Một nghìn đô-la

— Một nghìn đô-la, luật sư Tôn-man nhắc lại, giọng trang nghiêm và nghiêm khắc, và tiền đây.

Cậu Ghi-li-an trẻ tuổi bật cười khoái trá, mấy ngón tay mân mê xấp giấy bạc năm mươi đô-la mới cứng mỏng dính.

— Cái món tiền này lỡ cỡ khó xử quá, cậu vui vẻ giải thích với luật sư. Phải là mười nghìn thì người ta còn đốt pháo hoa cho ra trò, làm vẻ vang cho mình được. Đến năm mươi đô-la thôi còn đỡ phiền hơn.

— Cậu đã nghe đọc di chúc của chú cậu rồi, luật sư Tôn-man nói tiếp, giọng khô khan đúng kiểu nhà nghề. Tôi không biết cậu có để ý nhiều tới các chi tiết của nó không. Tôi phải nhắc cậu một điều. Cậu phải báo cáo với chúng tôi cách cậu tiêu một nghìn đô-la này, ngay sau khi cậu tiêu xong. Di chúc quy định như thế. Tôi tin rằng ít ra cậu cũng sẽ làm theo mong muốn ấy của ông Ghi-li-an quá cố.

— Ông cứ yên tâm, chàng trai lịch sự nói, dù việc ấy sẽ khiến tôi tốn thêm tiền. Có khi tôi phải thuê một thư kí. Xưa nay tôi chẳng giỏi tính toán sổ sách bao giờ.

Ghi-li-an tới câu lạc bộ của mình. Ở đó cậu lùng tìm người mà cậu gọi là lão Brai-xơn.

Lão Brai-xơn điềm tĩnh, bốn mươi tuổi, sống khép kín. Lão đang ngồi đọc sách trong một góc, và thấy Ghi-li-an đi tới, lão thở dài, đặt sách xuống, bỏ kính ra.

— Lão Brai-xơn, tỉnh dậy đi, Ghi-li-an nói. Tôi có một chuyện buồn cười kể lão nghe.

— Tôi mong cậu kể nó cho ai đó trong phòng bi-a, lão Brai-xơn nói. Cậu biết tôi ghét chuyện của cậu thế nào rồi.

— Chuyện này hay hơn mọi khi, Ghi-li-an nói, tay vấn một điếu thuốc. Và tôi thích kể nó cho lão nghe. Nó vừa buồn vừa buồn cười quá, chẳng hợp với tiếng bi-a lách cách. Tôi vừa ở văn phòng của đám cướp biển luật pháp của ông chú quá cố của tôi ra. Ông để lại cho tôi tròn một nghìn đô-la. Này, một người đàn ông có thể làm được cái quái gì với một nghìn đô-la?

— Tôi tưởng, lão Brai-xơn nói, tỏ ra quan tâm chừng như con ong quan tâm tới lọ giấm, rằng ông Xép-ti-mớt Ghi-li-an quá cố có tài sản cỡ nửa triệu.

— Đúng thế, Ghi-li-an vui vẻ đồng ý, và cái chỗ buồn cười là ở đấy. Ông để cả kho vàng của mình lại cho một con vi trùng. Nghĩa là một phần để thưởng cho người tìm ra một loại vi khuẩn mới, phần còn lại để lập một bệnh viện diệt chính nó. Còn có một hai khoản cho tặng lặt vặt bên lề. Ông quản gia và bà quản gia mỗi người được một chiếc nhẫn có dấu triện và mười đô-la. Đứa cháu trai được một nghìn đô-la.

— Xưa nay cậu lúc nào cũng có bộn tiền để tiêu, lão Brai-xơn nhận xét.

— Hàng đống, Ghi-li-an nói. Về khoản tiền tiêu vặt thì chú tôi là bà tiên đỡ đầu.

— Còn ai được thừa kế nữa không? Lão Brai-xơn hỏi.

— Không ai cả.

Ghi-li-an cau mày nhìn điếu thuốc, bứt rứt đá vào lớp da bọc của chiếc trường kỉ.

— Có một cô Hây-đơn, con nuôi đỡ đầu của chú tôi, sống trong nhà ông. Cô ấy là người trầm lặng, yêu âm nhạc, con gái của một người không may làm bạn với ông. Tôi quên chưa nói, cô ấy cũng có phần trong trò đùa chiếc nhẫn với mười đô-la ấy. Giá mà tôi cũng chỉ được có thế. Thế thì tôi đã mua được hai chai sâm banh, boa cho người hầu bàn chiếc nhẫn, và xong xuôi cả. Đừng có làm ra vẻ bề trên mà sỉ nhục tôi, lão Brai-xơn, bảo tôi xem người ta có thể làm gì với một nghìn đô-la.

