Íp và bé Kri-xtin

Gần sông Gu-đen, trong rừng Xin-kơ-bo, có một dải đất nhô lên như một bờ thành lớn. Người ta gọi nó là cái Gò. Dưới chân Gò, về phía tây, ngày ấy có, mà đến giờ vẫn còn, một túp nhà nông nhỏ với mấy mảnh ruộng gầy. Cát lộ ra trắng loá qua những luống lúa mạch đen và lúa mạch thưa thớt.

Chuyện này đã cách đây khá nhiều năm. Người trong nhà làm lụng mảnh vườn ruộng nhỏ của mình, lại nuôi được ba con cừu, một con lợn và hai con bò đực. Nói gọn lại thì cái ăn cũng chẳng đến nỗi thiếu, nếu biết bằng lòng với những gì mình có. Họ cũng có thể nuôi lấy một đôi ngựa, nhưng họ nói như bao nhà nông khác vùng ấy:

— Con ngựa nó tự ăn mất mình!

Ý là nó làm được bao nhiêu thì nó ăn hết bấy nhiêu.

Bác Giép-pơ Gien-xơ mùa hè cày cuốc mảnh đất nhỏ, mùa đông thì làm nghề đẽo guốc gỗ, và đẽo rất khéo. Bác có một người giúp việc cũng biết đẽo guốc, những đôi guốc vừa chắc, vừa nhẹ, lại có dáng đẹp. Họ còn đẽo cả thìa, cả muôi. Thế là có đồng ra đồng vào, chẳng ai có thể gọi nhà bác Giép-pơ Gien-xơ là nhà nghèo.

Bé Íp, thằng con bảy tuổi, đứa con duy nhất trong nhà, hay ngồi xem bố làm. Nó cũng gọt gọt một mẩu gỗ, lắm khi gọt cả vào ngón tay. Nhưng rồi một hôm nó đẽo được hai mẩu gỗ trông y như hai chiếc guốc tí hon. Nó bảo là để tặng bé Kri-xtin.

Bé Kri-xtin là con gái nhỏ của bác lái thuyền. Con bé thanh tú, xinh xắn như con nhà quyền quý. Giá mà nó được mặc quần áo may cho xứng với dáng người, thì chẳng ai tin nó lại ở cái túp nhà lợp cỏ trên đồng hoang Xai-xơ. Bố nó ở bên ấy. Bác goá vợ, sống bằng nghề chở củi trên sà lan, từ rừng xuống xưởng bắt lươn ở Xin-kơ-bo, nhiều khi còn chở xa hơn nữa, tận Ran-đơ. Chẳng có ai trông nom bé Kri-xtin giúp bác. Con bé kém Íp một tuổi, và thế là hầu như lúc nào nó cũng theo bố, khi thì trên thuyền, khi thì giữa đám cây thạch nam và những bụi việt quất. Mỗi lần bác phải đi tận Ran-đơ, thì bé Kri-xtin lại sang ở nhà bác Giép-pơ Gien-xơ.

Íp với bé Kri-xtin chơi với nhau rất hợp, mà ăn với nhau cũng hợp. Chúng bới, chúng đào, chúng bò, chúng chạy. Có một hôm, hai đứa liều đi một mình gần lên tới đỉnh Gò, rồi vào sâu trong rừng một quãng. Có lần chúng tìm được ổ trứng chim dẽ giun. Đó là một sự kiện lớn.

Íp chưa bao giờ được sang đồng hoang Xai-xơ, chưa bao giờ được đi thuyền qua những cái hồ trên sông Gu-đen. Nhưng giờ thì nó sắp được đi. Bác lái thuyền mời nó, và chiều hôm trước, nó theo bác về nhà.

