I-van Mát-vây-ích

Đã hơn năm giờ chiều. Một nhà bác học Nga khá có tiếng tăm, ta cứ gọi đơn giản là nhà bác học, đang ngồi trong phòng làm việc của mình, cắn móng tay một cách bồn chồn.

- Thật quá quắt! - ông nói, chốc chốc lại nhìn đồng hồ. - Đây là tột cùng của sự coi thường thời gian và công sức của người khác. Ở bên Anh, một kẻ như thế chẳng kiếm nổi một xu, chết đói là cái chắc! Được, cứ đợi đấy, mày đến rồi sẽ biết...

Và cảm thấy cần trút cơn giận, cơn sốt ruột vào đâu đó, nhà bác học đi đến cánh cửa thông sang phòng vợ, gõ cửa.

- Này, Ca-chi-a, - ông nói với vợ, giọng phẫn nộ. - Nếu em gặp Pi-ốt Đa-ni-lư-ích thì bảo giùm anh rằng người tử tế không ai làm như thế! Thật đê tiện! Giới thiệu người chép thuê mà không biết mình giới thiệu ai! Thằng nhóc ấy ngày nào cũng đến muộn hai, ba tiếng, đều như vắt chanh. Thế mà gọi là người chép thuê à? Với anh, hai ba tiếng đồng hồ ấy còn quý hơn hai ba năm của kẻ khác! Nó mà đến, anh sẽ chửi nó như chửi chó, không trả nó đồng nào, rồi tống cổ nó ra! Với hạng người ấy không cần khách sáo!

- Ngày nào anh cũng nói thế, vậy mà cậu ta vẫn cứ đến, đến mãi.

- Còn hôm nay thì anh đã quyết rồi. Vì nó mà anh mất mát đủ lắm rồi. Em thứ lỗi, nhưng anh sẽ chửi nó, chửi như dân đánh xe ngựa!

Nhưng kìa, cuối cùng cũng có tiếng chuông. Nhà bác học làm ra vẻ mặt nghiêm nghị, ưỡn thẳng người, ngửa đầu ra sau, bước ra phòng ngoài. Ở đó, cạnh mắc áo, người chép thuê I-van Mát-vây-ích đã đứng sẵn. Đó là một chàng trai chừng mười tám tuổi, mặt bầu dục như quả trứng, chưa có ria, mặc chiếc áo khoác cũ sờn, xơ xác, không đi ủng cao su. Cậu thở hổn hển, cẩn thận chùi đôi giày to tướng, vụng về lên tấm thảm chùi chân, lại cố giấu không cho cô hầu thấy chỗ thủng trên giày, nơi lòi ra một mẩu bít tất trắng. Thấy nhà bác học, cậu mỉm cười, cái cười kéo dài, rộng toác, hơi ngây ngô, thứ nụ cười chỉ thấy trên mặt trẻ con và những người rất chất phác.

- À, chào ông, - cậu nói, chìa bàn tay to tướng ướt sũng ra. - Sao, ông đã khỏi đau họng chưa?

- I-van Mát-vây-ích! - nhà bác học nói, giọng run run, lùi lại một bước, chắp các ngón tay của hai bàn tay vào nhau. - I-van Mát-vây-ích!

Rồi ông nhảy xổ tới người chép thuê, nắm lấy vai cậu, lay yếu ớt.

- Cậu làm gì tôi thế này?! - ông nói, giọng tuyệt vọng. - Cậu là con người khủng khiếp, tồi tệ, cậu làm gì tôi thế này! Cậu chế giễu tôi, cậu nhạo báng tôi phải không?

Nhìn nụ cười còn chưa tắt hẳn trên mặt I-van Mát-vây-ích thì biết cậu chờ đợi một sự đón tiếp khác hẳn. Bởi thế, thấy khuôn mặt hừng hực phẫn nộ của nhà bác học, khuôn mặt bầu dục của cậu càng dài ra, và cậu há hốc miệng vì ngạc nhiên.

- Có... có chuyện gì thế ạ? - cậu hỏi.

