Lá thư gửi ông hàng xóm bác học

Làng Bánh-Ăn-Hết

Kính gửi ông hàng xóm thân mến!

Thưa ông Mác-xim, cha ông tên gì thì lão quên mất rồi, xin ông rộng lòng thứ lỗi! Xin ông tha cho lão già lẩm cẩm này, cái linh hồn vụng về này, vì đã cả gan quấy rầy ông bằng mấy dòng bập bẹ đáng thương. Ông dọn về ở cái góc thế giới của chúng tôi, sát vách cái con người nhỏ mọn là lão, đến nay đã tròn một năm, vậy mà lão vẫn chưa được biết ông, còn ông thì cũng chưa biết lão, cái con chuồn chuồn đáng thương này. Vậy xin cho phép lão, ông hàng xóm quý hơn vàng, được dùng mấy nét chữ tượng hình già nua này mà làm quen với ông, được bắt bàn tay bác học của ông trong tưởng tượng, và mừng ông đã từ Xanh Pê-téc-bua về với cái lục địa hèn mọn của chúng tôi, nơi chỉ toàn dân cày với dân quê, nghĩa là đám thường dân.

Lão đã tìm dịp làm quen với ông từ lâu lắm rồi, khát khao lắm, vì khoa học, xét về một phương diện nào đó, là mẹ đẻ của chúng ta, cũng y như văn minh vậy. Lại vì lão hết lòng kính trọng những bậc mà danh tiếng và chức tước, được vòng hào quang của tiếng tăm bao quanh, nào nguyệt quế, nào chiêng trống, nào huân chương, dải băng với văn bằng, vang rền như sấm như sét khắp mọi nơi trong vũ trụ hữu hình và vô hình này, tức là cái cõi dưới vầng trăng này. Lão yêu say đắm các nhà thiên văn, các nhà thơ, các nhà siêu hình, các phó giáo sư, các nhà hoá học và mọi vị tư tế khác của khoa học, mà ông, nhờ những kiến thức thông minh và những ngành khoa học của ông, tức là những sản vật và hoa trái ấy, cũng đứng vào hàng các vị.

Người ta đồn rằng ông in được nhiều sách lắm, trong những lúc ông ngồi nghĩ ngợi giữa đống ống nhòm, nhiệt kế và cả chồng sách nước ngoài có tranh vẽ hấp dẫn. Mới đây, cha Ghê-ra-xim, vị thượng tế địa phương, có ghé qua cái điền trang tồi tàn của lão, cái đống điêu tàn đổ nát của lão. Với lòng nhiệt thành cố hữu, cha mắng nhiếc và chê bai những tư tưởng của ông về nguồn gốc loài người và về những hiện tượng khác của thế giới hữu hình. Cha nổi nóng, cha chống lại cái vùng trí tuệ và cái chân trời tư duy của ông, nơi đầy những vì sao và thiên thạch.

Về tư tưởng của ông thì lão không đồng ý với cha Ghê-ra-xim, vì lão sống và ăn uống chỉ bằng khoa học thôi, cái khoa học mà Đấng Tạo Hoá ban cho loài người để đào từ lòng thế giới hữu hình và vô hình lên những kim loại quý, á kim và kim cương. Nhưng dù sao, xin ông thứ lỗi cho lão, một con sâu cái kiến nhỏ đến mức gần như không trông thấy, nếu lão cả gan bác bỏ theo kiểu người già một vài tư tưởng của ông về bản chất tự nhiên.

Cha Ghê-ra-xim bảo lão rằng ông đã viết ra một cuốn sách, trong đó ông bày những ý chẳng mấy đứng đắn về con người, về cái thuở ban sơ và cái thời trước nạn Đại Hồng Thuỷ. Ông viết rằng con người sinh ra từ giống khỉ, nào khỉ đuôi dài, nào đười ươi, và vân vân. Xin ông tha cho lão già, nhưng về cái điểm hệ trọng ấy thì lão không đồng ý với ông, và lão có thể chỉ ra chỗ ông sai.

Bởi vì, nếu con người, chúa tể của muôn loài, giống thông minh nhất trong mọi giống biết thở, mà lại sinh ra từ con khỉ ngu dốt dại khờ, thì hẳn người ta đã có đuôi và giọng nói man rợ. Nếu chúng ta sinh ra từ khỉ, thì giờ đây hẳn đã có những người du mục dắt chúng ta đi khắp các thành phố cho thiên hạ xem, và chúng ta phải trả tiền để được xem nhau, nhảy múa theo lệnh người dắt, hoặc ngồi sau song sắt trong vườn thú. Thử hỏi chúng ta có lông lá phủ khắp người không? Chúng ta chẳng phải mặc quần áo đó sao, thứ mà loài khỉ không có? Chúng ta liệu có còn yêu, mà không khinh người đàn bà, nếu trên người nàng thoảng một chút mùi khỉ, cái mùi mà thứ Ba nào chúng ta cũng ngửi thấy ở nhà ngài thủ lĩnh quý tộc tỉnh?