Sáng sớm hôm sau, hai đứa trẻ ngồi trên đống củi xếp cao ngất trên sà lan, ăn bánh mì với quả mâm xôi. Bác lái thuyền và người phụ việc chống sào, thuyền xuôi dòng, lướt nhanh trên sông, qua những cái hồ tưởng như bị rừng và lau sậy khép kín lại. Nhưng bao giờ cũng vẫn có lối đi qua, dù những cây già nghiêng hẳn mình ra mặt nước, và những cây sồi chìa ra những cành tróc vỏ, như thể chúng xắn tay áo lên để khoe những cánh tay trần sần sùi. Những cây tống quán sủi già bị dòng nước làm lở gốc khỏi bờ, chỉ còn bám rễ xuống đáy, trông như những hòn đảo rừng tí hon. Hoa súng dập dềnh trên mặt nước. Thật là một chuyến đi tuyệt diệu! Rồi thuyền tới xưởng bắt lươn, nơi nước gầm réo qua các cửa cống. Ôi, thật đáng cho Íp và Kri-xtin ngắm nhìn!

Hồi ấy dưới này chưa có nhà máy, cũng chưa có thị trấn. Ở đây chỉ có một trang trại cũ, người làm cũng chẳng bao nhiêu. Tiếng nước đổ qua cửa cống và tiếng vịt trời kêu, ấy là tất cả những gì sôi động nhất ở nơi này thời bấy giờ.

Dỡ củi xong, bố Kri-xtin mua một bó lươn to và một con lợn sữa đã làm thịt. Tất cả được cho vào một cái giỏ đặt ở đằng lái. Giờ thì thuyền ngược dòng về nhà. Nhưng gió thuận, căng buồm lên là đi băng băng như có hai con ngựa kéo.

Khi thuyền ngược lên tới gần cánh rừng, tới chỗ người phụ việc chỉ còn đi bộ một quãng ngắn là về đến nhà, thì anh ta với bố Kri-xtin cùng lên bờ. Họ dặn hai đứa trẻ phải ngồi yên, cẩn thận. Nhưng hai đứa ngồi yên chẳng được bao lâu. Chúng phải nhìn vào cái giỏ đựng lươn với con lợn, rồi phải nhấc con lợn lên mà cầm. Đứa nào cũng muốn cầm, thế là chúng đánh rơi nó, mà rơi tõm ngay xuống nước. Con lợn trôi theo dòng. Thật là một tai hoạ khủng khiếp!

Íp nhảy lên bờ, chạy một quãng. Kri-xtin cũng nhảy theo, gọi với:

— Cho tớ đi với!

Chẳng mấy chốc hai đứa đã ở giữa bụi rậm, không còn thấy thuyền, cũng không còn thấy sông. Chúng chạy thêm một quãng nữa thì Kri-xtin vấp ngã, oà lên khóc. Íp đỡ bạn dậy.

— Đi với tớ! Nhà ở đằng kia kìa!

Nhưng nhà đâu có ở đằng kia. Hai đứa đi mãi, đi mãi, trên lá khô, trên những cành khô rụng gãy răng rắc dưới bàn chân nhỏ. Bỗng chúng nghe có tiếng gọi lớn. Chúng đứng lại lắng nghe. Rồi một con đại bàng rít lên, tiếng rít nghe mà rợn người. Hai đứa sợ hết hồn. Nhưng ngay trước mặt, trong rừng, mọc đầy những bụi việt quất chín ngon lành, nhiều không tưởng được. Chúng mời mọc quá, làm sao mà không dừng lại. Thế là hai đứa ở lại, ăn, ăn mãi, đến nỗi miệng mũi má mồm xanh lè. Lại có tiếng gọi vọng tới.

Kri-xtin bảo:

— Thế nào bọn mình cũng bị đánh vì con lợn!

Íp nói:

— Mình về nhà tớ đi! Nhà ở ngay trong rừng này thôi!

Thế là chúng đi. Chúng gặp một con đường xe chạy, nhưng con đường chẳng dẫn về nhà. Trời tối dần, hai đứa sợ lắm. Cái tĩnh lặng lạ lùng quanh đó chốc chốc lại bị xé toạc bởi tiếng kêu rợn người của con cú sừng to, hay tiếng những con chim mà chúng không biết là chim gì. Cuối cùng cả hai mắc kẹt trong một bụi cây. Kri-xtin khóc, Íp cũng khóc. Khóc một hồi rồi, hai đứa nằm xuống lớp lá rụng và ngủ thiếp đi.