Lão Brai-xơn lau kính và mỉm cười. Mà khi lão Brai-xơn mỉm cười, Ghi-li-an biết lão định nói những điều còn khó nghe hơn bao giờ hết.

— Một nghìn đô-la, lão nói, có thể là nhiều mà cũng có thể là ít. Người này có thể mua được một mái ấm hạnh phúc mà cười vào mũi Rốc-phe-lơ. Người khác có thể đưa vợ đi dưỡng bệnh ở miền Nam mà cứu được mạng sống của bà ấy. Một nghìn đô-la mua được sữa sạch cho một trăm đứa trẻ suốt tháng Sáu, tháng Bảy, tháng Tám, và cứu sống được năm mươi đứa. Cậu có thể trông vào nó mà tiêu khiển nửa tiếng đồng hồ ở bàn bạc của một sòng bài cửa sắt then cài. Nó có thể giúp một cậu bé có chí ăn học tới nơi tới chốn. Tôi nghe nói hôm qua trong một phòng đấu giá có người mua được một bức tranh thật của Cô-rô với giá ấy. Cậu có thể dọn về một thị trấn ở bang Niu Hem-sơ mà sống đàng hoàng được hai năm. Cậu có thể thuê nhà thi đấu Ma-đi-xơn một buổi tối, rồi giảng cho khán giả, nếu có ai tới nghe, về cái nghề bấp bênh của kẻ chờ hưởng thừa kế.

— Người ta có thể ưa lão đấy, lão Brai-xơn, Ghi-li-an nói, lúc nào cũng thản nhiên, nếu lão đừng có lên lớp đạo đức. Tôi nhờ lão bảo tôi xem tôi có thể làm gì với một nghìn đô-la.

— Cậu ấy à? Brai-xơn cười nhẹ nhàng. Kìa, Bốp-bi Ghi-li-an, chỉ có một việc hợp lí duy nhất cậu có thể làm. Cậu cầm tiền đi mua cho cô Lốt-ta Lô-ri-e một mặt dây chuyền kim cương, rồi cuốn xéo sang bang Ai-đa-hô, đem cái thân cậu ra hành hạ một trang trại nào đó. Tôi khuyên cậu nên chọn trại cừu, vì tôi đặc biệt ghét cừu.

— Cảm ơn, Ghi-li-an đứng dậy nói. Tôi biết là tôi có thể trông cậy vào lão mà, lão Brai-xơn. Lão đã nghĩ ra đúng cái kế ấy. Tôi muốn quẳng hết món tiền đi một lần cho xong, vì tôi phải nộp bản kê khai, mà tôi thì ghét kê từng khoản.

Ghi-li-an gọi điện thuê xe ngựa, và bảo người đánh xe:

— Tới cửa sau sân khấu nhà hát Cô-lôm-bin.

Cô Lốt-ta Lô-ri-e đang lấy bông phấn giúp tạo hoá một tay, sắp sửa tới lượt ra sân khấu trong buổi diễn chiều chật khách, thì chị phụ việc thay đồ báo có ông Ghi-li-an tới.

— Cho nó vào đi, cô Lô-ri-e nói. Có chuyện gì thế, Bốp-bi? Hai phút nữa là em phải ra sân khấu rồi.

— Dặm thêm chút phấn bên tai phải đi, Ghi-li-an soi xét góp ý. Thế được rồi đấy. Chuyện của anh chẳng tốn tới hai phút. Em nghĩ sao về một món nho nhỏ kiểu mặt dây chuyền? Anh chịu được ba con số không với một con số một đứng trước.

— Ồ, tuỳ anh thôi, cô Lô-ri-e líu lo. Đưa tôi chiếc găng tay phải, A-đam. Này, Bốp-bi, anh có thấy cái vòng cổ con Đê-la Xtây-xi đeo hôm nọ không? Mua ở hiệu Típ-pha-ni những hai nghìn hai trăm đô-la đấy. Nhưng dĩ nhiên là... Kéo dải thắt lưng của tôi sang trái một chút, A-đam.

— Mời cô Lô-ri-e ra hát đồng ca mở màn! Cậu bé gọi diễn viên kêu to bên ngoài.

Ghi-li-an thong thả đi ra chỗ xe ngựa đang chờ.

— Nếu có một nghìn đô-la, anh sẽ làm gì? Cậu hỏi người đánh xe.

