Buổi sáng hôm ấy

Chương 1: Buổi sáng hôm ấy

Một buổi sáng, khi Gờ-rê-go Xam-xa tỉnh dậy sau những giấc mơ bất an, anh thấy mình nằm trên giường đã biến thành một con côn trùng khổng lồ. Anh nằm ngửa trên cái lưng cứng như mai giáp, và khi hơi ngẩng đầu lên, anh thấy cái bụng tròn vồng màu nâu của mình, chia thành từng đốt bởi những đường gờ cứng hình vòng cung. Trên cái bụng ấy, tấm chăn chỉ còn vắt hờ, sắp tuột hẳn xuống. Vô số những cái chân của anh, mảnh khảnh đến thảm hại so với thân hình còn lại, ngọ nguậy bất lực trước mắt anh.

Anh nghĩ: “Mình làm sao thế này?” Đó không phải là mơ. Căn phòng của anh, một căn phòng người ở đàng hoàng, chỉ hơi nhỏ một chút, vẫn nằm yên giữa bốn bức tường quen thuộc. Trên chiếc bàn bày la liệt một bộ hàng mẫu vải vóc đã mở ra, vì Xam-xa làm nghề đi chào hàng, có treo bức tranh mà anh vừa cắt ra từ một tờ tạp chí có tranh ảnh cách đây ít lâu, và đặt vào một cái khung mạ vàng xinh xắn. Tranh vẽ một quý bà đội mũ lông, quàng khăn lông, ngồi thẳng người, chìa về phía người xem một cái bao tay bằng lông nặng trịch, trong đó cả cẳng tay bà đã khuất mất.

Rồi Gờ-rê-go đưa mắt nhìn ra cửa sổ, và thời tiết ảm đạm làm anh thấy buồn rầu hẳn. Anh nghe tiếng những giọt mưa đập lên bậu cửa sổ bằng tôn. Anh nghĩ: “Hay là mình ngủ thêm chút nữa và quên hết những chuyện điên rồ này đi.” Nhưng điều ấy hoàn toàn không thể, vì anh quen ngủ nghiêng bên phải, mà trong tình trạng bây giờ anh không sao nằm được tư thế ấy. Anh có hất mình sang bên phải mạnh đến đâu, lần nào anh cũng lại lắc lư trở về tư thế nằm ngửa. Anh thử có đến trăm lần, nhắm mắt lại để khỏi phải thấy những cái chân đang giãy giụa, và chỉ thôi khi bắt đầu thấy ở sườn một cơn đau âm ỉ, nhẹ, chưa từng cảm thấy bao giờ.

Anh nghĩ: “Trời ơi, mình đã chọn một nghề vất vả biết bao! Ngày này qua ngày khác đi đường. Những căng thẳng trong công việc lớn hơn nhiều so với làm việc ở cửa hàng tại nhà, lại còn thêm cái khổ đi đường, lo lắng chuyện nối chuyến tàu, ăn uống thất thường mà dở tệ, gặp gỡ người này người khác, luôn luôn thay đổi, chẳng bao giờ lâu dài, chẳng bao giờ thành thân thiết. Quỷ tha ma bắt tất cả những thứ ấy đi!” Anh thấy hơi ngứa ở phía trên bụng. Anh nằm ngửa từ từ nhích lại gần cột giường để ngẩng đầu lên dễ hơn. Anh tìm thấy chỗ ngứa, lấm tấm toàn những chấm trắng nhỏ mà anh không biết là gì. Anh định lấy một cái chân sờ thử chỗ ấy, nhưng rụt lại ngay, vì vừa chạm vào thì những cơn rùng mình ớn lạnh chạy khắp người.

