Người ăn xin

- Thưa ông, xin ông thương cho một người khốn khổ, đói lả. Đã ba ngày tôi chưa có gì vào bụng... không có năm xu trả tiền trọ... thề có Chúa! Tám năm trời tôi làm thầy giáo làng, rồi mất chỗ làm vì những kẻ ở hội đồng địa phương bày mưu hại. Tôi là nạn nhân của một lá đơn tố giác. Đã một năm nay tôi không có việc làm.

Luật sư Xcơ-vo-xốp nhìn chiếc áo khoác màu xám xanh đầy lỗ thủng của người đi xin, nhìn đôi mắt đục, say rượu, những vết đỏ trên má hắn, và ông có cảm giác như đã gặp con người này ở đâu rồi.

- Bây giờ người ta mời tôi một chỗ làm ở tỉnh Ca-lu-ga, - người đi xin nói tiếp, - nhưng tôi không có tiền để đi. Xin ông giúp cho, làm phúc! Ngửa tay xin thì xấu hổ, nhưng... hoàn cảnh bắt buộc.

Xcơ-vo-xốp nhìn đôi ủng cao su, một chiếc thì sâu, một chiếc thì nông, và bỗng nhớ ra.

- Này anh, hình như hôm kia tôi đã gặp anh ở phố Xa-đô-vai-a, - ông nói, - nhưng hôm ấy anh lại bảo tôi anh không phải thầy giáo làng, mà là một sinh viên bị đuổi học. Anh nhớ không?

- Kh... không, không thể có chuyện ấy! - người đi xin lắp bắp, bối rối. - Tôi là thầy giáo làng, nếu ông muốn, tôi có thể đưa giấy tờ ra.

- Thôi đừng nói dối nữa! Anh đã tự xưng là sinh viên, còn kể cả chuyện vì sao anh bị đuổi. Anh nhớ chứ?

Xcơ-vo-xốp đỏ mặt, và với vẻ ghê tởm, ông rời xa cái gã rách rưới.

- Thế là đê tiện, thưa ông! - ông giận dữ quát lên. - Thế là lừa đảo! Tôi sẽ giải anh lên cảnh sát, quỷ tha ma bắt anh đi! Anh nghèo, anh đói, nhưng điều ấy không cho anh cái quyền nói dối trơ tráo, vô liêm sỉ đến thế!

Gã rách rưới nắm lấy tay nắm cửa, bối rối như kẻ trộm bị bắt quả tang, đưa mắt nhìn quanh phòng ngoài.

- Tôi... tôi không nói dối ạ... - hắn lắp bắp. - Tôi có thể đưa giấy tờ ra.

- Ai tin anh? - Xcơ-vo-xốp tiếp tục phẫn nộ. - Lợi dụng lòng thương cảm của xã hội đối với các thầy giáo làng và sinh viên, thế là hèn hạ, đê tiện, bẩn thỉu đến thế nào! Thật đáng phẫn nộ!

Xcơ-vo-xốp nổi nóng, và mắng người đi xin một trận không chút nương tay. Bằng lời nói dối trơ tráo của mình, gã rách rưới đã khơi dậy trong ông sự ghê tởm và kinh tởm, đã xúc phạm điều mà chính ông, Xcơ-vo-xốp, rất yêu quý và trân trọng ở bản thân mình: lòng tốt, trái tim nhạy cảm, lòng thương xót những người bất hạnh. Bằng lời nói dối của mình, bằng việc mưu toan lợi dụng lòng nhân từ, cái "thằng cha" ấy như đã làm ô uế những đồng bố thí mà ông vẫn thích thành tâm đưa cho người nghèo. Lúc đầu gã rách rưới còn thanh minh, còn thề thốt, nhưng rồi hắn im bặt, xấu hổ cúi gục đầu.

