Kẻ phạm tội

Đứng trước ông dự thẩm là một bác nông dân bé nhỏ, gầy đét, mặc áo sơ mi vải sọc thô, quần vá chằng vá đụp. Khuôn mặt bác râu ria rậm rì, rỗ chằng rỗ chịt, còn đôi mắt thì gần như khuất hẳn sau cặp lông mày rậm rạp sụp xuống, trông vừa cau có vừa dữ dằn. Trên đầu bác là cả một mớ tóc bù xù rối bết, lâu lắm rồi chưa chải, khiến bác càng có vẻ dữ tợn như một con nhện. Bác đi chân đất.

— Đê-nít Gri-gô-ri-ép! ông dự thẩm bắt đầu. Lại gần đây và trả lời các câu hỏi của ta. Ngày mồng bảy tháng bảy năm nay, người gác đường sắt là I-van Xê-miô-nốp A-kin-phốp, buổi sáng đi tuần dọc tuyến, đến cây số một trăm bốn mươi mốt, bắt gặp anh đang tháo con ốc dùng để giữ đường ray vào tà vẹt. Con ốc đây này! Người gác đã bắt giữ anh cùng với con ốc ấy. Có đúng như thế không?

— Hở?

— Có đúng mọi việc như A-kin-phốp khai không?

— Thì đúng thế chứ sao.

— Được. Thế anh tháo con ốc ra để làm gì?

— Hở?

— Bỏ ngay cái tiếng "hở" ấy đi, trả lời câu hỏi! Anh tháo con ốc ra để làm gì?

— Không cần thì tháo ra làm gì, Đê-nít khàn khàn đáp, mắt liếc lên trần nhà.

— Thế anh cần con ốc ấy làm gì?

— Con ốc ấy à? Chúng tôi lấy ốc làm chì câu…

— Chúng tôi là những ai?

— Thì chúng tôi, bà con ấy… Dân làng Cli-mốp-ca ấy mà.

— Nghe đây, anh bạn, đừng có giả ngây giả dại với ta, nói cho tử tế vào. Đừng có bịa chuyện chì câu ra đây!

— Từ thuở cha sinh mẹ đẻ chưa nói dối bao giờ, giờ lại bảo là nói dối… Đê-nít lẩm bẩm, chớp chớp mắt. Bẩm quan, chẳng lẽ câu cá mà không có chì được à? Quan móc con cá mồi hay con giun vào lưỡi câu, không có chì thì nó chìm xuống đáy làm sao được? Thế mà bảo là nói dối… Đê-nít cười khẩy. Con mồi mà cứ nổi lều phều trên mặt nước thì còn ra cái quỷ gì! Cá rô, cá chó, cá nheo bao giờ cũng ăn ở đáy, còn con mồi mà nổi trên mặt thì may ra chỉ có con cá măng đớp, mà cũng hiếm lắm… Sông chỗ chúng tôi làm gì có cá măng… Giống cá ấy nó thích chỗ rộng.

— Anh kể chuyện cá măng cho ta nghe làm gì?

— Hở? Thì chính quan hỏi đấy thôi! Ở làng tôi đến các ông chủ cũng câu như thế. Thằng bé con nhất làng cũng chẳng đứa nào đi câu mà không có chì. Dĩ nhiên là đứa nào không biết gì thì nó đi câu không có chì. Thằng ngốc thì làm gì có luật…

— Vậy là anh khai rằng anh tháo con ốc này ra để làm chì câu?

— Chứ còn để làm gì nữa? Chẳng lẽ để chơi khăng à?

— Nhưng muốn làm chì câu thì anh có thể lấy chì, lấy viên đạn… hay cái đinh nào đó…

— Chì đâu có nhặt được ngoài đường, phải mua, còn đinh thì không dùng được. Chẳng có gì tốt hơn con ốc… Vừa nặng, vừa có sẵn lỗ.

— Cứ giả vờ ngu ngơ! Như thể vừa mới đẻ hôm qua hay từ trên trời rơi xuống. Cái đầu ngu ngốc kia, anh không hiểu việc tháo ốc ấy sẽ dẫn tới đâu à? Nếu người gác không trông thấy, đoàn tàu có thể trật khỏi đường ray, người ta chết hết! Anh sẽ giết người!

— Lạy Chúa che chở, bẩm quan! Giết người để làm gì? Chẳng lẽ chúng tôi là quân ngoại đạo hay quân ác ôn hay sao? Lạy Chúa, thưa ông, chúng tôi sống ngần này tuổi đầu, đừng nói là giết người, đến cái ý nghĩ ấy cũng chưa từng có trong đầu… Lạy Đức Mẹ, xin cứu vớt chúng con… Ông nói gì lạ thế!

— Thế theo anh, những vụ tàu đổ là do đâu mà ra? Tháo ra hai ba con ốc là có ngay một vụ tàu đổ!

Đê-nít cười khẩy, nheo mắt nhìn ông dự thẩm vẻ không tin.

— Ối dào! Cả làng tháo ốc bao nhiêu năm nay, Chúa vẫn phù hộ đấy thôi, giờ lại bảo tàu đổ… giết người… Giá tôi khuân mất thanh ray, hay chẳng hạn đặt một khúc gỗ ngang đường tàu chạy, thì may ra nó mới lật, chứ đằng này… phì! có con ốc!

— Nhưng anh phải hiểu rằng ốc là thứ giữ đường ray vào tà vẹt chứ!

— Cái đó thì chúng tôi hiểu… Chúng tôi có tháo hết đâu… chừa lại chứ… Làm có suy nghĩ hẳn hoi… hiểu chứ…

Đê-nít ngáp, rồi làm dấu thánh trước miệng.

