Dấu chấm than

Đêm Giáng sinh, ông E-phim Phô-mích Pê-rê-cla-đin, thư ký hội đồng, đi ngủ trong lòng đầy tủi hờn, thậm chí thấy mình bị xúc phạm.

— Để tôi yên, đồ ma quỷ! Ông gầm lên giận dữ với vợ, khi bà hỏi sao ông lại cau có thế.

Chuyện là ông vừa đi chơi nhà người ta về, và ở đó người ta đã nói nhiều điều khó chịu và xúc phạm tới ông. Thoạt đầu mọi người bàn về ích lợi của học vấn nói chung, rồi chẳng biết từ lúc nào chuyển sang trình độ học vấn của giới công chức, và người ta bày tỏ nhiều nỗi tiếc rẻ, nhiều lời trách móc, thậm chí cả giễu cợt về cái trình độ thấp kém ấy. Rồi như vẫn thường xảy ra trong mọi cuộc chuyện trò của người Nga, từ chuyện chung chung người ta chuyển sang chuyện từng người.

— Thử lấy chính ông làm ví dụ, ông E-phim Phô-mích, một chàng trai trẻ quay sang Pê-rê-cla-đin. Ông giữ một chức vụ đàng hoàng… thế ông được học hành đến đâu?

— Chẳng đến đâu cả. Mà ở chỗ chúng tôi cũng chẳng cần học vấn, Pê-rê-cla-đin hiền lành đáp. Cứ viết cho đúng, thế là đủ…

— Thế ông học viết cho đúng ở đâu?

— Quen tay thôi… Bốn mươi năm làm việc thì tay cũng thạo… Đương nhiên lúc đầu thì khó, cũng có lúc mắc lỗi, nhưng rồi quen dần… rồi chẳng sao cả…

— Thế còn dấu chấm câu?

— Dấu chấm câu cũng chẳng sao… Tôi đặt đúng cả.

— Hừm!.. Chàng trai sượng sùng. Nhưng thói quen hoàn toàn không giống học vấn. Ông đặt dấu chấm câu cho đúng thì chưa đủ… chưa đủ đâu! Phải đặt nó một cách có ý thức! Ông đặt một dấu phẩy, thì ông phải ý thức được vì sao ông đặt nó… đúng thế! Còn cái lối viết vô thức của ông… cái lối viết phản xạ ấy, chẳng đáng một đồng xu. Đó là sản xuất bằng máy, không hơn không kém.

Pê-rê-cla-đin lặng im, thậm chí còn mỉm cười hiền lành, vì chàng trai là con một ông quan ngũ phẩm, mà bản thân cậu ta cũng có quyền được phong ngạch hạng mười. Nhưng giờ đây, lúc đi ngủ, trong lòng ông chỉ còn phẫn uất và tức giận.

"Bốn mươi năm làm việc, ông nghĩ, chẳng ai gọi mình là đồ ngốc, thế mà giờ, thử xem, mọc đâu ra lắm nhà phê bình thế! 'Vô thức!.. Phản xạ! Sản xuất bằng máy'… Ôi, quỷ tha ma bắt mày đi! Có khi tao còn hiểu nhiều hơn mày ấy chứ, dù tao chẳng ngồi ghế mấy cái trường đại học của mày!"

Trút thầm lên đầu nhà phê bình mọi câu chửi mình biết, và đã ấm người dưới tấm chăn, Pê-rê-cla-đin bắt đầu nguôi dần.

"Mình biết… mình hiểu… Ông vừa thiu thiu ngủ vừa nghĩ. Chỗ cần dấu phẩy thì mình chẳng đặt dấu hai chấm, nghĩa là mình có ý thức, có hiểu. Phải… Thế đấy, anh bạn trẻ ạ… Phải sống đã, phải làm việc đã, rồi mới được phán xét người già…"

Trước đôi mắt khép lại của Pê-rê-cla-đin đang chìm vào giấc ngủ, xuyên qua những đám mây sẫm như đang mỉm cười, một dấu phẩy rực lửa bay vụt qua như sao băng. Sau nó là cái thứ hai, thứ ba, và chẳng mấy chốc toàn bộ cái nền tối mênh mông trải ra trong trí tưởng tượng của ông phủ đầy những đám dấu phẩy dày đặc đang bay lượn…

"Lấy ngay mấy cái dấu phẩy này làm ví dụ… Pê-rê-cla-đin nghĩ, cảm thấy chân tay tê dại đi một cách êm ái vì giấc ngủ đang tới. Mình hiểu chúng rất rõ… Cái nào mình cũng tìm được chỗ, nếu muốn… và… và một cách có ý thức, chứ chẳng phải bừa bãi… Cứ sát hạch đi rồi sẽ thấy… Dấu phẩy đặt ở nhiều chỗ khác nhau, chỗ cần cũng như chỗ không cần. Công văn càng rối rắm thì càng cần nhiều dấu phẩy. Dấu phẩy đặt trước chữ 'mà' và trước chữ 'rằng'. Nếu trong công văn có kể tên các viên chức, thì giữa từng người phải ngăn bằng dấu phẩy… Biết hết!"

