Ngày xửa ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, Bồ Tát tái sinh làm con trai và người nối ngôi của vua. Tới ngày đặt tên, người ta gọi ngài là hoàng tử Phạm Dự. Ngài lớn lên, năm mười sáu tuổi tới thành Tắc-ca-si-la học, tinh thông mọi môn. Vua cha băng hà, ngài lên ngôi, trị vì đất nước một cách chính trực và công bằng. Ngài xét xử không thiên vị, không thù ghét, không mê muội, không sợ hãi. Vì ngài cai trị công minh như thế, các quan đại thần cũng thi hành luật pháp công minh. Kiện tụng được xét xử công minh, nên chẳng còn ai đi kiện gian dối. Mà kiện gian không còn, thì cảnh ồn ào huyên náo của kiện tụng nơi công đường nhà vua cũng dứt. Các quan toà ngồi suốt ngày ở công đường, rồi lại ra về mà chẳng có ai tới xin xét xử. Tới nỗi Toà Công lý sắp phải đóng cửa!
Bồ Tát bèn nghĩ: "Chưa chắc chẳng ai tới xin xét xử là chỉ vì ta trị nước chính trực. Cảnh tấp nập đã dứt, Toà Công lý sắp phải đóng cửa. Vậy nay ta phải xét lại lỗi lầm của chính mình. Nếu thấy trong ta có điều gì sai, ta sẽ bỏ nó đi, chỉ giữ lấy đức hạnh."
Từ đó ngài đi tìm người nói cho ngài biết lỗi của ngài. Nhưng trong số những người quanh mình, ngài chẳng thấy ai chịu nói ra một lỗi nào, chỉ toàn nghe lời khen mình.
Ngài nghĩ: "Vì sợ ta mà những người này chỉ nói điều tốt, không nói điều xấu." Ngài bèn đi tìm trong những người sống ngoài cung. Ngoài cung chẳng thấy ai chê, ngài tìm trong những người sống ngoài thành, ở vùng ven, ở bốn cửa thành. Ở đó cũng chẳng thấy ai chê, chỉ nghe lời khen mình, ngài quyết định đi tìm khắp vùng thôn quê.
Thế là ngài giao việc nước cho các quan đại thần, lên xe, chỉ mang theo người đánh xe, cải trang rời khỏi thành. Ngài tìm khắp nước, tới tận biên giới, mà chẳng thấy ai chê, chỉ nghe nói tới đức hạnh của mình. Thế là từ nơi biên giới xa nhất, ngài quay về, theo con đường cái lớn trở về kinh thành.
Lúc bấy giờ vua nước Cô-sa-la, tên là Ma-li-ca, cũng đang trị nước một cách chính trực. Khi đi tìm lỗi của chính mình, vua cũng chẳng thấy ai trong cung chịu chê mình, chỉ nghe nói tới đức hạnh của mình! Thế là vua đi tìm khắp vùng thôn quê, và cũng tới đúng nơi ấy. Hai vua gặp nhau mặt đối mặt trên một con đường xe trũng thấp, hai bên vách dựng đứng, chẳng có chỗ nào cho cỗ xe tránh sang!
Người đánh xe của vua Ma-li-ca bảo người đánh xe của vua Ba-la-nại:
— Đánh xe của anh tránh ra!
Người đánh xe của vua Ba-la-nại đáp:
— Hỡi người đánh xe, anh đánh xe tránh ra mới phải! Ngồi trên cỗ xe này là chúa tể nước Ba-la-nại, đức đại vương Phạm Dự.
Nhưng người đánh xe của vua Ma-li-ca đáp lại:
— Hỡi người đánh xe, ngồi trên cỗ xe này là chúa tể nước Cô-sa-la, đức đại vương Ma-li-ca. Đánh xe của anh tránh ra, nhường đường cho xe vua tôi!
Người đánh xe của vua Ba-la-nại nghĩ: "Hoá ra ông này cũng là vua! Giờ biết làm sao đây?" Nghĩ một hồi, anh tự nhủ: "Có cách rồi. Ta sẽ hỏi xem vua ấy bao nhiêu tuổi, rồi để xe của người trẻ hơn tránh ra, nhường đường cho người lớn tuổi hơn."
Nghĩ vậy rồi, anh hỏi người đánh xe kia vua Cô-sa-la bao nhiêu tuổi. Hỏi ra thì hai vua bằng tuổi nhau. Anh lại hỏi đất nước rộng bao nhiêu, quân đội ra sao, của cải bao nhiêu, danh tiếng thế nào, xứ sở ở đâu, đẳng cấp, dòng tộc, gia thế ra sao. Hoá ra cả hai đều là chúa tể một vương quốc rộng ba trăm do-tuần, còn quân đội, của cải, danh tiếng, xứ sở, đẳng cấp, dòng tộc, gia thế thì ngang nhau từng li!
Anh bèn nghĩ: "Ta sẽ nhường đường cho người đức độ hơn." Rồi anh hỏi:
— Vua của anh có đức hạnh thế nào?
Người đánh xe của vua Cô-sa-la bèn tuyên đọc cái ác của vua mình như thể đó là cái thiện, cất lên khổ kệ thứ nhất:
— Kẻ mạnh, vua lấy sức mạnh mà quật ngã,
Kẻ hiền, vua Ma-li-ca lấy hiền mà trị,
Người tốt, vua lấy cái tốt mà thắng,
Kẻ ác, vua cũng lấy cái ác mà thắng luôn.
Bản tính vua tôi là như thế đó!
Hỡi người đánh xe, tránh đường ra!
Người đánh xe của vua Ba-la-nại hỏi:
— Thế anh đã kể hết đức hạnh của vua anh chưa?
— Hết rồi, người kia đáp.
— Nếu những điều ấy là đức hạnh, thì lỗi lầm của ông ấy ở đâu?
— Thôi được, tạm cứ cho đó là lỗi lầm, nếu anh muốn! Người kia đáp. Nhưng xin hỏi, thế vua của anh có cái tốt thế nào?
Người đánh xe của vua Ba-la-nại bèn bảo anh kia lắng nghe, rồi cất lên khổ kệ thứ hai:
— Giận dữ, vua lấy bình tâm mà thắng,
Kẻ ác, vua lấy cái thiện mà thắng,
Kẻ keo kiệt, vua lấy bố thí mà thắng,
Kẻ nói dối, vua lấy sự thật mà thắng.
Bản tính vua tôi là như thế đó!
Hỡi người đánh xe, tránh đường ra!
Anh vừa dứt lời, cả vua Ma-li-ca lẫn người đánh xe của vua đều bước xuống xe. Họ tháo ngựa, dời cỗ xe của mình sang một bên, nhường đường cho vua Ba-la-nại!
— Hết —
🦊 Ngụ ngôn
🦊 Ngụ ngôn
🦊 Ngụ ngôn
🦊 Ngụ ngôn
🦊 Ngụ ngôn
🦊 Ngụ ngôn