Khi chúng tỉnh dậy thì mặt trời đã lên cao. Hai đứa rét run. Nhưng trên mỏm đồi ngay gần đấy, nắng rọi xuống giữa những thân cây, lên đó sưởi được. Íp lại nghĩ từ trên ấy thế nào cũng trông thấy nhà bố mẹ mình. Nhưng chúng đã ở xa nhà lắm rồi, ở một góc rừng khác hẳn.

Hai đứa trèo lên tận đỉnh, đứng bên một sườn dốc, nhìn xuống một cái hồ trong vắt. Từng đàn cá đứng im trong nước, lấp lánh dưới những tia nắng. Thật là điều chúng không ngờ được trông thấy. Rồi ngay cạnh đấy lại có một bụi phỉ to, trĩu quả, có chùm những bảy hạt liền nhau. Chúng hái, chúng đập vỏ, lấy được những nhân hạt non ngon lành, vừa mới bắt đầu chắc lại.

Và rồi lại có thêm một bất ngờ nữa, một phen hú vía nữa. Từ trong bụi cây bước ra một bà già to lớn, mặt nâu sạm, tóc đen nhánh bóng mượt. Lòng trắng mắt bà sáng loá trên khuôn mặt sẫm. Bà đeo một cái bọc sau lưng, tay cầm một cây gậy sần sùi. Bà là một người Di-gan.

Lúc đầu hai đứa trẻ không hiểu bà nói gì. Bà lấy trong túi ra ba hạt phỉ thật to. Bà bảo trong mỗi hạt có giấu những thứ tuyệt đẹp nhất trên đời. Đó là những hạt phỉ ước.

Íp nhìn bà. Bà có vẻ hiền lành lắm, thế là nó lấy hết can đảm, hỏi xin mấy hạt phỉ ấy. Bà già cho nó, rồi tự hái cho mình một túi đầy trên bụi phỉ.

Íp và Kri-xtin tròn mắt nhìn ba hạt phỉ ước.

Íp hỏi:

— Trong hạt này có cỗ xe có ngựa kéo không ạ?

Bà già đáp:

— Có một cỗ xe vàng với mấy con ngựa vàng!

Bé Kri-xtin vội nói:

— Thế thì cho tớ hạt ấy!

Íp đưa hạt ấy cho bạn. Bà già buộc hạt phỉ vào trong khăn quàng cổ của con bé.

Íp lại hỏi:

— Trong hạt này có cái khăn quàng nhỏ xinh như cái khăn của Kri-xtin không ạ?

Bà già bảo:

— Có những mười cái khăn quàng ấy chứ! Có cả váy áo đẹp, bít tất, lại có cả mũ nữa!

Kri-xtin nói:

— Thế thì tớ muốn cả hạt này nữa!

Thế là bé Íp đưa nốt cho bạn hạt thứ hai. Hạt thứ ba là một hạt nhỏ, màu đen.

Kri-xtin bảo:

— Hạt này cậu giữ lấy. Nó cũng đẹp đấy chứ.

Íp hỏi:

— Thế trong hạt này có gì ạ?

Bà Di-gan đáp:

— Thứ tốt nhất trên đời dành cho cháu!

Íp nắm chặt hạt phỉ trong tay. Bà già hứa sẽ dẫn hai đứa ra đúng đường về nhà. Thế là họ đi, mà đi đúng hướng ngược hẳn với chỗ cần đến. Nhưng không vì thế mà dám buộc tội bà là muốn bắt cóc trẻ con.

Giữa khu rừng hoang vắng, họ gặp chú Krên, người gác rừng. Chú biết Íp. Nhờ chú mà Íp và bé Kri-xtin về được đến nhà, nơi mọi người đang lo cuống cuồng. Hai đứa được tha thứ, dù đáng lẽ đứa nào cũng phải ăn một trận roi ra trò. Trước là vì để con lợn rơi xuống nước, sau là vì tự ý bỏ đi.