Những dấu phẩy vàng xoay tròn rồi bay đi mất về một phía. Thay chỗ chúng là những dấu chấm rực lửa bay tới…

"Còn dấu chấm thì đặt ở cuối công văn… Chỗ nào cần nghỉ lấy hơi một quãng dài và liếc nhìn người nghe, thì chỗ ấy cũng chấm. Sau mọi đoạn dài thì phải chấm, để ông thư ký đọc khỏi chảy nước dãi. Ngoài ra thì chẳng chỗ nào đặt dấu chấm cả…"

Lại một đàn dấu phẩy bay tới… Chúng trộn lẫn với dấu chấm, xoay tròn, và Pê-rê-cla-đin thấy cả một đoàn dấu chấm phẩy và dấu hai chấm…

"Cái này mình cũng biết… Ông nghĩ. Chỗ nào dấu phẩy thì chưa đủ mà dấu chấm thì lại quá, chỗ ấy phải đặt dấu chấm phẩy. Trước chữ 'nhưng' và chữ 'do đó' mình bao giờ cũng đặt dấu chấm phẩy… Thế còn dấu hai chấm? Dấu hai chấm đặt sau những chữ 'đã quyết nghị', 'đã quyết định'…"

Những dấu chấm phẩy và dấu hai chấm tắt lịm. Đến lượt những dấu chấm hỏi. Chúng nhảy ra khỏi đám mây rồi nhảy múa tưng bừng…

"Chuyện lạ gì đâu: dấu chấm hỏi! Có cả nghìn cái thì mình cũng tìm được chỗ cho tất cả. Chúng bao giờ cũng được đặt khi cần chất vấn, hay chẳng hạn khi hỏi về một công văn… 'Khoản tiền dư của năm ấy năm nọ đã được chuyển đi đâu?' hoặc 'Sở Cảnh sát có thể xét thấy nên cho bà I-va-nô-va kể trên, vân vân, được chăng?'…"

Những dấu chấm hỏi gật gù những cái móc câu của mình ra chiều đồng tình, rồi trong chớp mắt, như theo hiệu lệnh, chúng duỗi thẳng ra thành những dấu chấm than…

"Hừm!.. Cái dấu này thì hay đặt trong thư từ. 'Kính thưa ngài!' hay 'Thưa ngài, đấng cha mẹ và ân nhân!..' Thế còn trong công văn thì đặt khi nào?"

Những dấu chấm than còn duỗi dài thêm nữa rồi đứng lại chờ…

"Trong công văn thì người ta đặt chúng khi… cái ấy… cái này… gọi là gì nhỉ? Hừm!.. Mà thật thế, trong công văn thì người ta đặt chúng khi nào nhỉ? Khoan đã… Chúa cho mình nhớ lại… Hừm!.."

Pê-rê-cla-đin mở mắt, trở mình sang phía bên kia. Nhưng ông chưa kịp nhắm mắt lại, thì trên nền tối lại hiện ra những dấu chấm than.

"Quỷ tha ma bắt chúng nó đi… Thế khi nào thì cần đặt chúng nhỉ? Ông nghĩ, cố xua những vị khách không mời ra khỏi trí tưởng tượng. Lẽ nào mình quên rồi? Hoặc là quên rồi, hoặc là… chưa từng đặt bao giờ…"

Pê-rê-cla-đin bắt đầu nhớ lại nội dung tất cả những công văn ông đã viết trong bốn mươi năm làm việc. Nhưng dù ông có nghĩ đến đâu, có nhăn trán đến đâu, trong quá khứ của mình ông chẳng tìm thấy lấy một dấu chấm than nào.

"Chuyện quái gì thế này! Viết bốn mươi năm mà chưa một lần đặt dấu chấm than… Hừm!.. Nhưng mà rốt cuộc khi nào thì cái đồ quỷ dài ngoẵng ấy được đặt nhỉ?"

Từ sau hàng dấu chấm than rực lửa, hiện ra bộ mặt đang cười độc địa của chàng trai phê bình. Chính những dấu chấm than cũng mỉm cười, rồi nhập lại thành một dấu chấm than thật to.

Pê-rê-cla-đin lắc đầu rồi mở mắt.

