Bức tranh biếm hoạ và chiếc xe đạp

Chương 2: Bức tranh biếm hoạ và chiếc xe đạp

Bây giờ ông nghe tiếp nhé. Có một kẻ nghịch ngợm nào đó vẽ một bức tranh biếm hoạ: Bê-li-cốp đi giày cao su, quần xắn gấu, che ô, khoác tay Va-ren-ca, bên dưới đề: "An-thơ-rô-pốt đang yêu". Ông biết không, cái thần thái được nắm bắt tài tình lắm. Hẳn là hoạ sĩ phải thức mấy đêm liền, vì tất cả giáo viên trường nam, trường nữ, giáo viên trường dòng, các viên chức, ai cũng nhận được một bản. Bê-li-cốp cũng nhận được. Bức biếm hoạ gây cho ông ta một ấn tượng nặng nề vô cùng.

Hôm ấy chúng tôi cùng ra khỏi nhà, đúng ngày mồng một tháng năm, một ngày chủ nhật, cả giáo viên lẫn học sinh hẹn nhau tập trung ở trường rồi cùng đi bộ ra khu rừng nhỏ ngoài thành phố. Chúng tôi ra khỏi nhà, mặt ông ta xanh lét, u ám hơn cả mây đen.

— Có những người xấu xa, độc ác thật! ông ta nói, đôi môi run run.

Tôi thấy thương ông ta. Chúng tôi đang đi, thì bỗng, ông thử hình dung xem, Cô-va-len-cô đạp xe vụt qua, theo sau là Va-ren-ca, cũng đạp xe, mặt đỏ gay, mệt bã người, nhưng vui vẻ, hớn hở.

— Bọn em đi trước nhé! cô gọi to. Trời đẹp quá, đẹp quá, đẹp đến phát sợ!

Rồi cả hai khuất dạng. Bê-li-cốp của tôi từ xanh lét chuyển sang trắng bệch, như chết đứng. Ông ta dừng lại nhìn tôi…

— Khoan đã, thế này là thế nào? ông ta hỏi. Hay là mắt tôi đánh lừa tôi? Chẳng lẽ giáo viên trung học và phụ nữ lại được phép đi xe đạp hay sao?

— Có gì mà không được phép? tôi nói. Cứ để họ đạp xe cho khoẻ người.

— Sao lại có thể thế được? ông ta kêu lên, kinh ngạc trước vẻ bình thản của tôi. Ông nói gì thế?!

Và ông ta sững sờ đến nỗi không muốn đi tiếp nữa, quay về nhà.

Hôm sau, ông ta cứ xoa tay luôn một cách bồn chồn và giật nảy mình, nhìn mặt là biết ông ta không được khoẻ. Ông ta bỏ cả buổi dạy, điều xảy ra lần đầu tiên trong đời. Ông ta cũng không ăn trưa. Đến chiều, ông ta mặc thật ấm, mặc dù ngoài trời đã là tiết hè hẳn, rồi lê bước đến nhà Cô-va-len-cô. Va-ren-ca không có nhà, ông ta chỉ gặp ông anh.

— Mời ông ngồi, Cô-va-len-cô lạnh lùng nói, cau mày. Mặt anh ta còn ngái ngủ, anh ta vừa nghỉ trưa xong, và đang rất cáu.

Bê-li-cốp ngồi im chừng mười phút, rồi bắt đầu:

— Tôi đến nhà anh để giãi bày cho nhẹ lòng. Tôi rất, rất nặng nề. Một kẻ viết văn đả kích nào đó đã vẽ tôi cùng một người nữa, một người thân thiết với cả hai chúng ta, thành một bộ dạng buồn cười. Tôi thấy có bổn phận phải cam đoan với anh rằng tôi không hề dính dáng gì vào chuyện này… Tôi không hề tạo ra cớ gì cho sự chế giễu như thế, ngược lại, lúc nào tôi cũng cư xử như một người hoàn toàn đứng đắn.

