh gọi đấy, Phê-đô-xi-a... - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích vội nói. - Tự dưng anh thèm cá. Nếu em không thích thì thôi, em yêu, bảo chúng nó khỏi dọn ra. Anh cũng chỉ là tiện thì gọi thôi...

Bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na không ưa những món ăn không do chính bà gọi, và lúc này mắt bà rơm rớm nước.

- Thôi, đừng xúc động nữa, - bác sĩ riêng của gia đình là ông Ma-mi-cốp nói giọng ngọt ngào, khẽ chạm vào tay bà, mỉm cười cũng ngọt ngào như thế. - Thần kinh chúng ta đã đủ căng rồi. Hãy quên cái trâm cài đi! Sức khoẻ quý hơn hai nghìn rúp!

- Tôi đâu có tiếc hai nghìn rúp! - bà chủ đáp, và một giọt nước mắt to lăn trên má bà. - Tôi phẫn nộ vì chính cái sự việc! Tôi không dung thứ kẻ cắp trong nhà tôi. Tôi không tiếc, tôi chẳng tiếc gì, nhưng ăn cắp của tôi thì thật là vô ơn! Người ta đền đáp lòng tốt của tôi như thế đấy...

Mọi người đều nhìn xuống đĩa của mình, nhưng Ma-sen-ca thấy như sau câu nói của bà chủ, ai cũng liếc nhìn cô. Một cục nghẹn bỗng dâng lên cổ họng, cô bật khóc, áp chiếc khăn tay lên mặt.

- Xin lỗi, - cô lắp bắp. - Tôi không thể. Tôi nhức đầu. Tôi xin phép đi.

Rồi cô đứng dậy khỏi bàn, vụng về làm chiếc ghế kêu lạch cạch, càng thêm bối rối, và vội vàng đi ra.

- Có Chúa biết là thế nào! - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích nói, nhăn mặt. - Lại còn phải lục soát cả phòng cô ấy! Thật là... không phải lúc.

- Tôi không nói là cô ta lấy cái trâm, - bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na nói, - nhưng liệu anh có dám bảo lãnh cho cô ta không? Thú thật là tôi chẳng tin lắm mấy cô nghèo có học ấy.

- Thật đấy, Phê-đô-xi-a, không phải lúc... Xin lỗi em, Phê-đô-xi-a, nhưng theo luật thì em chẳng có quyền gì mà lục soát người ta.

- Tôi chẳng biết luật lệ của các anh. Tôi chỉ biết tôi mất cái trâm, thế thôi. Và tôi sẽ tìm ra cái trâm ấy! - bà gõ dĩa xuống đĩa, mắt loé lên giận dữ. - Còn anh thì cứ ăn đi, đừng xen vào việc của tôi!

Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích ngoan ngoãn cúi mắt xuống, thở dài. Trong khi ấy, Ma-sen-ca về đến phòng, lại ngã vật xuống giường. Cô không còn thấy sợ, không còn thấy xấu hổ nữa, mà bị giày vò bởi một ý muốn mãnh liệt: được đi đến tát lấy tát để vào mặt cái người đàn bà khô cứng, kiêu ngạo, đần độn, sung sướng kia.

Nằm úp mặt thở vào gối, cô mơ giá bây giờ được đi mua một chiếc trâm đắt nhất, ném vào mặt mụ chủ chuyên quyền ấy thì hay biết mấy. Cầu trời cho bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na khánh kiệt, phải đi ăn xin, để hiểu hết nỗi kinh hoàng của cảnh nghèo khổ và thân phận tôi đòi, và để Ma-sen-ca, người bị xúc phạm, đưa cho bà ta của bố thí! Ôi, giá được hưởng một gia tài lớn, mua một cỗ xe ngựa rồi rầm rộ phóng qua trước cửa sổ nhà bà ta cho bà ta thèm muốn!