Anh lại trượt về tư thế cũ. Anh nghĩ: “Cái kiểu dậy sớm này làm người ta đần độn hẳn đi. Con người phải được ngủ chứ. Những người đi chào hàng khác sống như các bà trong hậu cung. Chẳng hạn, khi mình quay về nhà trọ giữa buổi sáng để chép lại những đơn hàng nhận được, thì mấy ông ấy mới đang ngồi ăn sáng. Mình mà thử làm thế với ông chủ thì bị tống cổ ngay tại chỗ. Mà biết đâu như thế lại chẳng tốt cho mình. Nếu không phải vì bố mẹ mà mình nhẫn nhịn, thì mình đã xin thôi việc từ lâu rồi. Mình sẽ đến trước mặt ông chủ, nói hết ý nghĩ của mình từ tận đáy lòng. Ông ta sẽ phải ngã lộn khỏi bàn! Mà cũng lạ cái kiểu ngồi chễm chệ trên bàn giấy, từ trên cao nói xuống với nhân viên, mà nhân viên lại phải đến sát gần vì ông chủ nặng tai. Thôi được, chưa phải hết hy vọng hẳn. Khi nào mình dành dụm đủ tiền trả món nợ của bố mẹ với ông ta, có lẽ còn năm sáu năm nữa, thì nhất định mình sẽ làm thế. Lúc ấy sẽ là một cuộc đoạn tuyệt lớn. Nhưng trước mắt thì phải dậy đã, vì tàu của mình chạy lúc năm giờ.”

Và anh nhìn sang cái đồng hồ báo thức đang tích tắc trên cái tủ. Anh nghĩ: “Lạy Cha trên trời!” Đã sáu giờ rưỡi, và kim đồng hồ vẫn bình thản chạy tới, thậm chí đã quá rưỡi, đã gần sáu giờ bốn mươi lăm. Lẽ nào đồng hồ không reo? Từ trên giường cũng thấy nó được đặt đúng bốn giờ. Chắc chắn là nó đã reo. Phải, nhưng có thể nào ngủ yên qua được tiếng chuông reo rung chuyển cả đồ đạc ấy không? Thì đúng là anh ngủ chẳng yên, nhưng có lẽ vì thế mà lại ngủ say hơn. Nhưng bây giờ anh phải làm gì? Chuyến tàu sau chạy lúc bảy giờ. Muốn kịp chuyến ấy, anh phải vội vã như điên, mà bộ hàng mẫu chưa đóng gói, còn bản thân anh thì chẳng thấy mình tỉnh táo, nhanh nhẹn gì cho lắm. Mà dù có kịp chuyến tàu, cũng không tránh khỏi một trận lôi đình của ông chủ, vì người chạy việc của cửa hàng đã đợi ở chuyến tàu năm giờ và đã báo lại chuyện anh vắng mặt từ lâu rồi. Hắn là tay chân của ông chủ, chẳng có xương sống mà cũng chẳng có đầu óc. Thế nếu anh báo ốm thì sao? Nhưng như thế thì vô cùng khó xử và đáng ngờ, vì trong năm năm làm việc, Gờ-rê-go chưa từng ốm lấy một lần. Chắc chắn ông chủ sẽ đến cùng với bác sĩ của quỹ bảo hiểm y tế, sẽ trách bố mẹ anh về đứa con lười biếng, và sẽ gạt phăng mọi lời phân trần bằng cách viện đến ông bác sĩ, kẻ cho rằng trên đời chỉ có những người hoàn toàn khoẻ mạnh mà lười làm. Mà trong trường hợp này, ông ta có hoàn toàn sai không? Thật ra, ngoài cơn buồn ngủ hoàn toàn vô lý sau một giấc ngủ dài, Gờ-rê-go thấy mình khá khoẻ, thậm chí còn đói cồn cào khác thường.

Trong lúc anh vội vã suy tính tất cả những điều ấy mà vẫn chưa quyết định được rời khỏi giường, đúng lúc đồng hồ báo thức điểm sáu giờ bốn mươi lăm, thì có tiếng gõ cửa thận trọng ở cánh cửa phía đầu giường anh.

Có tiếng gọi, đó là mẹ anh:

– Gờ-rê-go ơi, sáu giờ bốn mươi lăm rồi đấy. Con không định đi à?