— Mở một quán rượu, bác đánh xe đáp ngay, giọng khàn khàn. Tôi biết một chỗ có thể vơ tiền bằng cả hai tay. Một toà nhà gạch bốn tầng ở góc phố. Tôi tính kĩ cả rồi. Tầng hai làm quán ăn Tàu. Tầng ba làm chỗ sửa móng tay và hội truyền giáo nước ngoài. Tầng bốn làm phòng bi-a. Nếu cậu đang định bỏ vốn thì...

— Ồ, không, Ghi-li-an nói, tôi chỉ hỏi cho biết thôi. Tôi thuê anh theo giờ. Cứ đánh xe đi cho tới khi tôi bảo dừng.

Xuôi đại lộ Brốt-uê được tám khu nhà, Ghi-li-an lấy can đẩy cửa sập trên mui xe, rồi bước xuống. Một người mù ngồi trên một chiếc ghế đẩu bên vỉa hè, bán bút chì. Ghi-li-an đi tới, đứng trước mặt ông.

— Xin lỗi ông, cậu nói, nhưng ông có thể cho tôi biết ông sẽ làm gì nếu ông có một nghìn đô-la không?

— Cậu vừa xuống cái xe ngựa mới đỗ đấy, phải không? Người mù hỏi.

— Phải, Ghi-li-an nói.

— Tôi đoán cậu là người khá giả, người bán bút chì nói, giữa ban ngày mà đi xe ngựa. Cậu xem cái này, nếu cậu muốn.

Ông rút trong túi áo khoác ra một cuốn sổ nhỏ, chìa ra. Ghi-li-an mở ra, thấy đó là một cuốn sổ tiết kiệm ngân hàng. Trong đó ghi người mù có số dư một nghìn bảy trăm tám mươi lăm đô-la.

Ghi-li-an trả lại cuốn sổ, rồi lên xe.

— Tôi quên mất một việc, cậu nói. Anh đánh xe tới văn phòng luật sư Tôn-man và Sáp, trên đại lộ Brốt-uê.

Luật sư Tôn-man nhìn cậu qua cặp kính gọng vàng, vẻ khó chịu và dò hỏi.

— Xin lỗi ông, Ghi-li-an vui vẻ nói, nhưng tôi có thể hỏi ông một câu được không? Tôi mong đó không phải là một câu hỏi vô lễ. Theo di chúc của chú tôi, cô Hây-đơn có được để lại thứ gì ngoài chiếc nhẫn và mười đô-la không?

— Không có gì cả, ông Tôn-man nói.

— Cảm ơn ông rất nhiều, Ghi-li-an nói, rồi ra xe. Cậu đưa cho người đánh xe địa chỉ ngôi nhà của ông chú quá cố.

Cô Hây-đơn đang viết thư trong phòng đọc sách. Cô nhỏ nhắn, mảnh mai, mặc đồ đen. Nhưng hẳn bạn sẽ để ý tới đôi mắt cô. Ghi-li-an thong thả bước vào, với cái vẻ coi thế gian chẳng có gì đáng bận tâm.

— Tôi vừa ở chỗ lão Tôn-man ra, cậu giải thích. Họ đang xem lại giấy tờ ở dưới ấy. Họ tìm thấy một...

Ghi-li-an lục trí nhớ tìm một thuật ngữ pháp lí.

— Họ tìm thấy một bản sửa đổi hay một cái tái bút gì đó của bản di chúc. Hình như ông già nghĩ lại, nới tay ra một chút, để lại cho cô một nghìn đô-la. Tôi đang đánh xe ngang qua đây, nên lão Tôn-man nhờ tôi mang tiền tới cho cô. Đây. Cô nên đếm lại xem có đủ không.

Ghi-li-an đặt tiền xuống bàn, cạnh bàn tay cô.

Cô Hây-đơn tái mặt.

— Ôi! Cô nói, rồi lại: Ôi!

Ghi-li-an quay nửa người đi, nhìn ra cửa sổ.

— Tôi đoán, dĩ nhiên, cậu nói khẽ, là cô biết tôi yêu cô.

— Tôi rất tiếc, cô Hây-đơn nói, cầm lấy tiền.

— Không có hi vọng gì sao? Ghi-li-an hỏi, giọng gần như nhẹ nhõm.

— Tôi rất tiếc, cô lại nói.

— Tôi viết một mảnh giấy được không? Ghi-li-an mỉm cười hỏi.

Cậu ngồi xuống chiếc bàn lớn trong phòng đọc sách. Cô đưa cho cậu giấy bút, rồi quay về bàn viết của mình.

