Bức thư không ai đọc nổi

Chương 1: Bức thư không ai đọc nổi

Đời vua Đường Huyền Tông có một tài tử họ Lý, tên Bạch, tự là Thái Bạch, là cháu chín đời của Tây Lương Vũ Chiêu Hưng Thánh hoàng đế Lý Cảo, người Cẩm Châu đất Tứ Xuyên. Mẹ ông nằm mộng thấy sao Trường Canh sa vào lòng mà sinh ra ông. Sao Trường Canh còn gọi là sao Thái Bạch, vì thế tên và tự đều lấy chữ ấy.

Lý Bạch dung mạo đẹp đẽ, cốt cách thanh kỳ, phong thái thoát tục. Mười tuổi đã tinh thông sách sử, mở miệng là thành văn chương, người ta đều khen ông lòng gấm miệng thêu, lại bảo ông là tiên giáng thế, vì thế còn gọi là Lý Trích Tiên, tức ông tiên bị đày xuống trần. Đỗ Phủ có thơ tặng, khen ông đặt bút thì gió mưa phải kinh, làm thơ xong thì quỷ thần phải khóc.

Lý Bạch lại tự xưng là Thanh Liên cư sĩ. Cả đời ông thích rượu, không cầu làm quan, chỉ muốn ngao du bốn biển, xem hết núi đẹp trong thiên hạ, nếm hết rượu ngon trong thiên hạ. Trước lên núi Nga Mi, sau ở đất Vân Mộng, lại ở ẩn bên khe trúc núi Tồ Lai, cùng Khổng Sào Phủ và mấy người nữa, cả thảy sáu người, sớm tối uống rượu say sưa, gọi là Lục dật khe trúc.

Có người nói rượu Ô Trình ở Hồ Châu rất ngon, Lý Bạch chẳng quản nghìn dặm tìm đến, vào quán rượu uống thoả thích, như chẳng có ai bên cạnh. Lúc ấy có quan Tư mã Già Diệp đi qua, nghe tiếng ông hát ngông nghênh, sai người theo hầu đến hỏi là ai. Lý Bạch thuận miệng đáp bốn câu thơ, đại ý: ta là Thanh Liên cư sĩ, ông tiên bị đày, trốn danh trong quán rượu đã ba mươi năm, quan Tư mã Hồ Châu cần gì phải hỏi, ta vốn là Phật Kim Túc Như Lai đầu thai. Quan Tư mã Già Diệp giật mình hỏi:

— Có phải là Lý Trích Tiên đất Thục không? Nghe danh đã lâu!

Rồi mời gặp, giữ lại uống rượu mười ngày, tặng quà rất hậu. Lúc chia tay ông hỏi:

— Với tài cao của Thanh Liên, lấy áo xanh áo tía của quan dễ như nhặt hạt cải, sao không lên Trường An đi thi?

Lý Bạch nói:

— Hiện nay việc triều rối loạn, chẳng còn lẽ công bằng. Kẻ nhờ cậy thì đỗ cao, kẻ đút lót thì được khoa danh. Không có hai thứ ấy, dù có cái hiền của Khổng Mạnh, cái tài của Triều Thác, Đổng Trọng Thư, cũng chẳng có đường nào tiến thân. Vì thế tôi mới lưu luyến với rượu, cho khỏi phải chịu cái tức của bọn quan chấm thi mù mắt.

Quan Tư mã nói:

— Tuy là thế, nhưng túc hạ ai mà chẳng biết? Đến Trường An ắt có người tiến cử.

Lý Bạch nghe lời, bèn đi Trường An. Một hôm, đến cung Tử Cực dạo chơi, gặp Hàn lâm học sĩ Hạ Tri Chương. Hai người xưng tên họ, mến nhau. Tri Chương mời Lý Bạch vào quán rượu, cởi cả món trang sức điêu vàng trên mũ đem cầm lấy rượu cùng uống. Đến tối vẫn không nỡ rời, bèn giữ Lý Bạch ở lại nhà mình, kết làm anh em. Hôm sau, Lý Bạch chuyển hành lý đến nhà Hạ nội hàn, ngày ngày bàn thơ uống rượu, chủ khách rất tương đắc.

