Liêu Trai: Chử sinh

Ông hiếu liêm họ Trần ở Thuận Thiên, năm mười sáu, mười bảy tuổi, từng theo thầy đồ học trong một ngôi chùa. Học trò đông lắm.

Trong đám ấy có một người họ Chử, tự nói là người Sơn Đông. Chử chăm học vô cùng, cặm cụi đèn sách, không lúc nào chịu nghỉ. Chàng lại ngủ luôn ở trai phòng, chưa ai thấy chàng về nhà lần nào.

Trần chơi thân với Chử nhất, bèn hỏi vì sao. Chử đáp:

— Nhà tôi nghèo, lo được tiền học chẳng dễ gì. Nếu tôi không quý từng tấc thời gian, lại học thêm cả nửa đêm, thì hai ngày của tôi mới bằng ba ngày của người ta.

Trần cảm động, muốn mang giường sang ngủ chung. Chử ngăn lại:

— Khoan đã, khoan đã. Tôi xem ông thầy này, học vấn chưa đáng làm thầy chúng ta. Ở cửa Phụ Thành có thầy Lữ, tuổi tuy đã già, nhưng đáng làm thầy. Xin cùng anh dời sang đó.

Bởi ở kinh, các thầy dạy học phần nhiều tính tiền theo tháng. Hết tháng, đóng đủ tiền rồi, ở hay đi là tùy ý.

Thế là hai người cùng tìm tới thầy Lữ. Thầy Lữ là một nhà nho lão thành đất Việt, sa cơ lỡ vận không về quê được, đành dạy trẻ nhỏ kiếm sống, thật chẳng phải chí của ông. Được hai học trò, thầy mừng lắm. Chử lại rất sáng dạ, đọc qua một lần là hiểu, nên thầy càng quý chàng.

Hai người thân thiết như ruột thịt. Ngày ngồi chung một bàn, tối nằm chung một giường.

Hết tháng, Chử bỗng xin về nhà, hơn mười ngày không thấy trở lại. Ai cũng lấy làm lạ.

Một hôm, Trần có việc tới chùa Thiên Ninh, gặp Chử dưới mái hiên. Chàng đang chẻ gai, nhúng lưu huỳnh, làm que mồi lửa. Thấy Trần, Chử ngượng ngùng, đứng ngồi không yên.

Trần hỏi:

— Sao tự dưng anh bỏ học?

Chử nắm tay bạn kéo ra chỗ vắng, buồn bã nói:

— Tôi nghèo, không có gì biếu thầy. Phải đi buôn bán nửa tháng mới đủ tiền học một tháng.

Trần ngậm ngùi hồi lâu, rồi nói:

— Anh cứ về học đi. Mọi chuyện để tôi lo hết sức.

Trần bảo người theo hầu thu dọn đồ nghề của Chử, rồi cùng nhau về trường. Trần dặn Chử đừng nói lộ ra, chỉ tìm cớ khác mà thưa với thầy.

Cha của Trần vốn làm nghề buôn, tích trữ hàng hoá mà nên giàu. Trần bèn lén lấy tiền của cha, thay Chử đóng tiền học. Người cha mất tiền, tra hỏi, Trần thật thà kể hết. Ông cho con là đồ ngốc, bắt nghỉ học luôn.

Chử hổ thẹn lắm, xin từ biệt thầy để ra đi. Thầy Lữ biết đầu đuôi, trách chàng:

— Con đã nghèo, sao không nói với thầy sớm?

Rồi thầy đem trả lại hết số tiền cho cha của Trần. Thầy giữ Chử ở lại học như cũ, cho ăn chung một mâm, xem như con đẻ.

Trần tuy không được tới trường nữa, nhưng vẫn thường rủ Chử ra quán rượu uống với nhau. Chử muốn tránh tiếng nên một mực không đi. Trần lại càng nài, có khi rơi cả nước mắt. Chử không nỡ cắt đứt, thế là hai người lại đi lại thân thiết như xưa.