- Thưa ông! - hắn nói, đặt tay lên ngực. - Quả thật là tôi... đã nói dối! Tôi không phải sinh viên, cũng chẳng phải thầy giáo làng. Toàn là bịa cả! Tôi làm trong một đội hợp xướng Nga, rồi bị đuổi ra vì say rượu. Nhưng tôi biết làm sao bây giờ? Có Chúa chứng giám, không nói dối thì không sống được! Khi tôi nói thật thì chẳng ai cho tôi đồng nào. Nói thật thì chết đói và chết rét vì không có chỗ ngủ! Ông nói đúng, tôi hiểu, nhưng... tôi biết làm sao bây giờ?

- Làm sao à? Anh hỏi anh phải làm sao à? - Xcơ-vo-xốp quát lên, bước lại sát hắn. - Làm việc đi, phải làm thế đấy! Phải làm việc!

- Làm việc... Chính tôi cũng hiểu điều ấy, nhưng tìm việc ở đâu ra?

- Vớ vẩn! Anh còn trẻ, khoẻ mạnh, có sức lực, lúc nào cũng tìm được việc, chỉ cần anh muốn. Nhưng anh lười biếng, được nuông chiều, lại say rượu! Người anh nồng nặc mùi vốt-ca như quán rượu! Anh nói dối đã thành tật, anh hư hỏng đến tận xương tuỷ, chỉ còn biết ăn xin và nói dối! Mà nếu có lúc nào anh chịu hạ cố đi làm, thì phải là ngồi bàn giấy, hát hợp xướng, ghi điểm bi-a, những chỗ chẳng phải làm gì mà vẫn có tiền! Thế anh có muốn làm việc chân tay không? Hẳn là anh chẳng chịu đi làm người quét sân hay thợ nhà máy đâu! Anh còn có tham vọng cơ mà!

- Ông nói thế, thật đấy... - người đi xin nói, cười chua chát. - Lấy đâu ra việc chân tay cho tôi? Đi làm người bán hàng thì tôi đã quá tuổi, vì nghề buôn phải học từ khi còn bé. Làm người quét sân thì chẳng ai nhận tôi, vì không ai mày tao với tôi được... còn nhà máy thì không nhận, phải biết nghề, mà tôi thì chẳng biết gì.

- Vớ vẩn! Lúc nào anh cũng tìm ra cớ! Thế anh có muốn bổ củi không?

- Tôi không từ chối, nhưng bây giờ đến những người bổ củi thật sự còn đang ngồi không, chẳng có cơm ăn.

- Thôi, mọi kẻ ăn bám đều lý sự như thế. Cho anh việc thì anh lại từ chối. Anh có muốn bổ củi cho tôi không?

- Vâng, tôi bổ...

- Được, để xem... Hay lắm... Rồi sẽ thấy!

Xcơ-vo-xốp vội vàng, và không phải không có chút hả hê, xoa tay gọi chị bếp từ dưới bếp lên.

- Này, Ôn-ga, - ông bảo chị, - chị dẫn ông này ra nhà kho, để ông ấy bổ củi.

Gã rách rưới nhún vai như không hiểu, rồi ngần ngừ đi theo chị bếp. Nhìn dáng đi của hắn thì thấy hắn chịu đi bổ củi không phải vì đói và muốn kiếm tiền, mà chỉ vì tự ái và xấu hổ, như kẻ bị bắt bẻ lời mình. Cũng thấy rõ là rượu đã làm hắn yếu đi nhiều, hắn không khoẻ, và chẳng có chút hứng thú nào với việc làm.

Xcơ-vo-xốp vội sang phòng ăn. Ở đó, qua những cửa sổ nhìn ra sân, có thể thấy nhà kho chứa củi và mọi việc diễn ra ngoài sân. Đứng bên cửa sổ, Xcơ-vo-xốp thấy chị bếp và gã rách rưới đi ra sân bằng cửa sau, giẫm lên lớp tuyết bẩn đi về phía nhà kho. Ôn-ga giận dữ nhìn người đi cùng, khuỳnh hai khuỷu tay ra hai bên, mở cửa nhà kho rồi tức tối đóng sầm cửa lại.