Thời gian thấm thoắt, kỳ thi đã đến gần. Hạ nội hàn nói:

— Kỳ thi xuân năm nay, quan chủ khảo chính là Dương Quốc Trung, anh của Dương Quý Phi. Quan giám thị là Thái uý Cao Lực Sĩ. Hai người ấy đều ham tiền. Em không có vàng bạc đút lót, dù học vấn cao ngất trời cũng không được gặp thánh thiên tử. Hai người ấy đều quen biết với ta, ta viết một lá thư dặn trước, may ra họ nể mặt ta đôi chút.

Lý Bạch tuy tài cao khí ngạo, nhưng gặp thời thế như vậy, lại thêm tình cao của Hạ nội hàn, không tiện từ chối. Hạ nội hàn viết thư gửi Dương Thái sư và Cao Lực Sĩ. Hai người mở ra xem, cười nhạt:

— Hạ nội hàn nhận vàng bạc của Lý Bạch rồi viết lá thư suông, đến chỗ ta xin không cái ân tình. Đến hôm ấy phải nhớ, hễ thấy quyển nào có tên Lý Bạch, chẳng cần hay dở, đánh trượt ngay.

Đúng ngày mồng ba tháng ba, mở trường thi, hội tụ tài tử trong thiên hạ, ai nấy nộp quyển. Lý Bạch tài thơ có thừa, viết một mạch là xong, nộp quyển đầu tiên. Dương Quốc Trung thấy trên quyển có tên Lý Bạch, cũng chẳng xem văn, lấy bút bôi xoá lung tung, nói:

— Hạng thư sinh này chỉ đáng mài mực cho ta.

Cao Lực Sĩ nói:

— Mài mực cũng không xong, chỉ đáng đi tất cởi giày cho ta.

Rồi quát đẩy Lý Bạch ra ngoài. Thật đúng là chẳng mong văn chương hợp với thiên hạ, chỉ mong văn chương hợp với quan chấm thi!

Lý Bạch bị quan chấm thi đánh trượt oan, tức giận ngút trời, về nhà Hạ nội hàn thề rằng:

— Sau này nếu ta đắc chí, nhất định bắt Dương Quốc Trung mài mực, Cao Lực Sĩ cởi giày cho ta, mới thoả lòng.

Hạ nội hàn khuyên:

— Em đừng phiền não, hãy tạm ở nhà anh. Đợi ba năm nữa mở khoa thi, đổi quan chấm khác, ắt sẽ đỗ.

Rồi suốt ngày cùng Lý Bạch uống rượu làm thơ.

Ngày qua tháng lại, thấm thoắt một năm. Bỗng một hôm có sứ nước Phiên mang quốc thư đến. Triều đình sai người gấp mời Hạ nội hàn ra tiếp sứ, cho nghỉ ở quán dịch. Hôm sau, quan coi cửa cung nhận được một bức quốc thư của sứ Phiên. Huyền Tông sắc cho các Hàn lâm học sĩ mở ra xem, ai cũng chẳng biết một chữ nào, phủ phục trên thềm vàng tâu:

— Thư này toàn là dấu chân chim thú, chúng thần học thức nông cạn, không biết một chữ.

Thiên tử nghe tâu, đưa cho quan chủ khảo Dương Quốc Trung đọc. Dương Quốc Trung mở ra xem, hai mắt như mù, cũng chẳng hiểu gì. Thiên tử hỏi khắp văn võ cả triều, không một ai biết, chẳng rõ trong thư nói điều lành hay dữ. Rồng nổi giận, mắng các quan:

— Uổng có bao nhiêu văn võ, chẳng có lấy một người học rộng chia lo với trẫm. Thư này không đọc được thì lấy gì trả lời sứ Phiên? Để nước Phiên cười chê, khinh rẻ triều ta, ắt sẽ động binh đao, xâm lấn biên giới, biết làm thế nào! Ta hạn ba ngày, nếu không ai đọc được thư Phiên thì tất cả bị cắt lương. Sáu ngày không ai đọc được thì tất cả bị cách chức. Chín ngày không ai đọc được thì tất cả bị hỏi tội, chọn người hiền khác cùng giữ xã tắc.