Hơn hai năm sau, cha của Trần mất. Trần lại xin theo học thầy Lữ. Thầy cảm lòng thành, nhận cho học. Nhưng bỏ học đã lâu, sức học của Trần nay đã kém Chử rất xa.

Được nửa năm, con trai cả của thầy Lữ từ đất Việt lên, vừa đi vừa xin ăn để tìm cha. Học trò góp tiền giúp thầy làm lộ phí về quê. Chử không có gì, chỉ biết khóc, quyến luyến mãi không rời.

Lúc chia tay, thầy Lữ dặn Trần hãy coi Chử như thầy. Trần vâng lời, mời Chử về nhà mình ở.

Ít lâu sau, Trần vào được trường huyện, rồi được vớt vào dự kỳ thi Hương. Trần lo mình không viết nổi trọn bài, Chử bèn xin thi thay.

Đến ngày thi, Chử dẫn theo một người tới, nói là anh họ, tên Lưu Thiên Nhược. Chử dặn Trần tạm thời đi theo người ấy.

Trần vừa bước ra cửa, Chử bỗng từ phía sau kéo giật lại. Trần chúi người suýt ngã. Lưu vội đỡ lấy, rồi dắt đi.

Hai người đi ngắm cảnh một vòng, rồi Lưu đưa Trần về nghỉ ở nhà mình. Nhà không có đàn bà, Lưu cho khách ở ngay gian trong.

Ở được mấy hôm, bỗng đã tới Trung thu. Lưu nói:

— Hôm nay vườn của Lý hoàng thân rất đông người chơi. Ta tới đó cho khuây khoả, rồi tiện đường đưa anh về.

Lưu sai người gánh lò trà, đồ rượu đi theo. Tới nơi, chỉ thấy quán nước bên hồ, đình mai bên lối, chỗ nào cũng ồn ào, chen chân không lọt.

Qua khỏi cửa cống nước, dưới một gốc liễu già có một chiếc thuyền hoa đậu ngang. Hai người cùng xuống thuyền.

Rượu được mấy tuần, thấy buồn tẻ quá. Lưu quay sang hỏi đứa tiểu đồng:

— Quán Mai Hoa gần đây mới có cô đào mới, không biết có nhà không?

Tiểu đồng đi một lát, dẫn cô gái tới. Thì ra là Lý Át Vân, một kỹ nữ nổi tiếng chốn kinh kỳ, giỏi thơ, hát hay. Trần từng cùng bạn bè tới nhà nàng uống rượu, nên quen mặt.

Gặp nhau, hai bên chào hỏi qua loa. Nàng có vẻ buồn rầu lo lắng. Lưu bảo nàng hát. Nàng hát bài Hao Lý, một khúc hát đưa đám.

Trần không vui, nói:

— Chủ với khách có chỗ nào không vừa ý nàng, sao lại đem bài hát người chết ra hát cho người sống nghe?

Nàng đứng dậy xin lỗi, gượng cười, rồi hát một khúc tình. Trần mới vui lên, nắm cổ tay nàng mà nói:

— Bài Hoán khê sa của nàng hôm trước, tôi đọc mấy lượt, nay quên mất rồi.

Nàng bèn ngâm:

Mắt lệ long lanh trước đài gương,
Vén rèm chợt thấy em chồng sang,
Cúi đầu xoay gót ngó giày hoa.

Gượng giãn mày xanh mà nở cười,
Luôn tay áo đỏ lau má thơm,
Còn lo người khác đoán ra lòng.

Trần đọc đi đọc lại đến bốn lần.

Lát sau thuyền ghé bờ. Đi qua một dãy hành lang dài, thấy trên vách người ta đề thơ rất nhiều. Trần liền sai lấy bút, chép bài từ ấy lên vách.

Trời đã ngả chiều. Lưu nói:

— Người trong trường thi sắp ra rồi.

Rồi đưa Trần về nhà. Tới cửa, Lưu từ biệt.