Giọng nói dịu dàng ấy! Gờ-rê-go giật mình khi nghe giọng mình trả lời. Hẳn đó vẫn là giọng nói trước đây của anh, không thể lầm được, nhưng lẫn vào đó, như từ bên dưới vọng lên, là một tiếng chít chít đau đớn không sao nén được. Tiếng ấy chỉ để cho lời nói rõ ràng trong khoảnh khắc đầu, rồi làm cho dư âm của nó méo mó đến mức người nghe không biết mình có nghe đúng không. Gờ-rê-go đã định trả lời cặn kẽ và giải thích mọi điều, nhưng trong hoàn cảnh này anh đành chỉ nói:

– Vâng, vâng, cảm ơn mẹ, con dậy ngay đây.

Có lẽ nhờ cánh cửa gỗ mà ở bên ngoài người ta không nhận ra sự thay đổi trong giọng nói của Gờ-rê-go, vì bà mẹ yên lòng với câu trả lời ấy, lê dép đi khỏi. Nhưng qua cuộc trò chuyện ngắn ngủi ấy, những người khác trong nhà đã để ý thấy Gờ-rê-go, trái với mọi lẽ thường, vẫn còn ở nhà. Và ngay lập tức, ở một cánh cửa bên, ông bố đã gõ cửa, yếu ớt nhưng bằng nắm đấm.

Ông gọi:

– Gờ-rê-go, Gờ-rê-go, có chuyện gì thế?

Rồi một lúc sau, ông lại giục, giọng trầm hơn:

– Gờ-rê-go! Gờ-rê-go!

Còn ở cánh cửa bên kia, cô em gái khẽ than:

– Anh Gờ-rê-go? Anh không khoẻ à? Anh có cần gì không?

Gờ-rê-go trả lời về cả hai phía:

– Anh xong ngay đây.

Anh cố phát âm thật cẩn thận, và chêm những quãng nghỉ dài giữa các chữ, để giọng mình không có gì lạ. Ông bố cũng quay về với bữa sáng, nhưng cô em gái thì thì thầm:

– Anh Gờ-rê-go, mở cửa ra đi, em xin anh đấy.

Nhưng Gờ-rê-go chẳng hề nghĩ tới chuyện mở cửa. Anh còn tự khen cái thói quen thận trọng học được trong những chuyến đi, là ở nhà cũng khoá hết các cửa vào ban đêm.

Trước hết, anh muốn trở dậy yên ổn, không bị quấy rầy, mặc quần áo, và nhất là ăn sáng, rồi mới tính tiếp. Vì anh thấy rõ là nằm trên giường mà suy nghĩ thì anh sẽ chẳng đi tới đâu. Anh nhớ đã nhiều lần nằm trên giường thấy một cơn đau nhẹ nào đó, có lẽ vì nằm sai tư thế, để rồi khi trở dậy mới biết đó chỉ là tưởng tượng. Và anh háo hức chờ xem những hình dung của mình hôm nay sẽ dần dần tan biến ra sao. Còn chuyện giọng nói thay đổi chẳng qua là dấu hiệu báo trước một trận cảm lạnh nặng, căn bệnh nghề nghiệp của những người đi chào hàng, thì anh không hề nghi ngờ chút nào.

Hất tấm chăn ra thì dễ thôi. Anh chỉ cần phồng mình lên một chút là nó tự rơi xuống. Nhưng tiếp theo thì khó, nhất là vì anh bè ra quá chừng. Lẽ ra anh cần có tay để chống người dậy. Thế mà anh chỉ có vô số những cái chân nhỏ, lúc nào cũng cử động đủ kiểu không ngừng, mà anh lại chẳng điều khiển được chúng. Hễ anh muốn co một chân lại, thì việc đầu tiên nó làm là duỗi thẳng ra. Và khi cuối cùng anh bắt được cái chân ấy làm điều mình muốn, thì trong lúc ấy tất cả những chân khác, như được thả xích, lại cựa quậy trong một cơn kích động cùng cực và đau đớn.

Gờ-rê-go tự nhủ:

– Chỉ cần đừng nằm lì vô ích trên giường.