Nếu tổ tiên chúng ta sinh ra từ khỉ, thì người ta đã chẳng chôn các cụ trong nghĩa trang Cơ Đốc. Như cụ kỵ của lão, cụ Am-vơ-rô-xi, sống từ thuở xa xưa ở xứ Ba Lan, được chôn cất đâu có như một con khỉ, mà nằm ngay cạnh một vị linh mục Công giáo tên là I-ô-a-kim Sô-xtắc. Những ghi chép của vị linh mục ấy về khí hậu ôn hoà và về chuyện uống rượu chẳng ôn hoà chút nào, đến giờ vẫn còn nằm ở nhà em trai lão là I-van, ông thiếu tá.

Xin ông thứ lỗi cho lão, một kẻ dốt nát, vì đã chõ mồm vào chuyện bác học của ông, lại còn giảng giải theo kiểu người già, rồi đem ép cho ông những tư tưởng kỳ quặc, vụng về của mình, cái loại tư tưởng mà ở những người bác học và văn minh thì nằm trong bụng nhiều hơn là trong đầu. Nhưng lão không thể im lặng được, lão không chịu nổi khi người có học lại nghĩ sai trong đầu, nên lão không thể không cãi lại ông.

Cha Ghê-ra-xim còn bảo lão rằng ông nghĩ sai về mặt trăng, tức là cái vầng nguyệt thay cho mặt trời vào những giờ tối tăm mù mịt, khi người ta ngủ cả, còn ông thì đem điện truyền từ chỗ này sang chỗ khác và mơ mộng viển vông. Ông đừng cười lão già vì lão viết ngớ ngẩn thế này nhé.

Ông viết rằng trên mặt trăng, tức là trên vầng nguyệt, có người ở, có cả các bộ tộc sinh sống. Chuyện ấy không bao giờ có được. Vì nếu người ta sống trên mặt trăng, thì nhà cửa với đồng cỏ béo tốt của họ đã che mất cái ánh sáng thần kỳ huyền diệu của nó đối với chúng ta rồi. Không có mưa thì người ta không sống được, mà mưa thì rơi xuống đất, chứ đâu có rơi ngược lên mặt trăng. Người sống trên mặt trăng thì phải rơi xuống đất, mà chuyện ấy đâu có xảy ra. Rác rưởi với nước rửa bát từ mặt trăng có người ở sẽ đổ ào ào xuống lục địa chúng ta. Mà người ta sống trên mặt trăng làm sao được, khi nó chỉ có ban đêm, còn ban ngày thì biến mất? Lại nữa, nhà nước cũng không thể cho phép người ta lên mặt trăng mà ở, vì nó xa xôi, với không tới, nên trốn sưu trốn thuế ở trên ấy thì dễ như trở bàn tay. Ông hơi nhầm một chút rồi.

Cha Ghê-ra-xim lại bảo, trong cuốn sách thông minh của ông, ông có viết và in ra rằng trên vì sao vĩ đại nhất là mặt trời có những đốm đen. Chuyện đó không thể có, vì chuyện đó không bao giờ có được. Ông làm sao mà thấy được đốm trên mặt trời, khi mặt trời thì không thể nhìn bằng mắt người thường? Mà đốm ấy có để làm gì, khi chẳng có chúng thì cũng xong? Những cái đốm ấy làm bằng cái chất ẩm ướt gì mà lại không cháy? Hay theo ý ông thì cá cũng sống trên mặt trời nốt? Xin ông tha cho cái đồ cà độc dược này, vì đã đùa nhạt đến thế!

Lão tận tuỵ với khoa học kinh khủng! Đồng rúp, cánh buồm của thế kỷ mười chín ấy, với lão chẳng có chút giá trị nào. Khoa học đã che khuất nó trước mắt lão bằng đôi cánh bay xa của mình. Mỗi phát minh hành hạ lão như một cái đinh nhỏ đâm vào lưng. Tuy lão là kẻ dốt nát, là một điền chủ kiểu cũ, nhưng cái lão già bỏ đi này vẫn mê khoa học và những phát minh, những phát minh lão làm bằng chính đôi tay mình, rồi lão nhồi cái đầu ngớ ngẩn, cái sọ hoang dã của lão bằng tư tưởng và cả một bộ những tri thức vĩ đại nhất.