Cô-va-len-cô ngồi im, mặt sưng lên. Bê-li-cốp chờ một lát, rồi nói tiếp, giọng khẽ khàng, buồn bã:

— Tôi còn có đôi điều muốn nói với anh. Tôi làm việc đã lâu, còn anh mới chỉ bắt đầu, nên với tư cách một đồng nghiệp đàn anh, tôi thấy có bổn phận phải nhắc nhở anh. Anh đi xe đạp, mà trò tiêu khiển ấy hoàn toàn không xứng với một nhà giáo dục thanh niên.

— Tại sao? Cô-va-len-cô hỏi bằng giọng trầm.

— Thế mà cũng phải giải thích nữa sao, anh Mi-kha-in Xáp-vích, chẳng lẽ chuyện đó không dễ hiểu? Nếu thầy giáo đi xe đạp, thì học trò còn biết làm gì nữa? Chúng chỉ còn biết đi bằng đầu! Mà đã không có thông tư nào cho phép thì là không được. Hôm qua tôi kinh hoàng! Khi trông thấy cô em gái anh, mắt tôi tối sầm lại. Một người đàn bà hay một cô gái đi xe đạp, thật là khủng khiếp!

— Thế rốt cuộc ông muốn gì?

— Tôi chỉ muốn một điều, là nhắc nhở anh, anh Mi-kha-in Xáp-vích. Anh là người trẻ tuổi, tương lai còn ở phía trước, phải ăn ở rất, rất thận trọng, thế mà anh lại xuề xoà quá, ôi, xuề xoà quá! Anh mặc áo sơ mi thêu, lúc nào ra phố cũng cầm sách vở gì đó, mà nay lại thêm xe đạp. Chuyện anh và cô em gái đi xe đạp rồi ông hiệu trưởng sẽ biết, rồi đến tai ông giám đốc học khu… Thế thì có hay ho gì?

— Tôi và em gái tôi đi xe đạp thì chẳng việc gì đến ai cả! Cô-va-len-cô nói, mặt đỏ tía lên. Còn ai xen vào chuyện riêng trong nhà tôi, thì tôi sẽ cho người đó cút xéo đến chỗ quỷ sứ.

Bê-li-cốp tái mặt, đứng dậy.

— Nếu anh nói với tôi bằng cái giọng ấy, thì tôi không thể tiếp tục được, ông ta nói. Và tôi yêu cầu anh không bao giờ được ăn nói như thế về cấp trên trước mặt tôi. Anh phải tôn trọng các nhà chức trách.

— Thế tôi đã nói gì xấu về các nhà chức trách nào? Cô-va-len-cô hỏi, giận dữ nhìn ông ta. Làm ơn để tôi yên. Tôi là người lương thiện, và tôi không muốn nói chuyện với một ngài như ông. Tôi không ưa những kẻ chỉ điểm.

Bê-li-cốp cuống quýt, vội vàng mặc áo, mặt đầy vẻ kinh hoàng. Đây là lần đầu tiên trong đời ông ta phải nghe những lời thô lỗ như thế.

— Anh muốn nói gì thì nói, ông ta nói, bước từ gian ngoài ra chiếu nghỉ cầu thang. Tôi chỉ xin báo trước với anh: có thể đã có ai đó nghe thấy chúng ta nói chuyện, và để người ta khỏi xuyên tạc câu chuyện của chúng ta, kẻo lại sinh chuyện, tôi sẽ phải báo cáo với ngài hiệu trưởng nội dung cuộc nói chuyện này… những nét chính thôi. Tôi có bổn phận phải làm việc ấy.

— Báo cáo à? Đi đi, báo cáo đi!

Cô-va-len-cô túm cổ áo ông ta từ phía sau, đẩy một cái, và Bê-li-cốp lăn lông lốc xuống cầu thang, đôi giày cao su đập vào bậc thang lộp cộp. Cầu thang cao và dốc, nhưng ông ta lăn xuống tận dưới mà vẫn bình yên vô sự. Ông ta đứng dậy, sờ lên mũi xem cặp kính có còn nguyên không. Nhưng đúng lúc ông ta lăn xuống cầu thang thì Va-ren-ca bước vào, cùng với hai bà nữa. Họ đứng ở dưới nhìn lên, và với Bê-li-cốp, đó là điều khủng khiếp hơn tất cả. Thà gãy cổ, gãy cả hai chân còn hơn là thành trò cười cho thiên hạ. Giờ thì cả thành phố sẽ biết, chuyện sẽ đến tai ông hiệu trưởng, ông giám đốc học khu, ôi, lỡ ra lại sinh chuyện thì sao! Người ta sẽ vẽ một bức biếm hoạ mới, và rốt cuộc sẽ bắt ông ta phải xin thôi việc…