Thánh chỉ ban ra, các quan im lặng, không ai dám tâu thêm. Thiên tử càng thêm phiền não.

Hạ nội hàn bãi triều về nhà, kể chuyện ấy với Lý Bạch. Lý Bạch mỉm cười nhạt:

— Tiếc là năm ngoái Lý mỗ này không đỗ làm quan, chẳng được chia lo với thiên tử.

Hạ nội hàn giật mình nói:

— Anh nghĩ em học rộng tài nhiều, ắt đọc được thư Phiên, anh sẽ tâu cử em trước mặt vua.

Hôm sau Hạ Tri Chương vào triều, vượt hàng tâu:

— Muôn tâu bệ hạ, nhà thần có một tú tài họ Lý tên Bạch, học rộng tài nhiều. Muốn đọc thư Phiên, không phải người này không được.

Thiên tử chuẩn tấu, lập tức sai sứ mang chiếu đến nhà Hạ nội hàn vời Lý Bạch. Lý Bạch thưa với sứ thiên tử:

— Thần là kẻ áo vải ở phương xa, không tài không học. Nay trong triều có bao nhiêu quan lại đều là nhà nho học rộng, cần gì hỏi đến kẻ cỏ nội? Thần không dám vâng chiếu, sợ đắc tội với các vị quyền quý trong triều.

Câu "sợ đắc tội với các vị quyền quý trong triều" ngầm châm Dương Quốc Trung và Cao Lực Sĩ. Sứ về tâu lại. Thiên tử hỏi Hạ Tri Chương:

— Lý Bạch không chịu vâng chiếu, ý là thế nào?

Tri Chương tâu:

— Thần biết văn chương Lý Bạch trùm đời, học vấn kinh người. Chỉ vì năm ngoái trong trường thi bị quan chấm đánh trượt oan, bị xô đuổi ra cửa, xấu hổ lắm. Hôm nay bắt chàng mặc áo trắng vào triều, chàng thấy thẹn trong lòng. Xin bệ hạ ban ơn, sai một vị đại thần đi mời lần nữa, ắt chàng sẽ vâng chiếu.

Huyền Tông phán:

— Theo lời khanh tâu. Trẫm ban cho Lý Bạch đỗ tiến sĩ, cho mặc áo bào tía đai vàng, đội mũ the cầm hốt ngà vào chầu. Phiền khanh tự đi đón, khanh không được từ chối.

Hạ Tri Chương lĩnh chỉ về nhà, mời Lý Bạch nghe đọc chiếu, kể rõ thiên tử tha thiết cầu hiền. Lý Bạch mặc áo bào vua ban, hướng về cửa khuyết lạy tạ, rồi cưỡi ngựa theo Hạ nội hàn vào triều. Huyền Tông ngồi trên ngai chờ sẵn Lý Bạch. Lý Bạch đến thềm vàng lạy múa, tung hô tạ ơn, cúi mình đứng chờ. Thiên tử thấy Lý Bạch như nghèo được của, như tối được đèn, như đói được ăn, như hạn được mây, mở miệng vàng phán:

— Nay có thư nước Phiên không ai hiểu được, đặc biệt vời khanh đến, chia lo với trẫm.

Lý Bạch cúi mình tâu:

— Thần vì học nông nên bị Thái sư đánh trượt, bị Cao Thái uý xô đuổi ra cửa. Nay có thư Phiên, sao không bảo quan chấm thi trả lời, mà để sứ Phiên đợi ở đây lâu thế? Thần là tú tài bị đánh trượt, không vừa ý được quan chấm thi, thì sao vừa ý được hoàng thượng?

Thiên tử phán:

— Trẫm tự biết khanh, khanh đừng từ chối.