Kri-xtin về nhà trên đồng hoang, còn Íp ở lại túp nhà nhỏ ven rừng. Tối hôm ấy, việc đầu tiên nó làm là lấy hạt phỉ đựng thứ tốt nhất trên đời ra. Nó đặt hạt phỉ vào khe giữa cánh cửa và khung cửa, rồi khép mạnh. Hạt phỉ vỡ đánh cách, nhưng chẳng thấy nhân đâu cả. Bên trong toàn một thứ như bột thuốc lá hít, hay như đất mùn. Hạt bị sâu ăn, như người ta vẫn nói.

Íp nghĩ bụng:

— Mình biết ngay mà! Trong cái hạt bé tí thế kia, làm sao có chỗ cho thứ tốt nhất trên đời được! Hai hạt của Kri-xtin rồi cũng chẳng có quần áo đẹp hay cỗ xe vàng nào đâu!

Rồi mùa đông tới, rồi năm mới tới.

Rồi thêm nhiều năm nữa trôi qua. Íp đến tuổi phải đi học giáo lý với cha xứ, mà nhà cha xứ thì ở xa lắm. Dạo ấy, một hôm bác lái thuyền sang chơi, kể với bố mẹ Íp rằng bé Kri-xtin giờ sắp phải đi ở để kiếm miếng ăn. Bác bảo con bé thật là may phúc, được vào tay những người tử tế, tốt bụng như thế. Thử nghĩ xem, con bé sẽ đến ở với nhà chủ quán trọ giàu có mạn Héc-ninh, về phía tây. Ở đó nó sẽ đỡ đần bà chủ, rồi sau này, nếu nó ngoan ngoãn và đã chịu lễ thêm sức xong, thì nhà ấy sẽ giữ nó ở lại hẳn.

Thế là Íp và Kri-xtin chia tay nhau. Người ta vẫn gọi hai đứa là đôi vợ chồng sắp cưới. Lúc từ biệt, con bé cho Íp xem nó vẫn còn giữ hai hạt phỉ Íp cho hôm hai đứa lạc trong rừng. Nó còn bảo trong rương quần áo của nó vẫn cất đôi guốc tí hon mà hồi bé Íp đã đẽo tặng nó. Rồi hai đứa xa nhau.

Íp chịu lễ thêm sức, nhưng vẫn ở nhà với mẹ, vì nó là một tay đẽo guốc khéo, mùa hè lại chăm nom mảnh ruộng nhỏ cũng giỏi. Mẹ nó chỉ còn mỗi nó để trông cậy, vì bố Íp đã mất rồi.

Chỉ thỉnh thoảng lắm, qua một anh đưa thư hay một bác buôn lươn, người ta mới nghe tin về Kri-xtin. Cô ở với nhà chủ quán giàu có, mọi sự đều tốt đẹp. Chịu lễ thêm sức xong, cô viết thư về cho bố, gửi lời thăm Íp và mẹ Íp. Trong thư kể ông bà chủ cho cô sáu cái áo lót mới và một bộ váy áo thật đẹp. Đúng là tin vui thật.

Mùa xuân năm sau, vào một ngày đẹp trời, có tiếng gõ cửa nhà Íp. Đó là bác lái thuyền, và đi cùng bác là Kri-xtin. Cô về thăm nhà một ngày, nhân có dịp có xe đi Tem rồi quay về. Cô xinh đẹp như một tiểu thư con nhà quyền quý, quần áo đẹp đẽ, may khéo, vừa vặn với người. Cô đứng đó, diện cả bộ đẹp nhất, còn Íp thì mặc bộ quần áo cũ hằng ngày. Anh chẳng nói nên lời. Anh nắm lấy tay cô, nắm thật chặt, lòng mừng khôn xiết, nhưng cái miệng thì cứ như bị buộc lại. Kri-xtin thì nói được. Cô nói, cô kể chuyện, rồi cô hôn Íp ngay lên môi.