— Năm ngoái ở đây có một đoàn tàu trật đường ray, ông dự thẩm nói. Giờ thì ta hiểu vì sao rồi…

— Quan bảo gì cơ ạ?

— Ta nói là giờ thì ta hiểu vì sao năm ngoái đoàn tàu trật đường ray… Ta hiểu rồi!

— Thì các quan là người có học, các quan hiểu là phải rồi, các ngài ân nhân của chúng tôi… Chúa biết ban trí khôn cho ai mà… Như quan đây thì xét đoán ra lẽ này lẽ nọ, còn cái anh gác đường kia cũng là thằng nhà quê, chẳng biết lẽ phải gì, cứ túm cổ áo người ta lôi đi… Phải xét cho ra lẽ đã rồi hãy lôi chứ! Đã bảo là nhà quê thì đầu óc cũng nhà quê… Bẩm quan, quan ghi giúp cho rằng nó đấm vào răng tôi hai cái, lại đấm cả vào ngực nữa.

— Khi khám nhà anh, người ta còn tìm thấy một con ốc nữa… Con này anh tháo ở chỗ nào, vào lúc nào?

— Quan nói con ốc nằm dưới cái hòm đỏ ấy à?

— Ta không biết nó nằm chỗ nào trong nhà anh, chỉ biết người ta tìm thấy. Anh tháo nó ra lúc nào?

— Con ấy tôi không tháo, thằng I-nhát-sca, con lão Xê-miôn chột, cho tôi đấy. Tôi nói con nằm dưới cái hòm, còn con để trên xe trượt tuyết ngoài sân thì tôi với Mi-tơ-rô-phan cùng tháo.

— Mi-tơ-rô-phan nào?

— Mi-tơ-rô-phan Pê-tơ-rốp… Quan chưa nghe nói đến à? Hắn đan lưới ở làng tôi rồi bán cho các ông chủ. Hắn cần nhiều ốc lắm. Mỗi tấm lưới phải đến chục con…

— Nghe đây… Điều một nghìn không trăm tám mươi mốt của bộ luật hình sự có ghi rằng: kẻ nào cố ý làm hư hại đường sắt, khi việc ấy có thể gây nguy hiểm cho phương tiện đi trên đường, và kẻ phạm tội biết rằng hậu quả sẽ là tai nạn… anh hiểu chứ? biết! Mà anh thì không thể không biết việc tháo ốc sẽ dẫn tới đâu… thì kẻ ấy bị kết án đày đi khổ sai.

— Dĩ nhiên là quan biết rõ hơn… Chúng tôi là dân ngu tối… chúng tôi thì hiểu gì?

— Anh hiểu hết! Anh nói dối, anh giả vờ!

— Nói dối làm gì? Quan không tin thì cứ về làng mà hỏi… Không có chì thì chỉ câu được cá mương thôi, còn đến con cá bống, chẳng có cá nào tồi hơn, thế mà không có chì nó cũng chẳng cắn câu.

— Thôi, kể nốt chuyện cá măng đi! ông dự thẩm mỉm cười.

— Chỗ chúng tôi không có cá măng… Chúng tôi thả dây không có chì, nổi trên mặt nước, mồi bằng con bướm, thì có cá chày ăn, mà cũng hiếm.

— Thôi, im đi…

Im lặng. Đê-nít hết đứng chân này lại đổi sang chân kia, nhìn cái bàn phủ dạ xanh, mắt chớp lia lịa, như thể trước mặt bác không phải tấm dạ mà là mặt trời. Ông dự thẩm viết thoăn thoắt.

— Tôi về được chưa ạ? một lúc sau Đê-nít hỏi.

— Chưa. Ta phải tạm giam anh và giải anh vào nhà lao.

Đê-nít thôi chớp mắt, nhướng cặp lông mày rậm lên, nhìn viên chức vẻ dò hỏi.

— Sao lại vào nhà lao? Bẩm quan! Tôi đang bận, tôi còn phải ra chợ phiên, đòi lão Ê-go ba rúp tiền mỡ lợn…

— Im, đừng quấy rầy.

— Vào nhà lao… Có tội gì thì đi đã đành, đằng này tự dưng không đâu… Vì tội gì? Hình như tôi có ăn cắp đâu, có đánh nhau đâu… Còn nếu quan ngờ chuyện tiền thuế còn nợ, thì quan đừng tin lão trưởng thôn… Quan cứ hỏi ông uỷ viên thường trực ấy… Lão trưởng thôn ấy chẳng có Chúa trong lòng đâu…

— Im đi!

— Thì tôi có nói gì đâu… Đê-nít lẩm bẩm. Còn chuyện lão trưởng thôn ghi sổ gian thì tôi dám thề trước Chúa… Nhà tôi ba anh em: Cu-dơ-ma Gri-gô-ri-ép, rồi Ê-go Gri-gô-ri-ép, với tôi là Đê-nít Gri-gô-ri-ép…

— Anh làm ta mất tập trung… Này, Xê-miôn! ông dự thẩm gọi to. Dẫn hắn đi!

— Nhà tôi ba anh em, Đê-nít lẩm bẩm khi hai người lính lực lưỡng xốc nách dẫn bác ra khỏi phòng. Anh này đâu phải chịu tội thay cho anh kia… Cu-dơ-ma không nộp thuế, thế mà mày, Đê-nít, mày phải chịu… Các quan toà! Ông chủ cũ của tôi, ngài tướng, chết mất rồi, cầu cho ngài lên thiên đàng, chứ không thì ngài cho các quan toà biết tay… Xử án thì phải biết cách mà xử, chứ đâu có xử bừa… Đánh đòn cũng được, nhưng phải đánh cho đúng tội, đúng lương tâm…

— Hết —