Rồi sai thị thần bưng thư Phiên ban cho Lý Bạch xem. Lý Bạch xem qua một lượt, mỉm cười nhạt, đứng trước ngai dịch ra tiếng nhà Đường, đọc trôi chảy. Thư Phiên viết:

"Khả Độc nước Bột Hải gửi thư đến quan gia nhà Đường. Từ khi các ngươi chiếm Cao Ly, sát gần nước ta, lính biên giới nhiều lần xâm phạm đất ta, chắc là ý của quan gia. Nay ta không nhịn được nữa, sai quan đến giảng hoà. Hãy nhường cho nước ta một trăm bảy mươi sáu thành của Cao Ly, ta sẽ có của ngon vật lạ đem tặng: thỏ núi Thái Bạch, rong biển Nam Hải, trống thành Sách, hươu Phù Dư, lợn Mạc Hiệt, ngựa Suất Tân, bông Ốc Châu, cá diếc sông Mi Đà, mận Cửu Đô, lê Lạc Du, quan gia các ngươi đều có phần. Nếu không chịu, ta sẽ khởi binh đến đánh, xem nhà nào thắng nhà nào thua!"

Các quan nghe đọc xong thư Phiên, bất giác giật mình, nhìn nhau, đều khen là hiếm có. Thiên tử nghe thư Phiên, trong lòng không vui, trầm ngâm hồi lâu mới hỏi văn võ hai ban:

— Nay nước Phiên muốn dấy binh chiếm Cao Ly, có kế gì chống được?

Văn võ hai ban như tượng đất tượng gỗ, không ai dám đáp. Hạ Tri Chương tâu:

— Từ khi Thái Tông hoàng đế ba lần đánh Cao Ly, không biết giết bao nhiêu sinh linh, mà không thắng được, kho tàng vì thế cạn kiệt. May trời cho Cái Tô Văn chết, các con hắn tranh quyền, làm người dẫn đường cho ta. Cao Tông hoàng đế sai lão tướng Lý Tích, Tiết Nhân Quý thống lĩnh trăm vạn hùng binh, đánh lớn đánh nhỏ trăm trận mới diệt được. Nay thái bình đã lâu, không có tướng có binh, nếu lại động binh đao, khó bảo đảm ắt thắng. Binh đao nối nhau, tai hoạ chồng chất, không biết bao giờ mới dứt. Xin hoàng thượng xét cho!

Thiên tử nói:

— Như thế thì trả lời nó thế nào?

Tri Chương tâu:

— Bệ hạ thử hỏi Lý Bạch, ắt chàng giỏi việc từ lệnh.

Thiên tử bèn gọi Lý Bạch hỏi. Lý Bạch tâu:

— Muôn tâu bệ hạ, việc này không cần thánh thượng bận lòng. Ngày mai cho vời sứ Phiên vào triều, thần sẽ trả lời thư Phiên ngay trước mặt, viết bằng đúng thứ chữ của chúng, lời lẽ trong thư làm cho nước Phiên phải xấu hổ, bắt Khả Độc nước Phiên phải chắp tay đến hàng.

Thiên tử hỏi:

— Khả Độc là người nào?

Lý Bạch tâu:

— Theo tục nước Bột Hải, gọi vua của họ là Khả Độc. Cũng như Hồi Hột gọi vua là Khả Hãn, Thổ Phồn gọi là Tán Phổ, mỗi nơi theo tục của mình.

Thiên tử thấy chàng đối đáp không cùng, trong lòng rất vui, ngay hôm ấy phong làm Hàn lâm học sĩ. Rồi bày tiệc ở điện Kim Loan, đàn sáo nổi lên rộn ràng, phi tần dâng rượu, cung nữ chuyền chén. Vua truyền:

— Lý khanh cứ mở lòng uống thoả thích, đừng câu nệ lễ phép.

Lý Bạch uống hết sức, bất giác say mềm. Thiên tử sai nội quan dìu sang bên điện nằm nghỉ.

Hôm sau, canh năm, thiên tử lên điện. Roi tĩnh vang ba tiếng, văn võ hai ban đã tề tựu. Lý Bạch rượu đêm qua chưa tỉnh, nội quan giục vào triều. Trăm quan chầu xong, thiên tử gọi Lý Bạch lên điện, thấy mặt chàng còn hơi men, hai mắt vẫn còn lờ đờ. Thiên tử dặn nội thị bảo nhà bếp làm một bát canh cá chua giải rượu. Chốc lát, mâm vàng bưng đến một bát canh cá. Thiên tử thấy canh còn nóng quá, tự tay cầm đũa ngà khuấy hồi lâu, rồi ban cho Lý học sĩ. Lý Bạch quỳ xuống ăn, thấy người khoan khoái hẳn.