— Thế anh không nhận ra em à?

Nhưng ngay cả khi chỉ còn hai người với nhau, và Íp vẫn đứng nắm tay cô, thì tất cả những gì anh nói được cũng chỉ có thế này:

— Em thành một cô tiểu thư rồi! Còn anh thì trông lôi thôi thế này! Anh đã nghĩ đến em biết bao nhiêu, Kri-xtin ạ! Nghĩ đến cả những ngày xưa nữa!

Rồi hai người khoác tay nhau đi lên Gò, nhìn sang bên kia sông Gu-đen, về phía đồng hoang Xai-xơ với những gò thạch nam lớn. Íp chẳng nói gì. Nhưng lúc chia tay, anh thấy rõ ràng một điều: Kri-xtin phải là vợ anh. Từ thuở bé tí hai đứa đã được gọi là vợ chồng sắp cưới. Anh thấy họ đã như một đôi đính ước, dù chưa ai trong hai người tự miệng nói ra.

Họ chỉ còn được ở bên nhau thêm vài tiếng nữa, vì cô phải quay về Tem, sáng sớm hôm sau xe sẽ chạy về miền tây. Bố cô và Íp cùng đưa cô đến Tem. Trăng sáng vằng vặc. Khi tới nơi, Íp vẫn còn nắm tay Kri-xtin, không sao buông ra được. Mắt anh sáng long lanh, nhưng lời thì chỉ rơi ra từng chút một. Có điều, mỗi lời đều là lời từ đáy lòng:

— Nếu em chưa quen sống sang quá, nếu em chịu được cảnh sống trong nhà mẹ anh, làm vợ anh, thì rồi có ngày hai ta sẽ thành vợ thành chồng! Nhưng ta cứ đợi một thời gian cũng được!

Cô đáp:

— Vâng, ta cứ chờ xem sao, anh Íp ạ!

Rồi cô siết tay anh, và anh hôn lên môi cô.

Kri-xtin nói:

— Em tin anh, anh Íp ạ! Và em nghĩ là em cũng thương anh! Nhưng để em ngủ một đêm cho kỹ đã!

Rồi họ chia tay. Íp bảo với bác lái thuyền rằng anh và Kri-xtin giờ coi như đã đính ước. Bác lái thuyền thấy thế đúng như bác vẫn nghĩ từ lâu. Bác theo Íp về nhà, ngủ chung giường với anh đêm ấy, và rồi chẳng ai nói thêm gì về chuyện đính ước nữa.

Một năm trôi qua. Íp và Kri-xtin gửi cho nhau được hai lá thư. Cuối thư, bên dưới chữ ký, có ghi: Chung thuỷ đến chết! Rồi một hôm bác lái thuyền bước vào nhà Íp. Bác mang lời thăm của Kri-xtin. Còn những gì bác phải nói thêm thì bác nói hơi chậm chạp, ngập ngừng. Chuyện là Kri-xtin sống tốt lắm, còn hơn cả tốt. Cô là một cô gái xinh đẹp, ai cũng quý trọng, yêu mến. Con trai ông chủ quán vừa về thăm nhà. Anh ta làm ở một chỗ lớn lao gì đấy tại Cô-pen-ha-gơ, trong một văn phòng. Anh ta ưng Kri-xtin, cô cũng thấy anh ta hợp ý mình, mà bố mẹ anh ta xem ra cũng chẳng phản đối. Nhưng Kri-xtin vẫn canh cánh trong lòng, vì cô biết Íp nghĩ đến cô nhiều lắm. Vì thế, bác lái thuyền bảo, cô đã tính đến chuyện gạt bỏ hạnh phúc của mình.

Lúc đầu Íp chẳng nói một lời. Nhưng mặt anh trắng bệch như tấm vải. Anh lắc đầu khe khẽ, rồi nói:

— Kri-xtin không được gạt bỏ hạnh phúc của mình!

Bác lái thuyền bảo:

— Thế thì cậu viết cho nó vài chữ đi!