Trước tiên anh định đưa phần dưới thân mình ra khỏi giường. Nhưng phần dưới ấy, cái phần anh còn chưa nhìn thấy và cũng chẳng hình dung rõ được, hoá ra quá khó cử động. Nó nhích đi chậm quá. Và khi cuối cùng, gần như phát điên lên, anh dồn hết sức liều lĩnh lao về phía trước, thì anh lại chọn sai hướng, đập mạnh vào cột cuối giường. Cơn đau bỏng rát anh cảm thấy cho anh biết rằng lúc này chính phần dưới thân mình có lẽ là phần nhạy cảm nhất.

Vì thế anh thử đưa phần trên thân ra khỏi giường trước, và thận trọng xoay đầu về phía mép giường. Việc này cũng dễ dàng thành công, và dù bề ngang lẫn sức nặng của nó, cuối cùng cả khối thân hình cũng từ từ xoay theo hướng đầu. Nhưng khi đã đưa được đầu ra ngoài mép giường, lơ lửng giữa không khí, anh lại sợ không dám tiến thêm theo cách ấy nữa. Vì nếu cứ thế mà buông mình rơi xuống, thì phải có phép màu cái đầu mới khỏi bị thương. Mà đúng lúc này thì anh không được để mất tỉnh táo bằng bất cứ giá nào. Thà ở lại trên giường còn hơn.

Nhưng khi đã tốn bấy nhiêu công sức, thở dài nằm lại y như trước, và lại thấy những cái chân nhỏ của mình đánh lộn nhau có khi còn dữ hơn, mà chẳng tìm ra cách nào đem lại yên ổn và trật tự cho cảnh tuỳ tiện ấy, anh lại tự nhủ rằng không thể nào nằm mãi trên giường được, và điều khôn ngoan nhất là hy sinh tất cả, dù chỉ có chút hy vọng nhỏ nhoi nhất là nhờ thế mà thoát khỏi cái giường. Đồng thời anh cũng không quên thỉnh thoảng nhắc mình rằng suy xét điềm tĩnh, thật điềm tĩnh, còn tốt hơn nhiều so với những quyết định liều lĩnh. Những lúc ấy, anh cố nhìn thật chăm chú ra cửa sổ, nhưng khốn thay, cảnh sương sớm phủ kín cả bên kia con phố hẹp chẳng đem lại cho anh bao nhiêu tin tưởng và phấn chấn.

Khi đồng hồ báo thức lại điểm, anh tự nhủ:

– Đã bảy giờ rồi. Đã bảy giờ mà sương vẫn còn dày thế.

Và anh nằm yên một lúc, thở khẽ, như thể chờ đợi sự im lặng hoàn toàn sẽ đem lại những điều thật và bình thường.

Nhưng rồi anh tự nhủ:

– Trước khi đồng hồ điểm bảy giờ mười lăm, mình nhất định phải ra khỏi giường cho hẳn. Mà từ giờ tới đó, thế nào cũng có người ở cửa hàng đến hỏi thăm mình, vì cửa hàng mở cửa trước bảy giờ.

Và giờ anh bắt đầu đu đưa cả chiều dài thân mình thật đều để lắc nó ra khỏi giường. Nếu buông mình rơi khỏi giường theo cách ấy, thì cái đầu, mà anh định ngẩng cao lên lúc rơi, chắc sẽ không bị thương. Cái lưng có vẻ cứng, rơi xuống thảm chắc chẳng sao. Điều anh e ngại nhất là tiếng động lớn mà cú rơi chắc chắn sẽ gây ra, thứ có lẽ sẽ khiến mọi người sau các cánh cửa, nếu không hoảng sợ thì cũng lo lắng. Nhưng phải liều thôi.