Nhưng tất cả chỉ là mơ, còn trong thực tế chỉ còn một việc: đi khỏi đây thật nhanh, không ở lại thêm một giờ nào nữa. Đành rằng mất chỗ làm thì thật đáng sợ, lại phải về với bố mẹ vốn chẳng có gì, nhưng biết làm sao? Ma-sen-ca không thể nhìn mặt bà chủ, không thể nhìn căn phòng nhỏ của mình nữa, ở đây cô thấy ngột ngạt, rợn người. Bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na, người mê mải với bệnh tật và với dòng dõi quý tộc tưởng tượng của mình, làm cô ghê tởm đến mức tưởng như mọi thứ trên đời đều trở nên thô kệch, xấu xí chỉ vì người đàn bà ấy đang sống. Ma-sen-ca nhảy khỏi giường, bắt đầu thu xếp đồ đạc.

- Tôi vào được không? - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích hỏi ngoài cửa. Ông đến bên cửa lúc nào không ai nghe thấy, và nói giọng khe khẽ, mềm mỏng. - Được chứ?

- Mời ông vào.

Ông bước vào, đứng lại ở cửa. Mắt ông nhìn đục mờ, cái mũi nhỏ đỏ hồng bóng lên. Sau bữa trưa ông đã uống bia, nhìn dáng đi và đôi tay yếu ớt, rã rời của ông là biết.

- Thế này là sao? - ông hỏi, chỉ vào chiếc giỏ.

- Tôi đang thu xếp đồ. Xin ông thứ lỗi, ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích, nhưng tôi không thể ở lại nhà ông lâu hơn nữa. Cuộc lục soát ấy đã xúc phạm tôi sâu sắc!

- Tôi hiểu... Có điều cô làm thế là không nên... Để làm gì chứ? Người ta khám, thì cô cũng... thì có sao đâu? Cô đâu có mất gì vì chuyện đó.

Ma-sen-ca im lặng, tiếp tục xếp đồ. Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích vân vê bộ ria, như đang nghĩ xem nên nói gì thêm, rồi tiếp tục, giọng xun xoe:

- Tôi hiểu, dĩ nhiên rồi, nhưng phải độ lượng chứ. Cô biết đấy, vợ tôi hay cáu, thất thường, không nên xét nét quá...

Ma-sen-ca im lặng.

- Nếu cô đã bị xúc phạm đến thế, - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích nói tiếp, - thì thôi được, tôi sẵn lòng xin lỗi cô. Xin cô thứ lỗi.

Ma-sen-ca không trả lời gì, chỉ cúi thấp hơn xuống chiếc va li. Con người tàn tạ, thiếu cương quyết này hoàn toàn chẳng có chút giá trị nào trong nhà. Ông đóng vai một kẻ ăn bám thảm hại, một người thừa, ngay cả trước mắt kẻ ăn người ở. Và lời xin lỗi của ông cũng chẳng có giá trị gì.

- Hừm... Cô im lặng à? Thế vẫn chưa đủ với cô sao? Nếu vậy thì tôi xin lỗi thay vợ tôi. Nhân danh vợ tôi... Cô ấy cư xử thiếu tế nhị, tôi thừa nhận điều đó, với tư cách một người quý tộc...

Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích đi vài bước, thở dài rồi nói tiếp:

- Vậy là cô còn muốn chỗ này, dưới tim tôi đây, nó cứ nhói lên... Cô muốn lương tâm tôi bị giày vò...

- Tôi biết, ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích, ông chẳng có lỗi gì, - Ma-sen-ca nói, nhìn thẳng vào mặt ông bằng đôi mắt to đẫm lệ. - Ông việc gì phải giày vò mình?

- Dĩ nhiên rồi... Nhưng dù sao thì cô cũng... đừng đi... Tôi xin cô.

Ma-sen-ca lắc đầu. Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích đứng lại bên cửa sổ, gõ gõ lên mặt kính.