Khi ông ta đứng lên, Va-ren-ca nhận ra ông ta. Nhìn bộ mặt buồn cười của ông ta, chiếc áo bành tô nhàu nát, đôi giày cao su, chẳng hiểu chuyện gì, tưởng ông ta tự mình trượt chân ngã, cô không nhịn được, bật cười vang cả nhà:

— Ha ha ha!

Và bằng tràng "ha ha ha" lanh lảnh, giòn giã ấy, mọi chuyện đã khép lại: cả chuyện dạm hỏi lẫn kiếp sống trên trần gian của Bê-li-cốp. Ông ta không còn nghe Va-ren-ca nói gì, cũng chẳng còn thấy gì nữa. Về đến nhà, việc đầu tiên ông ta làm là cất bức ảnh trên bàn đi, rồi nằm xuống, và không bao giờ dậy nữa.

Chừng ba hôm sau, lão A-pha-na-xi đến hỏi tôi có cần đi mời bác sĩ không, vì hình như ông chủ có chuyện gì không ổn. Tôi sang nhà Bê-li-cốp. Ông ta nằm trong màn, đắp chăn kín người, im lặng. Hỏi gì ông ta cũng chỉ đáp có hoặc không, ngoài ra chẳng thêm một tiếng nào. Ông ta nằm đó, còn lão A-pha-na-xi thì lảng vảng bên cạnh, mặt mày u ám, cau có, thở dài thườn thượt, người nồng nặc mùi rượu như trong quán.

Một tháng sau, Bê-li-cốp chết. Tất cả chúng tôi đi đưa đám ông ta, nghĩa là cả hai trường trung học và trường dòng. Bây giờ, khi đã nằm trong quan tài, vẻ mặt ông ta hiền lành, dễ chịu, thậm chí vui vẻ nữa, như thể ông ta mừng vì cuối cùng người ta đã đặt mình vào một cái bao mà ông ta sẽ không bao giờ phải chui ra nữa. Phải, ông ta đã đạt tới lý tưởng của mình! Và như để tỏ lòng tôn kính ông ta, hôm đưa đám trời u ám, mưa rả rích, và tất cả chúng tôi đều đi giày cao su, cầm ô. Va-ren-ca cũng đi đưa đám, và khi người ta hạ quan tài xuống huyệt, cô khóc một chút. Tôi để ý thấy các cô gái Ukraina chỉ có khóc hoặc cười, chứ không có tâm trạng nào ở giữa.

Thú thật, chôn cất những người như Bê-li-cốp là một niềm khoái trá lớn. Lúc từ nghĩa trang trở về, ai nấy đều mang vẻ mặt khiêm nhường, nghiêm trang. Chẳng ai muốn để lộ cái cảm giác khoái trá ấy, một cảm giác giống như cái cảm giác chúng tôi từng có xưa kia, hồi còn bé, khi người lớn đi vắng và chúng tôi được chạy nhảy ngoài vườn một hai tiếng, tận hưởng sự tự do trọn vẹn. Ôi, tự do, tự do! Chỉ một chút gợi ý, chỉ một tia hy vọng mong manh rằng có thể có tự do thôi, cũng đủ chắp cánh cho tâm hồn, có phải thế không?

Chúng tôi từ nghĩa trang về, lòng phấn chấn. Nhưng chưa được một tuần, cuộc sống lại trôi đi như cũ, vẫn khắc nghiệt, mệt mỏi, vô nghĩa như thế, một cuộc sống không bị thông tư cấm đoán, nhưng cũng chẳng được cho phép hẳn hoi. Chẳng có gì tốt đẹp hơn. Mà quả thật, Bê-li-cốp đã bị chôn, nhưng còn bao nhiêu con người trong bao như thế vẫn đang sống, và rồi còn bao nhiêu người như thế nữa!