Khi Gờ-rê-go đã chìa được nửa người ra khỏi giường, cách làm mới này giống trò đùa hơn là sự cố gắng, anh chỉ cần cứ lắc mình từng cái một, thì anh chợt nghĩ mọi chuyện sẽ đơn giản biết bao nếu có người đến giúp. Chỉ cần hai người khoẻ mạnh, anh nghĩ tới bố mình và cô giúp việc, là hoàn toàn đủ. Họ chỉ cần luồn tay dưới cái lưng vồng của anh, bóc anh ra khỏi giường như thế, cúi xuống với cái gánh nặng, rồi chỉ việc cẩn thận chờ cho anh lật mình lại trên sàn nhà, ở đó hy vọng những cái chân nhỏ sẽ có tác dụng. Nhưng chưa nói tới chuyện các cửa đều khoá, liệu anh có thật nên kêu cứu không? Dù đang khốn khổ thế, nghĩ tới đó anh vẫn không nén nổi một nụ cười.

Anh đã đến mức hễ lắc mạnh hơn là khó giữ thăng bằng, và chẳng mấy chốc anh sẽ phải quyết định dứt khoát, vì năm phút nữa là bảy giờ mười lăm, thì có tiếng chuông ở cửa căn hộ.

Anh tự nhủ:

– Người ở cửa hàng đấy.

Và anh gần như cứng đờ người, trong khi những cái chân nhỏ của anh càng nhảy múa vội vàng hơn. Mọi thứ im lặng một lúc.

Gờ-rê-go tự nhủ, ôm một hy vọng vô lý nào đó:

– Họ không mở cửa.

Nhưng rồi, tất nhiên, như mọi khi, cô giúp việc bước những bước chắc nịch ra cửa và mở cửa. Gờ-rê-go chỉ cần nghe lời chào đầu tiên của người khách là đã biết ai đến: chính ông quản lý. Sao chỉ có Gờ-rê-go là phải chịu cái số làm việc cho một hãng mà hễ sơ suất nhỏ nhất là bị nghi ngờ lớn nhất? Chẳng lẽ tất cả nhân viên, không trừ một ai, đều là đồ vô lại cả sao? Chẳng lẽ trong số họ không có một người trung thành tận tuỵ nào, chỉ vì mất vài giờ buổi sáng không làm việc cho cửa hàng mà day dứt lương tâm đến phát điên, đến nỗi không sao rời được giường? Chẳng lẽ cử một cậu học việc đến hỏi thăm, nếu thật sự cần hỏi han, còn chưa đủ sao? Lại phải đích thân ông quản lý đến, và qua đó phải cho cả một gia đình vô tội thấy rằng việc điều tra chuyện đáng ngờ này chỉ có thể giao cho trí khôn của ông quản lý thôi sao? Và vì cơn kích động mà những ý nghĩ ấy gây ra, hơn là vì một quyết định đúng đắn, Gờ-rê-go dồn hết sức mình hất người ra khỏi giường. Có một tiếng đập lớn, nhưng không hẳn là một tiếng rầm. Tấm thảm làm cú ngã nhẹ đi một chút, và cái lưng cũng đàn hồi hơn Gờ-rê-go tưởng, nên chỉ có một tiếng thịch trầm đục không đến nỗi gây chú ý. Chỉ có cái đầu là anh giữ chưa đủ cẩn thận nên bị đập vào. Anh xoay đầu, dụi nó vào tấm thảm vì bực bội và đau.

Ở phòng bên trái, ông quản lý nói:

– Có cái gì rơi trong đó.

Gờ-rê-go thử hình dung xem liệu có bao giờ ông quản lý cũng gặp phải chuyện giống như anh hôm nay không. Thật ra cũng phải thừa nhận là điều ấy có thể xảy ra. Nhưng như để đáp lại câu hỏi ấy một cách thô bạo, ông quản lý ở phòng bên bước mấy bước dứt khoát, làm đôi ủng da bóng kêu cót két. Ở phòng bên phải, cô em gái thì thầm để báo cho Gờ-rê-go:

– Anh Gờ-rê-go, ông quản lý đến rồi.

Gờ-rê-go nói một mình:

– Anh biết rồi.

Nhưng anh không dám nói to đủ để em gái nghe thấy.