Íp viết thật. Nhưng anh không sao ghép được các chữ cho đúng như ý mình. Anh gạch đi, anh xé bỏ. Nhưng đến sáng thì cũng xong một lá thư gửi bé Kri-xtin. Thư đây:

“Anh đã đọc lá thư em viết cho bố em, và anh thấy em sống tốt về mọi mặt, mà còn có thể tốt hơn nữa! Hãy hỏi lòng mình, Kri-xtin ạ! Hãy nghĩ cho kỹ em sẽ bước vào cảnh gì nếu em lấy anh. Những gì anh có chẳng đáng là bao. Đừng nghĩ đến anh, đến chuyện anh sẽ ra sao, mà hãy nghĩ đến lợi ích của chính em! Em không bị ràng buộc với anh bằng lời hứa nào cả. Còn nếu trong lòng em đã có hứa với anh, thì anh xin giải cho em khỏi lời hứa ấy. Cầu cho mọi niềm vui trên đời đến với em, bé Kri-xtin ạ! Chúa ắt sẽ có cách an ủi trái tim anh! Mãi mãi là người bạn thiết tha của em, Íp.”

Lá thư được gửi đi, và Kri-xtin nhận được.

Khoảng dịp lễ Thánh Mác-tin, người ta đọc lời rao hôn phối của cô trên bục giảng, ở nhà thờ trên đồng hoang và ở bên Cô-pen-ha-gơ, nơi chú rể đang sống. Rồi cô theo bà chủ sang đó, vì chú rể bận nhiều việc làm ăn quá, không thể về tận vùng Giút-lân xa xôi này được. Theo lời hẹn, Kri-xtin gặp bố ở làng Phun-nơ, nơi con đường chạy qua và cũng là chỗ gặp gần nhất đối với bác. Hai bố con từ biệt nhau ở đấy.

Người ta có nhắc vài lời về chuyện ấy, nhưng Íp chẳng nói gì. Bà mẹ già bảo anh dạo này trầm ngâm lắm. Phải, anh trầm ngâm thật. Và vì thế anh lại nhớ đến ba hạt phỉ hồi bé được bà Di-gan cho, mà anh đã đưa Kri-xtin hai hạt. Đó là những hạt phỉ ước. Trong một hạt của cô có cỗ xe vàng với ngựa vàng, trong hạt kia có những bộ quần áo đẹp nhất. Thế là đúng cả! Bao nhiêu thứ lộng lẫy ấy giờ cô có được cả ở kinh thành Cô-pen-ha-gơ của nhà vua! Với cô, điều ước đã thành sự thật! Còn với Íp, trong hạt phỉ chỉ có đất mùn đen. Thứ tốt nhất trên đời cho anh, bà Di-gan đã nói thế. Phải rồi, điều ấy cũng thành sự thật! Đất mùn đen là thứ tốt nhất cho anh. Giờ anh hiểu rõ bà già muốn nói gì rồi. Trong lòng đất đen, trong nấm mồ, đấy mới là chỗ tốt nhất cho anh!

Rồi năm tháng trôi qua. Không nhiều năm, nhưng với Íp thì thật dài. Ông bà chủ quán già lần lượt qua đời, người này mất ít lâu sau người kia. Tất cả của cải, nhiều nghìn đồng bạc, về tay người con trai. Phải, giờ thì Kri-xtin có thể có cỗ xe vàng và quần áo đẹp bao nhiêu cũng được.

Suốt hai năm dài sau đó, không có lá thư nào của Kri-xtin. Rồi khi bố cô nhận được một lá, thì đó chẳng phải thư viết trong cảnh sung túc vui vẻ gì. Tội nghiệp Kri-xtin! Cả cô lẫn chồng cô đều chẳng biết tiêu pha có chừng mực. Của cải đến thế nào thì đi thế ấy. Chẳng có phúc phần gì trong đó cả, vì chính họ không muốn giữ.

