Nai Sa-ra-bha cứu nhà vua

Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, đức Bồ Tát sinh làm một con nai Sa-ra-bha, sống trong rừng.

Nhà vua rất mê săn bắn, lại là người có sức mạnh phi thường. Vua cho rằng chẳng ai khác đáng mặt làm người cả. Một hôm, đi săn, vua bảo các quan:

— Kẻ nào để một con nai chạy lọt qua chỗ mình, sẽ bị phạt thế này thế này.

Các quan nghĩ bụng: "Người ta đứng ngay trong nhà mà còn có khi chẳng thấy cái lồng chim. Hễ có con nai nào bị lùa ra, bằng cách này hay cách khác, chúng ta phải dồn nó về chỗ nhà vua đứng." Họ giao hẹn với nhau như thế, rồi đặt nhà vua đứng ở đầu một lối mòn. Đoạn họ vây quanh một khu rừng rậm lớn, lấy gậy gộc đập xuống đất mà lùa.

Con vật đầu tiên bị lùa ra chính là con nai của chúng ta. Nai chạy vòng quanh bụi rậm ba lượt, tìm đường thoát. Phía nào cũng thấy người đứng kín, không hở chỗ nào, tay chạm tay, cung sát cung. Chỉ ở chỗ nhà vua đứng là có kẽ hở. Mắt long lên sòng sọc, nai lao thẳng về phía nhà vua, nhanh tới nỗi vua lóa mắt như bị ném cát vào mặt. Vua thấy ngay, bắn một mũi tên, nhưng trượt.

Phải biết rằng loài nai này rất giỏi tránh tên. Tên bắn thẳng tới thì chúng đứng yên cho tên bay qua. Tên bắn từ phía sau thì chúng chạy nhanh hơn tên. Tên rơi từ trên xuống thì chúng cong lưng. Tên bắn từ bên hông thì chúng né sang một chút. Tên nhắm vào bụng thì chúng lăn tròn ra, chờ tên bay qua rồi vụt chạy đi, nhanh như đám mây bị gió thổi tan.

Thấy con nai lăn ra, vua tưởng đã bắn trúng, liền hô lên. Nai bật dậy, nhanh như gió, phá vòng vây mà chạy mất. Các quan đứng hai bên thấy nai thoát, tụ lại hỏi nhau:

— Con nai chạy về phía ai thế?

— Phía nhà vua.

— Nhưng nhà vua đang hô là trúng rồi! Trúng cái gì? Nhà vua của chúng ta bắn trượt rồi, tôi nói cho mà biết! Ngài bắn trúng đất thì có!

Họ chế giễu nhà vua chẳng chút nể nang. Vua nghĩ: "Bọn này đang cười nhạo ta. Chúng không biết ta là người thế nào." Thế là vua thắt chặt dây lưng, đi bộ, tay cầm gươm, chạy thật nhanh mà hô:

— Ta sẽ bắt con nai ấy!

Vua bám theo con nai, đuổi suốt ba dặm đường. Nai lao vào rừng, vua cũng lao vào theo. Trên đường nai chạy có một cái hố lớn, chỗ một gốc cây mục ruỗng để lại, sâu sáu mươi khuỷu tay, nước ngập tới ba mươi khuỷu tay, bên trên cỏ mọc phủ kín. Nai đánh hơi thấy mùi nước, biết đó là hố, liền chạy chệch sang một bên. Nhưng nhà vua cứ thế lao thẳng tới, rơi tõm xuống hố.

Không còn nghe tiếng chân người đuổi theo, nai quay lại nhìn. Chẳng thấy ai cả, nai hiểu ngay người ấy hẳn đã rơi xuống hố. Nai tới nhìn, thấy nhà vua đang khốn đốn vùng vẫy dưới làn nước sâu. Nai chẳng chút hận thù vì điều ác vua đã làm với mình, mà động lòng thương, nghĩ: "Đừng để nhà vua chết ngay trước mắt mình. Mình sẽ cứu ông ấy khỏi cơn hoạn nạn này."

Đứng trên miệng hố, nai gọi to:

— Tâu đức vua, xin đừng sợ, tôi sẽ cứu đức vua ra khỏi cơn hoạn nạn này.

Rồi dốc hết sức, như thể cứu chính đứa con yêu dấu của mình, nai tì mình vào vách đá, kéo nhà vua, kẻ vừa đuổi theo để giết mình, lên khỏi cái hố sâu sáu mươi khuỷu tay. Nai an ủi vua, đặt vua lên lưng mình, đưa ra khỏi rừng, đặt xuống ở chỗ không xa đoàn quân của vua. Rồi nai khuyên bảo vua, dạy vua giữ năm điều răn.

Nhà vua không nỡ rời bậc Đại Sĩ, nói:

— Hỡi chúa nai, hãy cùng ta về Ba-la-nại. Ta xin trao cho ngài quyền cai quản thành Ba-la-nại rộng mười hai dặm, để ngài trị vì.