Bấy giờ trăm quan thấy thiên tử ân sủng Lý Bạch, vừa kinh vừa mừng. Người kinh thì lấy làm lạ vì vua phá lệ, người mừng thì mừng vì vua được người tài. Chỉ có Dương Quốc Trung và Cao Lực Sĩ là sa sầm mặt mày, không vui.

Thánh chỉ vời sứ Phiên vào triều. Sứ Phiên tung hô chầu vua xong, Lý Bạch mặc áo tía đội mũ the, phơi phới như tiên cưỡi mây, tay cầm thư Phiên đứng dưới cột bên trái, cất giọng đọc rõ ràng, không sai một chữ. Sứ Phiên kinh hãi! Lý Bạch nói:

— Nước nhỏ thất lễ, thánh thượng lượng cả như trời, bỏ qua không chấp. Có chiếu trả lời, ngươi hãy lặng nghe!

Sứ Phiên run rẩy quỳ dưới thềm. Thiên tử sai đặt một chiếc sập thất bảo bên cạnh ngai vua, lấy nghiên ngọc trắng Vu Điền, bút lông thỏ quản ngà, mực rồng thơm, giấy năm màu hoa vàng, bày biện ngay ngắn, cho Lý Bạch đến gần sập vua, ngồi trên đôn gấm thảo chiếu.

Lý Bạch tâu:

— Giày của thần không sạch, làm bẩn chỗ ngồi phía trước, xin hoàng thượng rộng ơn cho thần cởi giày mang tất mà lên.

Thiên tử chuẩn tấu, sai một nội thị nhỏ:

— Cởi giày cho Lý học sĩ.

Lý Bạch lại tâu:

— Thần có một lời, xin bệ hạ tha cho thần tội ngông cuồng, thần mới dám tâu.

Thiên tử phán:

— Khanh có lỡ lời, trẫm cũng không bắt tội.

Lý Bạch tâu:

— Trước kia thần vào thi kỳ xuân, bị Dương Thái sư đánh trượt, bị Cao Thái uý đuổi ra. Hôm nay thấy hai người đứng đầu hàng quan, thần không được hăng hái. Xin bệ hạ truyền cho Dương Quốc Trung bưng nghiên mài mực cho thần, Cao Lực Sĩ cởi giày đi tất cho thần, thì khí phách thần mới hăng lên. Cầm bút thảo chiếu, miệng thay lời trời, mới khỏi làm nhục mệnh vua.

Thiên tử đang lúc cần người, sợ trái ý chàng, đành truyền chỉ bảo Dương Quốc Trung bưng nghiên, Cao Lực Sĩ cởi giày. Hai người trong bụng thầm biết, hôm trước ở trường thi đã khinh chàng, bảo hạng thư sinh này chỉ đáng mài mực cởi giày cho ta. Hôm nay chàng cậy được thiên tử nhất thời sủng ái, liền đem câu ấy trả lại, báo thù cũ. Bất đắc dĩ, không dám trái thánh chỉ, thật là giận mà không dám nói. Người ta vẫn nói: oan gia chớ nên kết, đã kết thì không dứt; khinh người rồi lại tự bị khinh, nói ra rồi lại tự phải nghe.

Lý Bạch lúc ấy hiên ngang đắc ý, chân đi tất bước lên đệm, ngồi trên đôn gấm. Dương Quốc Trung mài mực cho đặc, bưng nghiên đứng hầu. Nói về tước vị thì khác xa nhau, sao Lý học sĩ được ngồi, mà Dương Thái sư lại đứng hầu? Vì Lý Bạch miệng thay lời trời, thiên tử ban lễ đặc biệt. Dương Thái sư vâng chỉ mài mực, không được ban ngồi, nên đành đứng hầu.