- Đối với tôi, những chuyện hiểu lầm kiểu này thật là cực hình, - ông nói. - Chẳng lẽ tôi phải quỳ xuống trước mặt cô hay sao? Lòng tự trọng của cô bị xúc phạm, nên cô khóc, cô định bỏ đi, nhưng tôi cũng có lòng tự trọng chứ, mà cô thì chẳng hề nương tay với nó. Hay cô muốn tôi nói ra điều mà đến lúc xưng tội tôi cũng không nói? Cô muốn thế không? Nghe này, cô muốn tôi thú nhận điều mà ngay cả lúc sắp chết, trước mặt cha xứ, tôi cũng không thú nhận sao?

Ma-sen-ca im lặng.

- Chính tôi đã lấy chiếc trâm của vợ tôi! - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích nói nhanh. - Bây giờ cô vừa lòng chưa? Thoả mãn chưa? Phải, chính tôi... đã lấy... Có điều, dĩ nhiên, tôi trông cậy vào sự kín đáo của cô... Lạy Chúa, đừng nói với ai một lời, một nửa lời ám chỉ cũng không!

Ma-sen-ca, kinh ngạc và sợ hãi, tiếp tục thu xếp đồ. Cô vơ lấy đồ đạc của mình, vò nhàu chúng, nhét lung tung vào va li và giỏ. Giờ đây, sau lời thú nhận thẳng thắn của ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích, cô không thể ở lại thêm một phút nào nữa, và không còn hiểu nổi trước đây mình đã sống trong ngôi nhà này như thế nào.

- Mà chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả... - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích nói tiếp, sau một lúc im lặng. - Chuyện thường thôi! Tôi cần tiền, mà cô ấy thì... không cho. Ngôi nhà này và mọi thứ ở đây đều là cha tôi gây dựng nên đấy, cô Ma-ri-a An-đrây-ép-na ạ! Tất cả đều là của tôi, cả cái trâm cũng là của mẹ tôi, và... tất cả đều là của tôi! Thế mà cô ấy lấy hết, chiếm hết... Tôi đâu có thể kiện tụng với cô ấy, cô cũng thấy thế... Tôi tha thiết xin cô, xin cô thứ lỗi và... và ở lại. Hiểu hết thì tha thứ hết. Cô ở lại chứ?

- Không! - Ma-sen-ca dứt khoát nói, người bắt đầu run lên. - Xin ông để tôi yên, tôi van ông.

- Thôi thì tuỳ cô, - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích thở dài, ngồi xuống chiếc ghế đẩu nhỏ cạnh va li. - Thú thật là tôi quý những người còn biết thấy mình bị xúc phạm, còn biết khinh bỉ và vân vân. Tôi có thể ngồi cả đời mà ngắm khuôn mặt phẫn nộ của cô... Vậy là cô không ở lại? Tôi hiểu... Không thể khác được... Phải, dĩ nhiên rồi... Cô thì sướng rồi, chứ còn tôi thì... chịu chết! Không nhích ra khỏi cái hầm này được một bước. Giá được về một trong những điền trang của nhà tôi, nhưng ở đâu cũng toàn bọn đểu cáng của vợ tôi ngồi chễm chệ... quản lý, kỹ sư nông nghiệp, quỷ bắt chúng đi cho rồi. Cầm cố, rồi lại cầm cố... Không được câu cá, không được giẫm lên cỏ, không được bẻ cây.

- Ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích! - từ phòng lớn vang lên tiếng bà Phê-đô-xi-a Va-xi-li-ép-na. - Ác-ni-a, gọi ông chủ ra đây!

- Vậy là cô không ở lại? - ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích hỏi, vội vàng đứng dậy đi ra cửa. - Cô ở lại thì hay biết mấy, thật đấy. Tối tối tôi sẽ ghé qua chỗ cô... chúng ta trò chuyện. Hả? Ở lại đi! Cô mà đi thì cả nhà này chẳng còn lấy một gương mặt người. Thật là khủng khiếp!

Khuôn mặt tái nhợt, tàn tạ của ông Ni-cô-lai Xéc-gây-ích van nài, nhưng Ma-sen-ca lắc đầu, và ông vung tay, đi ra.

Nửa giờ sau, cô đã lên đường.

— Hết —