Rồi cây thạch nam nở hoa, rồi cây thạch nam lại khô héo. Tuyết đã bao mùa đông phủ kín đồng hoang Xai-xơ, phủ kín cái Gò, nơi Íp sống khuất gió. Nắng xuân lại chiếu, và Íp cắm lưỡi cày xuống đất. Bỗng lưỡi cày như cắt phải một hòn đá lửa. Một thứ gì đó trồi lên khỏi mặt đất, trông như một mảnh dăm bào đen to. Íp cầm lên, thấy đó là kim loại, mà chỗ lưỡi cày cắt vào thì sáng loáng. Đó là một chiếc vòng đeo tay bằng vàng, to và nặng, từ thời cổ xưa. Nơi này xưa kia là một ngôi mộ cổ của người khổng lồ, nay đã bị san phẳng, và món trang sức quý giá của nó vừa được tìm thấy.

Íp mang cho cha xứ xem. Cha bảo anh đấy là một vật quý báu lắm. Từ nhà cha xứ, Íp mang nó đến ông quan huyện. Ông viết báo cáo gửi về Cô-pen-ha-gơ, và khuyên Íp tự mình mang món đồ quý ấy lên đó nộp.

Ông quan huyện bảo:

— Anh đã tìm được dưới đất thứ tốt nhất mà anh có thể tìm được đấy!

Íp nghĩ thầm:

— Thứ tốt nhất! Thứ tốt nhất trên đời cho mình, mà lại ở dưới đất! Vậy là bà Di-gan cũng nói đúng với mình, nếu đây là thứ tốt nhất!

Thế là Íp đi thuyền buồm từ Ô-hút lên kinh thành Cô-pen-ha-gơ. Với anh, người chỉ mới từng qua sông Gu-đen, chuyến ấy chẳng khác nào vượt đại dương. Và Íp tới Cô-pen-ha-gơ.

Người ta trả cho anh giá trị số vàng tìm được. Đó là một món tiền lớn: sáu trăm đồng bạc. Và thế là Íp, chàng trai từ cánh rừng cạnh đồng hoang Xai-xơ, đi lại giữa thành Cô-pen-ha-gơ rộng lớn, rối rắm.

Đúng vào buổi tối trước hôm anh định theo ông chủ thuyền trở về Ô-hút, thì anh lạc giữa các phố phường. Anh đi ngược hẳn hướng mình định đi, qua cầu Kníp-pen, sang tận khu Kri-xti-an-xơ-hao, thay vì xuống phía thành luỹ chỗ Cổng Tây. Anh vẫn đi đúng về phía tây, nhưng chẳng phải chỗ cần tới. Ngoài phố không một bóng người.

Bỗng một cô bé tí xíu từ trong một ngôi nhà nghèo chạy ra. Íp hỏi em đường đi chỗ mình cần tìm. Con bé giật mình, ngước nhìn anh, rồi oà khóc nức nở. Anh hỏi em làm sao thế. Con bé nói gì đó mà anh không hiểu. Lúc ấy cả hai đang đứng ngay dưới một ngọn đèn đường. Ánh đèn rọi thẳng vào mặt con bé, và anh bỗng thấy lòng mình lạ lùng hết sức. Vì anh trông thấy chính là bé Kri-xtin, giống như in, đúng như anh còn nhớ hồi hai đứa còn bé.

Anh theo con bé vào ngôi nhà nghèo, lên cái cầu thang hẹp, mòn vẹt, lên mãi tới một gian buồng nhỏ, trần dốc, sát mái nhà. Trong buồng không khí nặng nề, ngột ngạt, không một ngọn đèn. Trong góc có tiếng thở dài, tiếng thở khó nhọc. Íp quẹt một que diêm. Người nằm trên chiếc giường tồi tàn là mẹ đứa bé.

Íp hỏi:

— Tôi có thể giúp gì được không ạ? Con bé dắt tôi lên đây, nhưng chính tôi cũng là người lạ ở thành phố này. Ở đây không có hàng xóm hay ai để tôi gọi giúp sao?

Rồi anh nâng đầu người đàn bà lên.

Đó là Kri-xtin của đồng hoang Xai-xơ.