"Chắc là mình làm mụ ta đang uống cà phê thì bị phá đám, - Xcơ-vo-xốp nghĩ. - Cái giống gì mà dữ thế!"

Rồi ông thấy anh thầy giáo giả, anh sinh viên giả ngồi xuống một khúc gỗ, lấy hai nắm tay chống đôi má đỏ, ngồi nghĩ ngợi điều gì. Người đàn bà ném chiếc rìu xuống chân hắn, giận dữ nhổ một bãi, và nhìn cái miệng thì biết mụ đang chửi. Gã rách rưới ngần ngừ kéo một khúc củi lại gần, dựng nó giữa hai chân, rồi rụt rè bổ rìu xuống. Khúc củi lắc lư rồi đổ xuống. Gã rách rưới kéo nó lại, thổi vào đôi tay cóng lạnh, rồi lại bổ rìu xuống, thận trọng như sợ chém vào ủng hay chặt phải ngón tay. Khúc củi lại đổ.

Cơn giận của Xcơ-vo-xốp đã qua, và ông thấy hơi đau lòng, hơi xấu hổ vì đã bắt một con người được nuông chiều, say rượu, và có lẽ còn đang ốm, phải làm việc nặng nhọc giữa trời rét.

"Thôi, chẳng sao, cứ để vậy... - ông nghĩ, đi từ phòng ăn sang phòng làm việc. - Mình làm thế là vì chính lợi ích của hắn."

Một giờ sau Ôn-ga lên báo củi đã bổ xong.

- Đây, chị đưa cho hắn năm hào, - Xcơ-vo-xốp nói. - Nếu hắn muốn thì cứ mồng một hằng tháng đến bổ củi... Lúc nào cũng có việc.

Mồng một, gã rách rưới đến, lại kiếm được năm hào, mặc dù hắn đứng còn không vững. Từ lần ấy hắn hay xuất hiện ngoài sân, và lần nào người ta cũng tìm được việc cho hắn: khi thì xúc tuyết thành đống, khi thì dọn dẹp nhà kho, khi thì đập bụi thảm và nệm. Lần nào hắn cũng nhận được hai mươi đến bốn mươi xu tiền công, có lần còn được gửi ra cho một chiếc quần cũ.

Khi chuyển sang nhà mới, Xcơ-vo-xốp thuê hắn phụ đóng gói và chuyên chở đồ đạc. Lần này gã rách rưới tỉnh táo, ủ rũ và lầm lì. Hắn hầu như chẳng đụng tay vào đồ đạc, cúi đầu đi theo sau những chiếc xe chở đồ, thậm chí chẳng cố làm ra vẻ chăm chỉ, chỉ co ro vì rét và ngượng ngùng khi bọn đánh xe cười nhạo sự lười nhác, sự yếu ớt và chiếc áo khoác kiểu cách rách bươm của hắn. Chuyển đồ xong, Xcơ-vo-xốp cho gọi hắn vào.

- Này, tôi thấy những lời tôi nói đã có tác dụng với anh, - ông nói, đưa cho hắn một rúp. - Đây là tiền công cho anh. Tôi thấy anh tỉnh táo, lại không ngại làm việc. Anh tên là gì?

- Lu-scốp ạ.

- Này Lu-scốp, bây giờ tôi có thể giới thiệu cho anh một việc khác, sạch sẽ hơn. Anh biết viết chứ?

- Thưa, biết ạ.

- Thế thì mai anh cầm lá thư này đến gặp bạn tôi, ông ấy sẽ giao cho anh việc chép thuê. Làm việc đi, đừng rượu chè, đừng quên những gì tôi đã nói với anh. Chào anh!