— Chuyện là như thế đấy, I-van I-va-nứt nói, rồi châm tẩu.

— Rồi còn bao nhiêu người như thế nữa! Buốc-kin nhắc lại.

Ông giáo bước ra khỏi nhà kho. Đó là một người thấp, béo, hói hoàn toàn, bộ râu đen dài gần đến thắt lưng. Hai con chó cũng chạy ra theo ông.

— Trăng kìa, trăng đẹp quá! ông nói, ngước nhìn lên.

Đã nửa đêm. Phía bên phải trông thấy cả ngôi làng, con đường làng dài tít tắp, đến năm dặm. Tất cả chìm trong giấc ngủ say, êm ả. Không một cử động, không một tiếng động, khó mà tin rằng thiên nhiên lại có thể yên tĩnh đến thế. Trong một đêm trăng, khi nhìn con đường làng rộng với những gian nhà gỗ, những đống rơm, những hàng liễu đang ngủ, lòng ta bỗng lắng xuống. Trong sự yên bình ấy, ẩn mình trong bóng đêm, tránh xa mọi lao nhọc, lo toan và khổ đau, con đường làng hiền lành, buồn bã, đẹp đẽ, và tưởng như các vì sao cũng đang nhìn nó âu yếm, cảm động, như thể trên mặt đất không còn điều ác nữa, và mọi sự đều tốt đẹp. Phía bên trái, từ đầu làng trở đi là cánh đồng. Cánh đồng trải ra xa tít tận chân trời, và trên khắp cánh đồng ngập ánh trăng ấy cũng không một cử động, không một tiếng động.

— Chuyện là như thế đấy, I-van I-va-nứt nhắc lại. Thế việc chúng ta sống trong thành phố ngột ngạt, chật chội, viết những giấy tờ vô ích, chơi bài, chẳng phải là một cái bao hay sao? Còn việc chúng ta sống cả đời giữa những kẻ ăn không ngồi rồi, những kẻ ưa kiện cáo, những người đàn bà ngu ngốc, nhàn rỗi, nói và nghe đủ thứ chuyện nhảm nhí, chẳng phải cũng là một cái bao hay sao? Nếu ông muốn, tôi sẽ kể ông nghe một câu chuyện rất đáng suy ngẫm.

— Thôi, đến giờ ngủ rồi, Buốc-kin nói. Để mai!

Cả hai vào nhà kho, nằm lên đống cỏ khô. Họ đã đắp chăn và bắt đầu thiu thiu ngủ, thì bỗng nghe tiếng bước chân nhẹ nhàng: thịch, thịch… Có ai đi lại gần nhà kho. Đi một đoạn rồi dừng lại, rồi một lát sau lại: thịch, thịch… Hai con chó gầm gừ.

— Bà Ma-vơ-ra đi đấy, Buốc-kin nói.

Tiếng bước chân lặng đi.

— Nhìn thấy người ta nói dối, nghe thấy người ta nói dối, I-van I-va-nứt nói, trở mình sang bên kia, rồi lại bị gọi là thằng ngốc vì mình chịu đựng sự dối trá ấy. Nhịn nhục những xúc phạm, những nhục nhã, không dám công khai tuyên bố rằng mình đứng về phía những con người trung thực, tự do, rồi chính mình cũng nói dối, cũng mỉm cười, mà tất cả chỉ vì miếng ăn, vì một góc nhà ấm áp, vì một chức tước cỏn con chẳng đáng một xu. Không, không thể sống như thế này mãi được nữa!

— Thôi, chuyện ấy là chuyện khác rồi, ông I-van I-va-nứt ạ, ông giáo nói. Ngủ đi thôi.

Chừng mười phút sau, Buốc-kin đã ngủ say. Còn I-van I-va-nứt thì cứ trở mình hết bên này sang bên kia, thở dài, rồi trở dậy, lại bước ra ngoài, ngồi bên cửa, châm tẩu hút.

— Hết —