Nhưng nai đáp:

— Tâu đại vương, tôi chỉ là một con vật, tôi không cần vương quốc. Nếu đại vương có thương tôi, xin hãy giữ những điều răn tốt lành tôi vừa dạy, và dạy cho thần dân cùng giữ.

Khuyên vua như thế xong, nai trở vào rừng.

Nhà vua trở về với đoàn quân. Nhớ tới đức độ cao quý của con nai, mắt vua rưng rưng. Có một đạo quân hộ tống, vua đi khắp kinh thành, cho đánh trống truyền đạo, rao rằng:

— Từ nay về sau, mọi người dân trong thành đều phải giữ năm điều răn.

Nhưng vua không kể cho ai nghe về ơn cứu mạng của bậc Đại Sĩ.

Tối ấy, sau bữa ăn với nhiều món ngon, vua nằm trên chiếc giường lộng lẫy. Rạng sáng, nhớ tới đức độ cao quý của bậc Đại Sĩ, vua trở dậy, ngồi xếp bằng trên giường, lòng tràn đầy niềm vui, cất tiếng ngâm:

— Hãy cứ hy vọng, hỡi con người, nếu ngươi là người khôn, chớ để lòng can đảm nhụt đi. Hãy nhìn ta đây, giờ ta đã đạt được điều mình mong muốn. Hãy cứ hy vọng, hỡi con người, nếu ngươi là người khôn, chớ nản lòng dù bị dày vò khổ sở. Hãy nhìn ta đây, ta đã vùng vẫy thoát khỏi sóng nước mà lên được bờ. Hãy cứ gắng sức, hỡi con người, nếu ngươi là người khôn, chớ để lòng can đảm nhụt đi. Hãy cứ gắng sức, hỡi con người, nếu ngươi là người khôn, chớ nản lòng dù bị dày vò khổ sở. Người khôn ngoan, dù bị khổ đau đè nặng, cũng không bao giờ thôi hy vọng có ngày được an vui. Lòng người có biết bao nỗi vui buồn, người ta chẳng ngờ tới mà cái chết vẫn tới. Điều không ngờ lại xảy ra, còn điều mong đợi lại chẳng thành. Hạnh phúc của đàn ông hay đàn bà, đâu phải chỉ nghĩ tới là có được.

Vua vừa ngâm xong mấy câu ấy thì mặt trời mọc. Vị quan tư tế của vua tới từ sớm để hỏi thăm sức khoẻ nhà vua. Đứng ngoài cửa, ông nghe tiếng ngâm, nghĩ thầm: "Hôm qua nhà vua đi săn. Hẳn là ngài bắn trượt con nai, bị các quan chế giễu, nên tuyên bố sẽ tự tay bắt con nai mà giết. Rồi chắc ngài đuổi theo nó, vì bị chạm vào lòng tự ái của một chiến binh, rồi rơi xuống một cái hố sâu sáu mươi khuỷu tay. Và con nai nhân từ ấy hẳn đã kéo ngài lên mà chẳng nghĩ gì tới lỗi của ngài. Ta đoán vì thế mà nhà vua ngâm bài ca này."

Vị bà-la-môn nghe rõ từng lời nhà vua ngâm, và những gì đã xảy ra giữa nhà vua với con nai hiện ra rõ ràng như khuôn mặt soi trong một tấm gương sáng bóng. Ông lấy đầu ngón tay gõ cửa.

— Ai đó?

— Tâu bệ hạ, thần đây, quan tư tế của bệ hạ.

— Vào đi, thưa thầy.

Vua mở cửa. Ông bước vào, chúc nhà vua toàn thắng, rồi đứng sang một bên, nói:

— Tâu đại vương, thần biết chuyện gì đã xảy ra với đại vương trong rừng. Trong lúc đuổi theo một con nai, đại vương rơi xuống một cái hố, và con nai đã tì mình vào vách đá mà kéo đại vương lên. Nhớ tới tấm lòng cao cả của nó, đại vương mới ngâm bài ca ấy. Con nai trên núi cao từng là con mồi của đại vương, vậy mà nó đã dũng cảm cứu mạng đại vương, vì lòng nó không tham lam, không thù hận. Từ cái hố kinh khủng, từ trong hàm của tử thần, tì mình vào vách đá như người bạn lúc hoạn nạn, con nai lớn đã cứu đại vương. Bởi thế đại vương mới bảo rằng lòng nó xa lìa thù hận và tham lam.

Nghe vậy, nhà vua nghĩ: "Sao lạ thế? Người này đâu có đi săn với ta, vậy mà biết hết mọi chuyện. Làm sao ông ấy biết được? Ta phải hỏi mới được." Rồi vua hỏi:

— Thưa thầy bà-la-môn, hôm ấy thầy có ở đó chăng? Hay thầy nghe một người nào khác kể lại? Thầy đã vén được tấm màn mê muội, thầy thấy được mọi điều. Trí tuệ của thầy làm ta phải sợ.