Bây giờ ông bố ở phòng bên trái nói:

– Gờ-rê-go, ông quản lý đến hỏi xem tại sao con không đi chuyến tàu sớm. Bố mẹ không biết phải nói gì với ông ấy. Vả lại ông ấy cũng muốn nói chuyện riêng với con. Vậy con mở cửa ra đi. Phòng con có bừa bộn thì ông ấy cũng sẽ có lòng tốt bỏ qua cho.

Ông quản lý chen vào, giọng thân mật:

– Chào anh Xam-xa.

Trong khi ông bố còn đang nói ở cửa, bà mẹ bảo ông quản lý:

– Nó không khoẻ đâu. Nó không khoẻ, ông cứ tin tôi, thưa ông quản lý. Không thì sao Gờ-rê-go lại lỡ tàu được! Thằng bé trong đầu chẳng có gì ngoài công việc. Tôi còn gần như bực vì tối nào nó cũng chẳng đi chơi đâu. Thế mà tám ngày nay nó ở trong thành phố, tối nào cũng ở nhà. Nó ngồi cùng bàn với chúng tôi, lặng lẽ đọc báo hoặc nghiên cứu lịch tàu chạy. Với nó, mày mò cưa lọng đồ gỗ đã là giải trí rồi. Chẳng hạn trong hai ba buổi tối, nó đã khắc được một cái khung nhỏ. Ông sẽ phải ngạc nhiên vì nó đẹp đến thế nào. Nó treo ở trong phòng, lát nữa Gờ-rê-go mở cửa là ông thấy ngay. Mà tôi mừng là ông đến, thưa ông quản lý. Một mình chúng tôi thì không bảo được Gờ-rê-go mở cửa đâu. Nó cứng đầu lắm. Mà chắc chắn là nó không khoẻ, dù sáng nay nó chối.

Gờ-rê-go chậm rãi và thận trọng nói:

– Con ra ngay đây.

Rồi anh nằm im không động đậy, để khỏi bỏ lỡ một lời nào của câu chuyện.

Ông quản lý nói:

– Thưa bà, tôi cũng không giải thích được cách nào khác. Hy vọng là không có gì nghiêm trọng. Dù mặt khác tôi cũng phải nói rằng những người làm ăn như chúng tôi, tuỳ người ta cho là đáng tiếc hay may mắn, rất nhiều khi vì công việc mà phải gắng gượng vượt qua một cơn khó ở nhẹ.

Ông bố sốt ruột, lại gõ cửa, hỏi:

– Vậy ông quản lý vào phòng con được chưa?

Gờ-rê-go nói:

– Không.

Ở phòng bên trái, một sự im lặng khó chịu bao trùm. Ở phòng bên phải, cô em gái bắt đầu nức nở.

Sao cô em gái không sang với những người khác nhỉ? Có lẽ cô vừa mới ra khỏi giường, chưa kịp thay quần áo. Mà sao cô lại khóc? Vì anh không chịu dậy, không cho ông quản lý vào, vì anh có nguy cơ mất việc, và rồi ông chủ lại sẽ đến đòi bố mẹ những món nợ cũ? Đó hẳn là những nỗi lo chưa cần thiết lúc này. Gờ-rê-go vẫn còn ở đây, và chẳng hề nghĩ tới chuyện bỏ gia đình mình. Lúc này thì anh đang nằm trên tấm thảm, và chẳng ai biết tình trạng của anh mà lại thật sự đòi anh cho ông quản lý vào. Nhưng chỉ vì một chút thất lễ nhỏ, mà về sau thế nào cũng dễ tìm được một cái cớ thích hợp, thì người ta đâu thể đuổi việc Gờ-rê-go ngay được. Và Gờ-rê-go thấy rằng điều khôn ngoan hơn nhiều bây giờ là để cho anh yên, thay vì làm phiền anh bằng nước mắt và lời khuyên nhủ. Nhưng chính sự không chắc chắn đã dồn ép những người khác, và khiến cách cư xử của họ có thể tha thứ được.

— Hết chương 1 —