Hài lòng vì đã đưa được một con người vào con đường chân chính, Xcơ-vo-xốp vỗ vai Lu-scốp trìu mến, thậm chí còn bắt tay hắn lúc chia tay. Lu-scốp cầm lá thư, ra về, và không bao giờ đến xin việc ở sân nhà ông nữa.

Hai năm trôi qua. Một lần, đứng ở quầy bán vé nhà hát trả tiền vé, Xcơ-vo-xốp thấy bên cạnh mình một người nhỏ thó, áo có cổ lông cừu, đội chiếc mũ lông hải cẩu cũ sờn. Người nhỏ thó rụt rè hỏi người bán vé mua một vé hạng chót trên tầng thượng, trả bằng những đồng năm xu bằng đồng.

- Lu-scốp, anh đấy à? - Xcơ-vo-xốp hỏi, nhận ra người nhỏ thó là anh bổ củi ngày trước của mình. - Thế nào? Anh làm gì? Sống tốt chứ?

- Cũng được ạ... Bây giờ tôi làm việc cho một ông công chứng, lương ba mươi lăm rúp ạ.

- Thế thì tạ ơn Chúa. Tuyệt lắm! Tôi mừng cho anh. Rất, rất mừng, Lu-scốp ạ! Anh có thể nói là con đỡ đầu của tôi đấy. Chính tôi đã đẩy anh vào con đường đúng đắn. Anh có nhớ hồi ấy tôi mắng anh thế nào không, hả? Anh suýt nữa thì độn thổ trước mặt tôi. Thôi, cảm ơn anh, anh bạn, đã không quên lời tôi nói.

- Cũng xin cảm ơn ông, - Lu-scốp nói. - Hồi ấy không đến nhà ông, có lẽ đến giờ tôi vẫn còn xưng là thầy giáo hay sinh viên. Phải, tôi được cứu ở nhà ông, thoát khỏi cái hố.

- Rất, rất mừng.

- Cảm ơn ông vì những lời tốt đẹp và những việc làm của ông. Hồi ấy ông nói hay lắm. Tôi biết ơn ông, và biết ơn cả chị bếp của ông, cầu Chúa ban sức khoẻ cho người đàn bà tốt bụng, cao thượng ấy. Hồi ấy ông nói hay lắm, dĩ nhiên tôi mang ơn ông suốt đời, nhưng nói cho đúng ra, người cứu tôi là chị bếp Ôn-ga của ông.

- Là thế nào?

- Là thế này ạ. Có khi tôi đến nhà ông bổ củi, chị ấy liền bắt đầu: "Ôi, cái đồ say rượu! Cái đồ đáng nguyền rủa! Sao mày không chết quách đi cho rồi!" Rồi chị ấy ngồi xuống trước mặt tôi, buồn rầu, nhìn vào mặt tôi mà than khóc: "Mày đúng là con người khốn khổ! Chẳng có lấy một niềm vui trên đời này, mà sang thế giới bên kia, cái đồ say rượu, còn bị đốt trong địa ngục! Đồ khốn khổ!" Và cứ thế đấy, ông biết không. Chị ấy đã khổ tâm bao nhiêu, đổ bao nhiêu nước mắt vì tôi, tôi chẳng nói hết được với ông. Nhưng điều chính là chị ấy đã bổ củi thay tôi! Thưa ông, ở nhà ông, tôi chưa bổ được lấy một khúc củi nào, toàn là chị ấy bổ cả! Vì sao chị ấy cứu được tôi, vì sao nhìn chị ấy mà tôi thay đổi, bỏ được rượu, tôi không giải thích được với ông. Tôi chỉ biết rằng từ những lời nói và những việc làm cao thượng của chị ấy, trong tâm hồn tôi đã có một sự thay đổi, chị ấy đã sửa đổi tôi, và tôi sẽ không bao giờ quên điều đó. Nhưng mà đã đến giờ rồi, chuông đã reo.

Lu-scốp cúi chào rồi đi lên tầng thượng.

— Hết —