Lý Bạch tay trái vuốt râu, tay phải cầm bút lông thỏ, viết trên giấy năm màu, tay không ngừng múa. Chốc lát, thảo xong bức thư doạ nước Phiên, nét chữ đều đặn, không sai sót chỗ nào, dâng lên án rồng. Thiên tử xem, kinh ngạc, vì đều là thứ chữ giống hệt thư Phiên, không biết một chữ nào. Đưa cho trăm quan xem, ai cũng kinh hãi. Thiên tử sai Lý Bạch đọc. Lý Bạch đứng trước ngai đọc to một lượt:

"Hoàng đế nhà Đại Đường niên hiệu Khai Nguyên ban chiếu cho Khả Độc nước Bột Hải: Từ xưa trứng không chọi được đá, rắn không đấu được rồng. Triều ta thuận vận mở trời, vỗ yên bốn biển, tướng dũng quân tinh, giáp chắc binh nhọn. Hiệt Lợi bội ước thì bị bắt, Lộng Tán đúc ngỗng vàng mà thề quy phục. Tân La dâng bài tụng dệt trên gấm, Thiên Trúc đem chim biết nói đến dâng, Ba Tư dâng rắn bắt chuột, Phất Lẫm tiến chó kéo ngựa. Vẹt trắng đến từ Ha Lăng, ngọc dạ quang dâng từ Lâm Ấp. Cốt Lợi Cán nộp ngựa quý, Nê Bà La hiến giấm ngon. Thảy đều là sợ uy mến đức, mua lấy sự yên ổn. Cao Ly chống mệnh, trời lại đem quân trị tội, truyền đời chín trăm năm mà một sớm bị diệt, há chẳng phải là điềm trái trời, là tấm gương sáng rõ đó sao? Huống chi ngươi là nước nhỏ ngoài biển, là nước phụ thuộc của Cao Ly, so với Trung Quốc chẳng qua bằng một quận, quân mã lương thảo không bằng một phần vạn. Nếu cứ như con bọ ngựa giơ càng, như con ngỗng kiêu ngạo không chịu phục, thì quân trời một khi kéo xuống, nghìn dặm máu chảy, vua ngươi sẽ làm tù binh như Hiệt Lợi, nước ngươi sẽ nối gót Cao Ly. Nay thánh lượng mênh mông, tha cho ngươi tội ngông cuồng, ngươi hãy mau hối lỗi, chăm lo việc cống nạp hằng năm, chớ chuốc lấy tội chết, để bốn phương cười chê. Ngươi hãy nghĩ cho kỹ! Nay dụ."

Thiên tử nghe xong mừng lắm, lại sai Lý Bạch đọc cho sứ Phiên nghe một lượt, rồi mới đóng ấn bỏ vào phong thư. Lý Bạch vẫn bảo Cao Thái uý đi giày cho mình, rồi mới xuống điện, gọi sứ Phiên nghe chiếu. Lý Bạch đọc lại một lượt, tiếng đọc sang sảng vang vọng. Sứ Phiên không dám hé răng, mặt tái như đất, đành tung hô lạy múa từ biệt triều đình.

Hạ nội hàn tiễn ra khỏi cửa kinh. Sứ Phiên hỏi riêng:

— Người vừa đọc chiếu là ai vậy?

Nội hàn nói:

— Họ Lý tên Bạch, làm chức Hàn lâm học sĩ.

Sứ Phiên hỏi:

— Quan to cỡ nào mà khiến Thái sư bưng nghiên, Thái uý cởi giày?

Nội hàn nói:

— Thái sư là đại thần, Thái uý là cận thần, chẳng qua là bậc quý nhất ở cõi người. Còn Lý học sĩ là thần tiên trên trời giáng xuống giúp thiên triều, còn ai sánh được?

Sứ Phiên gật đầu từ biệt, về đến nước mình, kể lại với quốc vương. Quốc vương xem quốc thư, kinh hãi, bàn với người trong nước, thiên triều có thần tiên giúp sức, sao địch nổi. Bèn viết biểu xin hàng, nguyện năm năm tiến cống, năm nào cũng vào chầu. Đó là chuyện về sau.

— Hết chương 1 —