Kẻ sát nhân

Bị cáo được bào chữa bởi một luật sư còn rất trẻ, một người mới vào nghề. Anh nói thế này:

"Thưa các vị bồi thẩm, sự việc là không thể chối cãi. Thân chủ của tôi, một người lương thiện, một nhân viên không chê vào đâu được, hiền lành và nhút nhát, đã giết ông chủ của mình trong một cơn giận dữ có vẻ không sao hiểu nổi. Các vị có cho phép tôi phân tích tâm lý của tội ác này, nếu tôi có thể nói như vậy, mà không giảm nhẹ gì, không bào chữa gì không? Rồi các vị sẽ phán xét.

Giăng Ni-cô-la Lu-ge là con của những người rất đáng kính, những người đã nuôi dạy anh thành một con người giản dị và biết tôn kính.

Tội của anh là ở chỗ đó: lòng tôn kính! Đó là một tình cảm, thưa các vị, mà ngày nay chúng ta hầu như không còn biết đến nữa, chỉ còn lại cái tên, còn toàn bộ sức mạnh của nó thì đã biến mất. Phải bước vào một vài gia đình lạc hậu và khiêm tốn mới tìm lại được cái truyền thống nghiêm ngặt ấy, cái đạo thờ một vật hay một người, một tình cảm hay một niềm tin được khoác lên vẻ thiêng liêng, cái đức tin không chịu nổi sự ngờ vực, không chịu nổi một nụ cười, không chịu nổi dù chỉ một chút nghi ngờ lướt qua.

Người ta chỉ có thể là một người lương thiện, thật sự là một người lương thiện, theo đúng nghĩa trọn vẹn của từ này, khi người ta biết tôn kính. Người biết tôn kính thì nhắm mắt lại. Anh ta tin. Còn chúng ta, những kẻ mắt mở to nhìn thế giới, những kẻ sống ở đây, trong toà án này, cái cống rãnh của xã hội, nơi mọi điều ô nhục đổ về, chúng ta, những người được nghe tâm sự mọi nỗi nhục nhã, những người hết lòng bênh vực mọi trò bẩn thỉu của con người, những người chống lưng, để khỏi phải nói là những kẻ ăn bám, cho mọi tên vô lại và mọi ả lẳng lơ, từ các ông hoàng cho đến bọn lang thang ở cửa ô. Chúng ta, những người đón nhận mọi kẻ có tội với lòng khoan dung, với sự chiều chuộng, với thiện ý tươi cười để bào chữa cho họ trước các vị. Chúng ta, những người, nếu thật sự yêu nghề, đo lòng cảm thông của luật sư bằng độ lớn của tội ác. Chúng ta không thể có một tâm hồn biết tôn kính nữa. Chúng ta thấy quá rõ dòng sông thối nát chảy từ những kẻ đứng đầu quyền lực xuống tận những kẻ ăn mày cuối cùng. Chúng ta biết quá rõ mọi chuyện diễn ra thế nào, mọi thứ được ban phát thế nào, mọi thứ được bán ra thế nào. Chức tước, địa vị, vinh dự, đổi lấy một ít vàng một cách trắng trợn, đổi lấy cổ phần trong các doanh nghiệp công nghiệp một cách khéo léo, hoặc đơn giản hơn, đổi lấy một nụ hôn đàn bà. Bổn phận và nghề nghiệp buộc chúng ta không được không biết điều gì, phải nghi ngờ tất cả mọi người, vì ai cũng đáng ngờ. Và chúng ta kinh ngạc khi đứng trước một con người, như kẻ sát nhân đang ngồi trước mặt các vị đây, mang trong mình đạo tôn kính mạnh mẽ đến mức trở thành kẻ tử vì đạo.

Còn chúng ta, thưa các vị, chúng ta có danh dự như người ta giữ gìn sạch sẽ, vì ghê tởm sự thấp hèn, vì ý thức về phẩm giá cá nhân và lòng tự trọng. Nhưng chúng ta không mang trong đáy lòng niềm tin mù quáng, bẩm sinh, thô sơ vào nó như người đàn ông này.

Xin cho phép tôi kể các vị nghe cuộc đời anh.

Anh được nuôi dạy như người ta vẫn nuôi dạy trẻ con ngày xưa, chia mọi hành vi của con người làm hai phần: điều thiện và điều ác. Người ta chỉ cho anh điều thiện với một uy quyền không cưỡng nổi, khiến anh phân biệt nó với điều ác như người ta phân biệt ngày với đêm. Cha anh không thuộc giống những trí óc cao siêu, những người nhìn từ trên rất cao mà thấy được nguồn gốc của mọi tín điều và nhận ra những đòi hỏi của xã hội đã sinh ra những sự phân biệt ấy.