Đã bao năm nay, ở quê nhà vùng Giút-lân, chẳng ai nhắc đến tên cô. Nhắc đến thì sẽ làm khuấy động những suy nghĩ lặng lẽ của Íp. Mà những gì lời đồn và sự thật đưa về cũng chẳng tốt lành gì. Rằng số tiền lớn chồng cô được thừa hưởng của bố mẹ đã làm anh ta kiêu căng, phóng túng. Anh ta bỏ chỗ làm vững chắc, đi chơi nước ngoài nửa năm, rồi trở về, mắc nợ mà vẫn ăn chơi. Cỗ xe cứ nghiêng dần, nghiêng dần, và cuối cùng thì đổ nhào. Đám bạn vui vẻ từng ăn uống ở bàn anh ta bảo anh ta đáng phải chịu như thế, vì anh ta đã sống như một kẻ điên! Một buổi sáng, người ta tìm thấy xác anh ta dưới con kênh trong vườn ngự uyển.

Kri-xtin thì đã mang cái chết trong người. Đứa con út của cô, mới được mấy tuần tuổi, hoài thai trong cảnh giàu sang mà ra đời giữa cảnh khốn cùng, đã nằm dưới mộ. Còn Kri-xtin thì giờ ốm nặng sắp chết, bị bỏ rơi trong một gian buồng tồi tàn. Tồi tàn như thế, hồi còn trẻ ở đồng hoang Xai-xơ thì cô có lẽ cũng chịu được, nhưng giờ cô đã quen sống sung sướng hơn, nên càng thấm thía nỗi khốn khổ. Đứa con lớn của cô, cũng là một bé Kri-xtin, đang cùng mẹ chịu đói chịu khát, và chính nó đã dẫn Íp lên đây.

Cô thều thào trong tiếng nấc:

— Tôi sợ tôi chết đi bỏ lại đứa bé đáng thương này! Rồi nó biết đi đâu trên đời này!

Cô không nói thêm được gì nữa.

Íp lại quẹt một que diêm, tìm được một mẩu nến. Ngọn nến cháy lên, soi sáng gian buồng tồi tàn.

Íp nhìn đứa bé gái và nghĩ đến Kri-xtin ngày còn nhỏ. Vì Kri-xtin, anh có thể đối xử tốt với đứa bé này, một đứa bé anh không hề quen biết. Người đàn bà sắp chết nhìn anh, mắt cô mở mỗi lúc một to hơn. Cô có nhận ra anh không? Anh không biết. Anh không nghe cô nói thêm một lời nào.

Rồi lại là khu rừng bên sông Gu-đen, gần đồng hoang Xai-xơ. Trời xám xịt, cây thạch nam không còn hoa. Những cơn bão từ phương tây thổi lá vàng từ rừng xuống sông, bay qua đồng hoang, nơi có túp nhà lợp cỏ giờ người lạ ở. Nhưng dưới chân Gò, khuất gió sau những hàng cây cao, có một ngôi nhà nhỏ quét vôi trắng, sơn sửa tươm tất. Trong nhà, những tảng than bùn cháy đỏ trong lò sưởi. Trong nhà có ánh nắng, ánh nắng toả ra từ đôi mắt trẻ thơ. Tiếng chiền chiện mùa xuân ngân lên trong lời nói từ cái miệng đỏ hồng hay cười. Ở đó có sự sống và niềm vui, vì bé Kri-xtin ở đó. Bé ngồi trên đầu gối Íp. Íp là cả bố lẫn mẹ của bé, bố mẹ bé đã không còn, như giấc mơ tan đi với cả trẻ con lẫn người lớn. Íp sống trong ngôi nhà nhỏ xinh xắn, ngăn nắp, giờ là một người khá giả. Còn mẹ của bé gái thì nằm trong nghĩa địa của người nghèo ở kinh thành Cô-pen-ha-gơ.

Người ta bảo Íp có tiền dưới đáy rương, vàng từ đất mùn mà ra. Và anh còn có cả bé Kri-xtin nữa.

— Hết —