Trần thấy trong phòng tối om, không một bóng người. Đang ngập ngừng, thì Chử đã bước vào. Nhìn kỹ, lại không phải Chử. Trần còn đang ngờ vực, người khách ấy bỗng sấn tới gần rồi ngã sấp xuống.

Người nhà kêu lên:

— Cậu mệt lả rồi!

Họ xúm lại đỡ dậy. Lúc ấy Trần mới thấy người vừa ngã chẳng phải ai khác, mà chính là mình.

Ngồi dậy rồi, Trần thấy Chử đứng bên cạnh, mơ mơ màng màng như trong giấc mộng. Trần bảo mọi người lui ra, rồi gặng hỏi. Chử nói:

— Tôi nói thật, anh đừng sợ. Tôi vốn là ma. Lẽ ra tôi phải đi đầu thai từ lâu rồi. Sở dĩ còn lần lữa ở đây là vì không quên được ơn nghĩa cao dày của anh. Vì vậy tôi nhập vào xác anh, thay anh làm bài. Ba trường thi đã xong, tâm nguyện này cũng đã trọn.

Trần lại xin Chử thi thay mình khoa thi Hội mùa xuân. Chử nói:

— Tổ tiên anh phúc mỏng, lại mang cốt keo kiệt, không đủ sức gánh nổi sắc phong của triều đình đâu.

Trần hỏi:

— Rồi anh sẽ đi đâu?

Chử đáp:

— Thầy Lữ với tôi có tình cha con, lòng tôi lúc nào cũng canh cánh. Anh họ tôi làm chức coi sổ sách dưới âm ty. Tôi nhờ anh ấy trình lên vị chủ quản dưới đó, may ra có cách.

Nói rồi từ biệt mà đi. Trần lấy làm lạ lắm.

Sáng ra, Trần tới thăm nàng Lý, định hỏi chuyện chơi thuyền hôm trước. Thì ra nàng đã chết mấy hôm rồi.

Trần lại tới vườn hoàng thân. Bài từ đề trên vách vẫn còn, nhưng nét mực nhạt nhoà, như sắp phai mất. Bấy giờ Trần mới hiểu: người đề thơ là hồn, còn người làm thơ là ma.

Tối đến, Chử hớn hở tới, nói:

— Việc tôi lo đã thành. Xin từ biệt anh.

Rồi chàng chìa hai bàn tay ra, bảo Trần viết chữ Chử lên lòng bàn tay để làm dấu. Trần định bày rượu tiễn, Chử lắc đầu:

— Không cần đâu. Nếu anh không quên tình xưa, sau khi yết bảng, đừng ngại đường xa cách trở.

Trần gạt nước mắt tiễn bạn. Thấy có một người đã đứng chờ sẵn ngoài cửa. Chử còn đang bịn rịn, người ấy đưa tay ấn lên đỉnh đầu chàng. Chử theo tay mà dẹp lép xuống. Người ấy vốc lấy bỏ vào túi, vác lên vai mà đi.

Mấy hôm sau, quả nhiên Trần thi đỗ. Thế là chàng sắm sửa hành trang, lên đường sang đất Việt.

Vợ thầy Lữ đã gần mười năm không sinh nở. Vậy mà ngoài năm mươi tuổi, bà bỗng sinh được một đứa con trai. Hai bàn tay đứa bé nắm chặt, không sao gỡ ra được.

Trần tới nơi, xin được gặp đứa bé, rồi nói ngay rằng trong lòng bàn tay nó hẳn có chữ Chử. Thầy Lữ không tin lắm. Đứa bé vừa thấy Trần, mười ngón tay liền tự xoè ra. Nhìn vào, quả đúng như lời.

Thầy kinh ngạc hỏi duyên cớ. Trần kể lại đầu đuôi. Cả nhà vừa mừng vừa lấy làm lạ. Trần tặng thầy rất hậu, rồi mới trở về.

Về sau, thầy Lữ được cử làm cống sinh, lên kinh dự thi đình, trọ ở nhà Trần. Bấy giờ đứa bé đã mười ba tuổi, và đã vào trường huyện rồi.

— Hết —