- Cậu còn hỏi nữa à! - nhà bác học vung hai tay lên. - Cậu biết thời gian đối với tôi quý giá thế nào, thế mà đến muộn như thế này! Cậu muộn những hai tiếng!.. Cậu không biết sợ Chúa là gì à!

- Bây giờ cháu đâu có từ nhà đến, - I-van Mát-vây-ích lúng búng, ngập ngừng tháo chiếc khăn quàng cổ. - Cháu đi mừng ngày thánh bổn mạng của bà dì, mà dì cháu ở cách đây những sáu dặm... Nếu cháu đi thẳng từ nhà đến thì lại là chuyện khác.

- Thì cậu xem, I-van Mát-vây-ích, việc cậu làm có lôgic gì không? Ở đây có việc phải làm, việc gấp, thế mà cậu cứ đi lang thang, hết ăn mừng thánh bổn mạng lại thăm bà dì! Ôi, tháo nhanh cái khăn quàng khủng khiếp ấy ra đi! Thật hết chịu nổi!

Nhà bác học lại nhảy xổ tới người chép thuê, giúp cậu gỡ chiếc khăn quàng.

- Cậu lề mề như đàn bà ấy... Nào, vào đi!.. Nhanh lên, làm ơn!

Vừa xì mũi vào chiếc khăn tay bẩn thỉu nhàu nát, vừa sửa lại chiếc áo vét xám nhỏ thó, I-van Mát-vây-ích đi qua phòng lớn, qua phòng khách, vào phòng làm việc. Ở đây, chỗ ngồi, giấy, thậm chí cả thuốc lá điếu cũng đã được chuẩn bị sẵn cho cậu từ lâu.

- Ngồi đi, ngồi đi, - nhà bác học giục, sốt ruột xoa tay. - Cậu thật là con người khó chịu... Biết việc gấp mà còn đến muộn thế. Không muốn chửi cũng phải chửi. Nào, viết đi... Chúng ta dừng ở đâu nhỉ?

I-van Mát-vây-ích vuốt mớ tóc lởm chởm cắt nham nhở, cầm bút lên. Nhà bác học đi tới đi lui từ góc này sang góc kia, tập trung suy nghĩ rồi bắt đầu đọc:

- Thực chất của vấn đề là... phẩy... một số hình thức, có thể nói là cơ bản... viết chưa? Hình thức chỉ được quy định bởi chính bản chất của những nguyên lý... phẩy... được biểu hiện trong chúng và chỉ có thể hiện thân trong chúng mà thôi... Xuống dòng... Chỗ ấy dĩ nhiên là chấm... Có tính độc lập cao nhất là... là... những hình thức không mang tính chất chính trị cho bằng... phẩy... tính chất xã hội...

- Bây giờ học sinh trung học mặc đồng phục khác rồi... màu xám... - I-van Mát-vây-ích nói. - Hồi cháu còn đi học thì đẹp hơn: mặc áo đồng phục kiểu nhà binh cơ...

- Ôi, cậu viết đi, làm ơn! - nhà bác học bực bội. - Tính chất... viết chưa? Còn khi nói về những cải cách liên quan đến việc tổ chức... các chức năng nhà nước, chứ không phải điều chỉnh đời sống nhân dân... phẩy... thì không thể nói rằng chúng nổi bật ở tính dân tộc trong hình thức của chúng... ba chữ cuối để trong ngoặc kép... Ơ... này... Thế cậu định nói gì về trường trung học ấy nhỉ?

- Là hồi cháu học thì mặc đồng phục khác ạ.

- À... ra thế... Thế cậu bỏ trường lâu chưa?

- Thì hôm qua cháu đã nói với ông rồi mà! Cháu thôi học được ba năm rồi... Cháu bỏ học từ lớp bốn.

- Thế sao cậu bỏ học? - nhà bác học hỏi, ngó vào những dòng I-van Mát-vây-ích vừa viết.

- Cũng chỉ vì hoàn cảnh nhà cửa thôi ạ.

- Lại phải nói với cậu lần nữa, I-van Mát-vây-ích! Bao giờ cậu mới bỏ được cái thói kéo dài dòng chữ? Mỗi dòng không được ít hơn bốn mươi chữ cái!