Ghi-li-an viết bản kê khai việc tiêu một nghìn đô-la bằng những lời sau:

"Con cừu đen Rô-bớt Ghi-li-an đã chi một nghìn đô-la, trả vào khoản hạnh phúc vĩnh cửu mà Trời còn nợ người phụ nữ tốt nhất và thân yêu nhất trên đời."

Ghi-li-an bỏ mảnh giấy vào phong bì, cúi chào rồi đi.

Xe ngựa của cậu lại dừng trước văn phòng luật sư Tôn-man và Sáp.

— Tôi đã tiêu hết một nghìn đô-la rồi, cậu vui vẻ nói với ông Tôn-man kính vàng, và tôi tới báo cáo, như đã thoả thuận. Không khí có vẻ gì như mùa hè ấy nhỉ, ông có thấy thế không, ông Tôn-man?

Cậu ném một chiếc phong bì trắng lên bàn luật sư.

— Trong này có bản ghi, thưa ông, về cách thức những đồng đô-la ấy biến mất.

Chẳng đụng tới chiếc phong bì, ông Tôn-man đi ra một cánh cửa, gọi người cộng sự là ông Sáp. Hai người cùng nhau thám hiểm những hang hốc của một chiếc két sắt khổng lồ. Họ lôi ra, như chiến lợi phẩm của cuộc tìm kiếm, một chiếc phong bì lớn gắn xi. Họ phá niêm phong, rồi chụm hai cái đầu đáng kính vào nhau mà lắc lư xem những gì trong đó. Rồi ông Tôn-man lên tiếng.

— Thưa cậu Ghi-li-an, ông nói, giọng trịnh trọng, di chúc của chú cậu còn một bản bổ sung. Nó được giao riêng cho chúng tôi, kèm lời dặn không được mở ra cho tới khi cậu kê khai đầy đủ cho chúng tôi cách cậu sử dụng khoản thừa kế một nghìn đô-la trong di chúc. Vì cậu đã làm đúng điều kiện, cộng sự của tôi và tôi đã đọc bản bổ sung. Tôi không muốn làm cậu rối trí bằng những câu chữ pháp lí của nó, nhưng tôi sẽ cho cậu biết tinh thần nội dung. Trong trường hợp cách cậu sử dụng một nghìn đô-la cho thấy cậu có những phẩm chất đáng được thưởng, cậu sẽ được hưởng nhiều lợi lộc. Ông Sáp và tôi được chỉ định làm người phán xét, và tôi bảo đảm với cậu rằng chúng tôi sẽ làm bổn phận của mình nghiêm chỉnh theo lẽ công bằng, và rộng lượng. Chúng tôi hoàn toàn không có ác cảm gì với cậu, cậu Ghi-li-an ạ. Nhưng ta hãy trở lại với câu chữ của bản bổ sung. Nếu cậu đã sử dụng món tiền ấy một cách thận trọng, khôn ngoan, hoặc không vụ lợi, chúng tôi có quyền trao cho cậu số trái phiếu trị giá năm mươi nghìn đô-la, đã được giao cho chúng tôi vì mục đích ấy. Nhưng nếu, như thân chủ của chúng tôi, ông Ghi-li-an quá cố, đã quy định rõ ràng, cậu đã dùng món tiền này như cậu vẫn dùng tiền trước đây, tôi trích nguyên lời ông Ghi-li-an quá cố, vào những cuộc ăn chơi đáng chê trách với bọn bạn bè mất phẩm giá, thì năm mươi nghìn đô-la sẽ được trao ngay cho Mi-ri-am Hây-đơn, con nuôi đỡ đầu của ông Ghi-li-an quá cố. Bây giờ, thưa cậu Ghi-li-an, ông Sáp và tôi sẽ xem xét bản kê khai của cậu về một nghìn đô-la. Tôi tin là cậu đã nộp nó bằng văn bản. Mong cậu tin tưởng vào quyết định của chúng tôi.

Ông Tôn-man với tay lấy chiếc phong bì. Ghi-li-an nhanh tay hơn một chút, cầm nó lên trước. Cậu thong thả xé bản kê khai cùng chiếc phong bì thành từng mảnh, rồi bỏ vào túi.

— Không sao đâu, cậu mỉm cười nói. Chẳng cần làm phiền các ông với cái này làm gì. Mà tôi nghĩ các ông cũng chẳng hiểu nổi những khoản cá cược kê từng mục này đâu. Tôi thua sạch một nghìn đô-la ở trường đua ngựa rồi. Chào các ông.

Khi Ghi-li-an đi rồi, hai ông Tôn-man và Sáp nhìn nhau lắc đầu buồn bã, vì họ nghe cậu huýt sáo vui vẻ ngoài hành lang trong lúc chờ thang máy.

— Hết —