Vậy là anh lớn lên, sùng đạo và cả tin, nhiệt thành và hạn hẹp.

Năm hai mươi hai tuổi anh lấy vợ. Người ta cho anh cưới một cô em họ, được nuôi dạy như anh, giản dị như anh, trong trắng như anh. Anh có cái may mắn vô giá là được sống bên một người đàn bà lương thiện với trái tim ngay thẳng, nghĩa là điều hiếm hoi nhất và đáng kính nhất trên đời. Anh dành cho mẹ mình lòng tôn sùng vẫn bao quanh những người mẹ trong các gia đình gia trưởng, cái lòng thờ phụng sâu xa mà người ta chỉ dành cho thần thánh. Anh chuyển sang vợ mình một phần lòng tôn sùng ấy, chỉ hơi giảm đi đôi chút vì sự thân mật vợ chồng. Và anh sống trong sự hoàn toàn không biết gì về dối trá, trong một trạng thái ngay thẳng cố chấp và hạnh phúc êm đềm, khiến anh thành một con người khác biệt. Không lừa dối ai, anh chẳng hề ngờ rằng người ta có thể lừa dối mình.

Ít lâu trước khi cưới vợ, anh vào làm thủ quỹ cho ông Lăng-le, người vừa bị anh giết mới đây.

Thưa các vị bồi thẩm, qua lời khai của bà Lăng-le, của anh trai bà là ông Péc-tuy-i, người cộng sự của chồng bà, của toàn thể gia đình và tất cả các nhân viên cấp cao của ngân hàng ấy, chúng ta biết rằng Lu-ge là một nhân viên kiểu mẫu, về sự liêm khiết, về sự phục tùng, về sự hiền lành, về lòng kính trọng đối với cấp trên và về sự đều đặn.

Vả lại người ta cũng đối xử với anh bằng sự kính trọng mà hạnh kiểm gương mẫu của anh xứng đáng được hưởng. Anh đã quen với sự tôn trọng ấy, và với một thứ lòng tôn sùng dành cho bà Lu-ge, người mà ai ai cũng hết lời khen ngợi.

Bà ấy chết vì bệnh thương hàn chỉ trong mấy ngày.

Hẳn là anh đau đớn sâu sắc, nhưng là một nỗi đau lạnh lùng và bình thản của một trái tim ngăn nắp. Người ta chỉ thấy qua nước da tái nhợt và nét mặt hốc hác của anh rằng anh đã bị tổn thương đến mức nào.

Thế rồi, thưa các vị, một chuyện rất tự nhiên đã xảy ra.

Người đàn ông này đã lấy vợ được mười năm. Mười năm nay anh quen cảm thấy có một người đàn bà bên cạnh, lúc nào cũng có. Anh quen với sự chăm sóc của người ấy, với cái giọng nói thân quen khi người ta về nhà, với lời chúc ngủ ngon buổi tối, lời chào buổi sáng, với cái tiếng sột soạt êm dịu của tà váy mà những ai biết yêu đàn bà đều quý đến thế, với cái vuốt ve lúc thì yêu đương lúc thì như của người mẹ làm cuộc sống nhẹ nhàng, với sự hiện diện thân yêu làm giờ khắc trôi bớt chậm. Có lẽ anh cũng quen với những món ngon được chiều chuộng trên bàn ăn, với mọi sự quan tâm mà ta không cảm thấy nhưng dần dần trở nên không thể thiếu. Anh không thể sống một mình được nữa. Thế là, để qua những buổi tối dài dằng dặc, anh có thói quen đến ngồi một hai tiếng ở một quán bia gần nhà. Anh uống một cốc bia và ngồi đó, bất động, mắt lơ đãng dõi theo những hòn bi trên bàn bi-a lăn nối đuôi nhau dưới làn khói tẩu, chẳng để tâm mà vẫn nghe những tiếng cãi nhau của các tay chơi, những cuộc tranh luận chính trị của những người ngồi bên, và những tràng cười đôi khi bùng lên vì một câu đùa thô kệch ở đầu kia gian phòng. Anh thường ngủ gật vì mệt mỏi và buồn chán. Nhưng trong đáy lòng và trong da thịt, anh mang cái nhu cầu không cưỡng nổi về một trái tim và một thân thể đàn bà. Và chẳng hề nghĩ ngợi, mỗi tối anh lại xích lại gần hơn một chút cái quầy nơi cô thu ngân ngự, một cô gái nhỏ tóc vàng, bị hút về phía cô không sao cưỡng nổi, vì cô là một người đàn bà.