Mẹ thiên nhiên là một cuốn sách, phải đọc và phải nhìn. Lão đã làm ra nhiều phát minh bằng chính trí óc của mình, những phát minh mà chưa nhà cải cách nào nghĩ ra nổi. Nói không phải khoe, lão chẳng thuộc hàng kém cỏi về học thức, cái học thức kiếm bằng chai tay, chứ không phải bằng của cải cha mẹ hay người giám hộ, những kẻ thường làm hư con cái bằng giàu sang, xa hoa, bằng nhà sáu tầng có kẻ hầu người hạ với chuông điện.

Đây là những gì cái trí óc đáng một xu của lão đã phát minh ra.

Lão phát hiện ra rằng cái áo choàng lửa sáng chói vĩ đại của chúng ta, tức là mặt trời, vào sáng sớm ngày lễ Phục Sinh, chơi đùa với đủ thứ màu sắc thật là thú vị, thật là đẹp như tranh, và cái lung linh kỳ diệu của nó gây ra một ấn tượng tinh nghịch.

Phát minh thứ hai. Vì sao mùa đông ngày ngắn đêm dài, còn mùa hè thì ngược lại? Ngày mùa đông ngắn là vì, cũng như mọi vật hữu hình và vô hình khác, nó co lại vì lạnh, và vì mặt trời lặn sớm. Còn đêm thì nở ra, vì người ta thắp đèn đóm, đèn đường, nên nó được sưởi ấm.

Rồi lão còn phát hiện ra rằng mùa xuân chó ăn cỏ y như cừu, và cà phê có hại cho người nhiều máu, vì nó làm đầu choáng váng, mắt mờ đục, và vân vân, linh tinh khác nữa. Ngoài những thứ ấy, lão còn làm được nhiều phát minh khác, tuy lão chẳng có văn bằng hay giấy chứng nhận gì.

Ông hàng xóm thân mến ơi, mời ông sang chơi với lão, thề có Chúa! Chúng ta sẽ cùng nhau phát minh ra cái gì đó, sẽ bàn chuyện văn chương, và ông sẽ dạy cho cái lão già hèn mọn này các phép tính toán.

Mới đây lão có đọc sách của một nhà bác học người Pháp, thấy bảo rằng mặt sư tử chẳng giống mặt người chút nào, như các nhà khoa học vẫn tưởng. Về chuyện ấy, chúng ta cũng sẽ bàn với nhau. Mời ông sang chơi, xin ông làm ơn. Chẳng hạn mai ông sang luôn cũng được. Bây giờ nhà lão đang ăn chay, nhưng vì ông, lão sẽ cho nấu món mặn.

Con gái lão, cái Na-ta-sa, nhờ lão xin ông mang theo mấy cuốn sách thông minh. Nó là đứa con gái tân thời, với nó thì ai cũng ngốc, chỉ mình nó là khôn. Lớp trẻ bây giờ, lão nói ông nghe, chúng nó cho người ta biết tay lắm. Cầu Chúa phù hộ cho chúng nó! Tuần sau em trai lão là I-van, ông thiếu tá, sẽ về đây. Chú ấy là người tốt, nhưng nói riêng với ông thôi nhé, chú ấy là một tay lính thô lỗ, chẳng ưa khoa học.

Lá thư này sẽ do gã quản kho Trô-phim của lão mang tới tận tay ông, đúng tám giờ tối. Nếu nó mang tới muộn hơn, ông cứ việc tát vào má nó, theo kiểu giáo sư ấy, chẳng cần khách khí với cái giống ấy làm gì. Nó mà tới muộn thì tức là cái thằng trời đánh ấy đã ghé vào quán rượu rồi.

Cái lệ sang chơi nhà hàng xóm chẳng phải do chúng ta đặt ra, và cũng chẳng đến đời chúng ta thì dứt, vậy ông nhất định phải sang nhé, mang theo cả máy móc lẫn sách vở. Lẽ ra lão tự sang nhà ông, nhưng lão ngượng lắm, chẳng đủ can đảm. Xin ông thứ lỗi cho cái lão già vô dụng này vì đã làm phiền ông.

Kẻ vẫn luôn kính trọng ông, hạ sĩ quan về hưu của đạo quân Cô-dắc sông Đông, xuất thân quý tộc, người hàng xóm của ông,

Va-xi-li Xê-mi-Bu-la-tốp.

— Hết —