- Thế ông tưởng cháu cố tình à? - I-van Mát-vây-ích tự ái. - Bù lại có những dòng khác hơn bốn mươi chữ đấy... Ông cứ đếm mà xem. Còn nếu ông thấy cháu ăn gian thì ông cứ bớt tiền công của cháu đi.

- Ôi, đâu phải chuyện ấy! Cậu thật chẳng tế nhị gì cả... Hơi một tí là cậu nói ngay đến tiền. Điều chính là sự cẩn thận, I-van Mát-vây-ích, cẩn thận là điều chính! Cậu phải tập cho mình tính cẩn thận.

Cô hầu bưng vào phòng làm việc một khay có hai cốc trà và một giỏ bánh mì khô nướng giòn. I-van Mát-vây-ích vụng về cầm cốc của mình bằng cả hai tay rồi uống ngay. Trà nóng quá. Để khỏi bỏng môi, cậu cố uống từng ngụm nhỏ. Cậu ăn một miếng bánh, rồi miếng nữa, miếng thứ ba, rồi liếc nhìn nhà bác học một cách ngượng ngùng, rụt rè với lấy miếng thứ tư... Tiếng nuốt ực ực, tiếng nhai chóp chép ngon lành và vẻ thèm khát đói ăn hiện trên đôi lông mày nhướng lên của cậu làm nhà bác học khó chịu.

- Ăn nhanh lên... Thời gian quý lắm.

- Ông cứ đọc đi. Cháu vừa uống vừa viết được mà... Nói thật, cháu đói bụng quá.

- Phải rồi, cậu đi bộ mà!

- Vâng... Mà thời tiết xấu quá! Ở quê cháu giờ này đã có mùi mùa xuân rồi... Khắp nơi nước đọng thành vũng, tuyết đang tan.

- Hình như cậu là người miền Nam phải không?

- Cháu ở vùng sông Đông ạ... Tháng ba ở quê cháu đã là mùa xuân hẳn rồi. Ở đây thì rét, ai cũng mặc áo lông, còn ở quê thì cỏ đã mọc... chỗ nào cũng khô ráo, đến nhện độc ta-ran-tun cũng bắt được rồi.

- Thế bắt nhện độc làm gì?

- Cũng chẳng để làm gì... vì rảnh rỗi thôi ạ... - I-van Mát-vây-ích nói và thở dài. - Bắt chúng vui lắm. Mình buộc một cục nhựa thông vào sợi chỉ, thả cục nhựa xuống hang, lấy cục nhựa đập vào lưng con nhện. Thế là nó, cái đồ chết tiệt, nổi giận, lấy chân quắp lấy cục nhựa, rồi dính chặt luôn... Mà chúng cháu đã làm đủ trò với chúng! Có lần chúng cháu thả cả một chậu đầy, rồi thả vào đó một con bi-khoóc.

- Con bi-khoóc là con gì?

- Là một loài nhện, cũng giống như nhện ta-ran-tun. Đánh nhau thì một mình nó có thể giết cả trăm con ta-ran-tun.

- Ừm... Thôi, ta viết tiếp nào... Chúng ta dừng ở đâu nhỉ?

Nhà bác học đọc thêm chừng hai mươi dòng nữa, rồi ngồi xuống, chìm vào suy nghĩ.

Trong lúc chờ ông nghĩ ra, I-van Mát-vây-ích ngồi đó, rướn cổ, cố sửa lại cổ áo sơ mi cho ngay ngắn. Ca-vát thắt không chặt, khuy cổ bật ra, cổ áo cứ chốc chốc lại banh ra.

- Ừm... - nhà bác học nói. - Thế đấy... Thế nào, I-van Mát-vây-ích, cậu đã tìm được chỗ làm chưa?

- Chưa ạ. Mà tìm đâu ra chứ? Ông biết không, cháu định đi lính tình nguyện. Còn bố cháu thì khuyên vào làm ở hiệu thuốc.