Chẳng bao lâu họ trò chuyện với nhau, và anh có cái thói quen, ngọt ngào lắm với anh, là ngồi cạnh cô suốt các buổi tối. Cô duyên dáng và chu đáo, đúng như cách phải có trong những nghề buôn bán nụ cười, và cô thích thú rót thêm đồ uống cho anh càng nhiều lần càng tốt, để việc làm ăn được trôi chảy. Nhưng ngày qua ngày Lu-ge càng gắn bó với người đàn bà mà anh không quen biết, không biết gì về cuộc đời cô, người mà anh yêu chỉ vì anh không thấy người đàn bà nào khác.

Cô gái, vốn ranh mãnh, chẳng mấy chốc đã nhận ra mình có thể lợi dụng anh chàng ngây thơ ấy, và cô tìm xem cách nào là tốt nhất để bòn rút anh. Cách khôn ngoan nhất, hẳn nhiên, là được anh cưới.

Cô làm được điều đó chẳng chút khó khăn.

Thưa các vị bồi thẩm, tôi có cần nói với các vị rằng hạnh kiểm của người đàn bà này hết sức bê bối, và cuộc hôn nhân chẳng những không kìm hãm những hành vi sai trái của cô, mà ngược lại còn khiến chúng trở nên trơ tráo hơn không?

Như một trò quen thuộc của thói xảo trá đàn bà, cô có vẻ thích thú lừa dối người đàn ông lương thiện ấy với tất cả các nhân viên trong văn phòng của anh. Tôi nói: với tất cả. Chúng tôi có thư từ làm bằng, thưa các vị. Chẳng mấy chốc chuyện ấy đã thành một vụ tai tiếng ai cũng biết, chỉ có người chồng, như mọi khi, là không hay biết gì.

Cuối cùng, ả đàn bà khốn kiếp ấy, vì một mối lợi dễ hiểu, đã quyến rũ chính con trai của ông chủ, một chàng trai mười chín tuổi, và chẳng mấy chốc đã có một ảnh hưởng tai hại lên đầu óc lẫn xác thịt cậu. Ông Lăng-le, cho tới lúc ấy vẫn nhắm mắt làm ngơ vì lòng tốt, vì tình cảm với người nhân viên của mình, khi thấy con trai mình rơi vào tay, đúng hơn là rơi vào vòng tay của sinh vật nguy hiểm ấy, đã nổi cơn giận hết sức chính đáng.

Ông đã sai lầm khi gọi ngay Lu-ge đến và nói với anh trong lúc cơn phẫn nộ của người cha đang bốc lên.

Thưa các vị, tôi chỉ còn phải đọc cho các vị nghe lời kể về tội ác, do chính miệng người hấp hối nói ra và được ghi lại trong hồ sơ điều tra:

Tôi vừa được biết con trai tôi, ngay hôm trước, đã đưa cho người đàn bà ấy mười nghìn phrăng, và cơn giận của tôi đã mạnh hơn lý trí. Hẳn nhiên tôi chưa bao giờ ngờ vực sự đáng kính của Lu-ge, nhưng có những sự mù quáng còn nguy hiểm hơn cả lỗi lầm.

Vậy là tôi cho gọi anh ta đến và bảo anh ta rằng tôi buộc phải thôi không dùng anh ta nữa.

Anh ta đứng trước mặt tôi, ngơ ngác, không hiểu gì. Cuối cùng anh ta đòi giải thích, giọng có phần gay gắt.

Tôi từ chối không giải thích, khẳng định rằng lý do của tôi hoàn toàn là chuyện riêng tư. Thế là anh ta tưởng tôi ngờ anh ta gian lận, và mặt tái mét, anh ta van nài, rồi đòi tôi phải giải thích. Đã nghĩ theo hướng ấy, anh ta thấy mình mạnh và có quyền nói to.

Vì tôi vẫn im lặng, anh ta chửi rủa tôi, lăng mạ tôi, bực tức đến mức tôi sợ anh ta sẽ ra tay.

Thế rồi bất thình lình, vì một lời xúc phạm đâm thẳng vào tim tôi, tôi ném vào mặt anh ta sự thật.

Anh ta đứng đó mấy giây, nhìn tôi bằng đôi mắt dại đi. Rồi tôi thấy anh ta cầm lấy trên bàn tôi cái kéo dài mà tôi vẫn dùng để cắt mép sổ sách, rồi tôi thấy anh ta lao vào tôi, tay giơ cao, và tôi cảm thấy có cái gì đâm vào cổ họng tôi, ngay trên đỉnh ngực, mà không thấy đau đớn gì.

Thưa các vị bồi thẩm, đó là lời kể giản dị về vụ giết người này. Còn nói gì thêm để bào chữa cho anh nữa? Anh đã tôn kính người vợ thứ hai một cách mù quáng, vì anh đã tôn kính người vợ thứ nhất một cách có lý do."

Sau một cuộc nghị án ngắn, bị cáo được tha bổng.

— Hết —