Nhưng vị bà-la-môn đáp:

— Thần đâu phải là bậc Phật thấu suốt mọi điều. Thần chỉ nghe được bài ca của bệ hạ, không sót ý nào, nên sự việc hiện ra rõ ràng trước mắt thần. Tâu chúa của loài người, thần không nghe ai kể chuyện ấy, cũng chẳng có mặt ở đó hôm ấy để thấy. Nhưng từ những câu bệ hạ ngâm ngọt ngào, người khôn có thể đoán ra sự việc đã diễn ra thế nào.

Vua mừng lắm, ban cho ông một món quà quý.

Từ đó về sau, nhà vua chăm lo bố thí và làm điều lành. Thần dân của vua cũng chăm làm điều lành, khi chết được sinh lên cõi trời rất đông.

Một hôm, nhà vua cùng vị quan tư tế vào vườn thượng uyển tập bắn bia. Thuở ấy, Thiên chủ Đế Thích đang ngẫm nghĩ không biết từ đâu mà có biết bao nhiêu những vị thiên tử, thiên nữ mới tới, đông đúc quanh mình như thế. Suy ngẫm, ông thấy rõ đầu đuôi câu chuyện: nhà vua đã được con nai cứu khỏi hố như thế nào, đã vững vàng trong đức hạnh ra sao, và nhờ uy đức của nhà vua mà muôn dân làm điều lành, khiến cõi trời đông đúc hẳn lên. Lại thấy lúc này nhà vua đang vào vườn tập bắn bia.

Thế là Đế Thích cũng tới đó, định bụng cất tiếng như sư tử rống mà tuyên dương đức độ của con nai, cho mọi người biết mình là Đế Thích, rồi đứng giữa không trung giảng về lẽ phải, ca ngợi lòng từ bi và năm điều răn, rồi mới trở về.

Nhà vua đang định bắn bia, giương cung, lắp tên. Đúng lúc ấy, Đế Thích dùng phép làm cho con nai hiện ra giữa nhà vua và tấm bia. Thấy nai, vua không buông tên. Đế Thích bèn nhập vào người vị quan tư tế, mượn miệng ông mà nói với vua:

— Mũi tên của bệ hạ đã lấy mạng biết bao con vật lớn, sao bệ hạ cứ giữ nó im trên dây cung thế? Hãy buông tên mà giết ngay con nai kia đi. Đó là món thịt dành cho bậc vua chúa, tâu đức vua sáng suốt nhất đời!

Vua đáp:

— Thưa thầy bà-la-môn, ta biết điều ấy chẳng kém gì thầy. Thịt nai là món ăn của bậc vua chúa, ta biết. Nhưng ta mang ơn nó một việc đã làm cho ta, vì thế giờ ta không ra tay giết nó.

Đế Thích lại nói:

— Tâu đại vương hùng mạnh, đó không phải là nai đâu, mà là một vị thần khổng lồ. Bệ hạ là vua của loài người, nhưng giết nó đi, bệ hạ sẽ được làm vua của chư thiên. Còn nếu bệ hạ chần chừ không giết con nai, chỉ vì nó là bạn của bệ hạ, thì cả bệ hạ, vợ con bệ hạ, đều sẽ phải xuống dòng sông lạnh lẽo của cõi chết, tới trước mặt vị vua đáng sợ của cõi chết.

Nghe vậy, vua đáp:

— Thì cứ như vậy đi! Hãy đưa ta, đưa vợ con ta, đưa cả đoàn bạn bè người thân của ta xuống dòng sông của cõi chết, tới trước mặt vua của cõi chết. Ta cũng sẽ không làm điều ấy, con nai này sẽ không chết dưới tay ta. Ngày trước, giữa khu rừng rùng rợn đầy hiểm nguy, chính con nai này đã cứu ta khỏi cơn khốn khổ tưởng không còn lối thoát. Làm sao ta lại mong cho ân nhân của mình phải chết, sau khi người đã giúp ta như thế từ ngày ấy?

Bấy giờ Đế Thích ra khỏi người vị quan tư tế, hiện lại hình dạng của mình, đứng giữa không trung, ca ngợi đức độ cao quý của nhà vua:

— Hỡi người bạn chân thành, chung thuỷ, hãy sống lâu trên mặt đất này! Hãy lấy chân lý và lòng tốt mà an ủi vương quốc này. Rồi bao tiên nữ sẽ vây quanh hầu hạ ngài, khi ngài được làm vua giữa chư thiên. Lòng không vướng dục vọng, tâm luôn an tịnh, khi khách lạ tới xin, hãy giúp cho họ đỡ nhọc nhằn. Hãy cho đi tuỳ sức mình, hãy làm tròn phận sự của mình, không chút lỗi lầm, cho tới khi được lên cõi trời làm phần thưởng sau cùng.

Nói xong, Đế Thích nói tiếp:

— Tâu đức vua, ta tới đây để thử lòng ngài, và ngài đã không để ta tìm ra chỗ nào để chê. Chỉ mong ngài luôn cẩn trọng.

Khuyên bảo như thế xong, Đế Thích trở về cõi của mình.

Đức Phật kể xong chuyện này thì cho biết: nhà vua thuở ấy là A-nan, vị quan tư tế là Xá-lợi-phất, còn con nai chính là Ngài.

— Hết —