- Ừm... Nhưng giá cậu vào đại học thì tốt hơn. Thi khó đấy, nhưng có kiên nhẫn, chịu ngồi học thì đỗ được. Cậu cứ học, đọc thật nhiều vào... Cậu có đọc nhiều không?

- Nói thật là ít ạ... - I-van Mát-vây-ích nói, châm thuốc hút.

- Cậu đã đọc Tuốc-ghê-nhép chưa?

- Ch-chưa ạ...

- Còn Gô-gôn?

- Gô-gôn ạ? Hừm!.. Gô-gôn... Chưa, cháu chưa đọc!

- I-van Mát-vây-ích! Cậu không thấy xấu hổ à? Chà chà! Cậu là một chàng trai tốt như thế, trong cậu có bao nhiêu nét độc đáo như thế, vậy mà... đến Gô-gôn cũng chưa đọc! Cậu phải đọc đi! Tôi sẽ đưa cậu! Nhất định phải đọc đấy! Không thì chúng ta giận nhau!

Lại im lặng. Nhà bác học nửa nằm nửa ngồi trên chiếc ghế dài êm ái mà nghĩ ngợi, còn I-van Mát-vây-ích thôi không loay hoay với cổ áo nữa, dồn hết chú ý vào đôi giày. Cậu không hề để ý dưới chân mình, tuyết tan đã đọng thành hai vũng nước lớn. Cậu thấy xấu hổ.

- Hôm nay chẳng hiểu sao viết không trôi... - nhà bác học lẩm bẩm. - I-van Mát-vây-ích, hình như cậu còn thích bẫy chim nữa phải không?

- Mùa thu ạ... Ở đây thì cháu không bẫy, chứ ở quê thì cháu bẫy suốt.

- Thế à... hay lắm. Nhưng dù sao vẫn phải viết chứ.

Nhà bác học dứt khoát đứng dậy, bắt đầu đọc, nhưng được mười dòng thì lại ngồi xuống ghế dài.

- Thôi, chắc ta để đến sáng mai vậy, - ông nói. - Sáng mai cậu đến nhé, nhưng đến sớm vào, chừng chín giờ. Lạy Chúa che chở cho cậu đừng có đến muộn.

I-van Mát-vây-ích đặt bút xuống, rời bàn, ngồi sang một chiếc ghế khác. Năm phút trôi qua trong im lặng, và cậu bắt đầu cảm thấy đã đến lúc phải về, rằng mình đang thừa. Nhưng trong phòng làm việc của nhà bác học thật ấm cúng, sáng sủa và ấm áp, dư vị những miếng bánh khô thơm bơ và cốc trà ngọt còn đọng lại rõ quá, đến nỗi chỉ nghĩ đến nhà thôi, tim cậu đã thắt lại. Ở nhà là nghèo túng, đói, rét, ông bố hay càu nhàu, những lời trách móc. Còn ở đây thì bình yên, lặng lẽ biết bao, lại còn có người quan tâm đến những con nhện ta-ran-tun và những con chim của cậu.

Nhà bác học nhìn đồng hồ rồi cầm lấy một cuốn sách.

- Thế ông sẽ cho cháu mượn Gô-gôn chứ? - I-van Mát-vây-ích hỏi, đứng dậy.

- Cho, cho. Nhưng cậu vội đi đâu thế, anh bạn? Ngồi chơi đã, kể cho tôi nghe chuyện gì đi...

I-van Mát-vây-ích ngồi xuống, cười toe toét. Hầu như tối nào cậu cũng ngồi trong phòng làm việc này, và lần nào cậu cũng cảm thấy trong giọng nói, trong ánh mắt của nhà bác học có một cái gì mềm mại lạ thường, thu hút, như thể người nhà. Thậm chí có những lúc cậu tưởng như nhà bác học đã quý mến cậu, đã quen có cậu, và nếu ông có mắng cậu vì đến muộn, thì chỉ vì ông nhớ những câu chuyện huyên thuyên của cậu về những con nhện ta-ran-tun, và về chuyện người ta bẫy chim sẻ cánh vàng bên bờ sông Đông ra sao.

— Hết —