"Quỷ biết là cái gì thế này… Ông nghĩ. Mai còn phải dậy đi lễ sớm, mà cái trò ma quỷ này cứ không chịu ra khỏi đầu… Phì! Nhưng… khi nào thì đặt nó? Thế mới gọi là thói quen! Thế mới gọi là thạo tay! Bốn mươi năm chẳng có lấy một dấu chấm than! Hả?"

Pê-rê-cla-đin làm dấu thánh rồi nhắm mắt lại, nhưng lập tức mở ra: trên nền tối vẫn còn sừng sững cái dấu to tướng…

"Phì! Thế này thì cả đêm khỏi ngủ."

— Mác-phu-sa! Ông quay sang vợ, người vẫn thường khoe đã học hết khoá ở trường nội trú. Mình có biết không, mình yêu, trong công văn thì khi nào người ta đặt dấu chấm than?

— Biết chứ sao không! Chẳng phải tự dưng mà tôi học trường nội trú bảy năm. Tôi thuộc lòng cả cuốn ngữ pháp. Dấu này đặt khi xưng hô, khi cảm thán, và khi biểu lộ sự hân hoan, phẫn nộ, vui sướng, giận dữ cùng các tình cảm khác.

"Ra thế… Pê-rê-cla-đin nghĩ. Hân hoan, phẫn nộ, vui sướng, giận dữ cùng các tình cảm khác…"

Ông thư ký hội đồng trầm ngâm… Bốn mươi năm ông viết công văn, viết hàng nghìn, hàng vạn tờ, nhưng chẳng nhớ nổi một dòng nào biểu lộ sự hân hoan, phẫn nộ hay bất cứ điều gì đại loại như thế…

"Cùng các tình cảm khác… Ông nghĩ. Mà trong công văn thì cần gì tình cảm? Đến kẻ vô cảm cũng viết được ấy chứ…"

Bộ mặt chàng trai phê bình lại ló ra từ sau dấu chấm than rực lửa, cười độc địa. Pê-rê-cla-đin nhổm dậy, ngồi lên giường. Đầu ông đau nhức, trên trán toát mồ hôi lạnh… Trong góc phòng, ngọn đèn dầu trước thánh tượng cháy dịu dàng, đồ đạc trông thật ngày lễ, sạch sẽ, từ mọi thứ toả ra hơi ấm và dấu vết bàn tay người đàn bà, nhưng ông viên chức đáng thương thì thấy lạnh lẽo, chẳng chút ấm cúng, như thể ông vừa mắc bệnh thương hàn. Dấu chấm than giờ không còn đứng trong đôi mắt khép nữa, mà đứng ngay trước mặt ông, trong phòng, cạnh bàn trang điểm của vợ, nháy mắt chế giễu ông…

— Cái máy viết! Đồ máy móc! Bóng ma thì thầm, thổi vào ông viên chức một luồng hơi lạnh khô khốc. Đồ khúc gỗ vô cảm!

Ông viên chức trùm chăn kín người, nhưng ngay dưới chăn ông vẫn thấy bóng ma. Ông áp mặt vào vai vợ, thì từ sau vai bà vẫn chĩa ra đúng cái thứ ấy… Suốt đêm, ông Pê-rê-cla-đin đáng thương bị hành hạ, mà đến ban ngày bóng ma vẫn không buông tha ông. Ông thấy nó ở khắp nơi: trong đôi ủng đang xỏ, trong đĩa trà, trong tấm huân chương thánh Xta-ni-xláp…

"Cùng các tình cảm khác… Ông nghĩ. Đúng là chẳng có tình cảm gì thật… Giờ mình đi tới nhà cấp trên ký tên chúc mừng… mà việc ấy có làm bằng tình cảm đâu? Cứ thế, bừa bãi… Cái máy chúc mừng"…

Khi Pê-rê-cla-đin ra đường gọi xe ngựa, ông tưởng như thay vì cỗ xe thì một dấu chấm than lăn bánh tới.

Đến phòng ngoài nhà cấp trên, thay vì người gác cổng, ông lại thấy đúng cái dấu ấy… Và tất cả những thứ ấy đều nói với ông về sự hân hoan, phẫn nộ, giận dữ… Cây bút cũng trông như một dấu chấm than. Pê-rê-cla-đin cầm bút lên, chấm ngòi vào mực rồi ký:

"Thư ký hội đồng E-phim Pê-rê-cla-đin!!!"

Và khi đặt ba cái dấu ấy, ông hân hoan, ông phẫn nộ, ông vui sướng, ông sôi sục giận dữ.

— Cho mày này! Cho mày này! Ông lẩm bẩm, ấn mạnh ngòi bút.

Cái dấu rực lửa thoả mãn rồi biến mất.

— Hết —