Nguồn gốc điệu múa hươu

Lúc ấy, từ giữa những đám mây xoăn chói lọi phía tây, nắng chiều đỏ rực chiếu xiên xuống cánh đồng rêu, những bông lau đều đung đưa lấp lánh như lửa trắng. Tôi mệt quá ngủ thiếp đi ở đó, thì ngọn gió đang thổi ào ào dần dần nghe thành tiếng người, rồi chẳng bao lâu, nó kể cho tôi nghe cái hồn thật sự của điệu múa hươu mà người ta vẫn múa ở vùng núi Ki-ta-ca-mi và những cánh đồng bây giờ.

Hồi chung quanh đây hãy còn toàn là cỏ cao và rừng đen, Ca-giu cùng các cụ từ phía đông sông Ki-ta-ca-mi dời tới, khai một mảnh ruộng nhỏ, trồng kê và lúa nương.

Một lần, Ca-giu ngã từ cây dẻ xuống, đầu gối trái hơi đau. Những lúc như thế, mọi người bao giờ cũng tới chỗ có suối nước nóng trong núi phía tây, dựng lều ở lại mà chữa.

Một hôm trời đẹp, Ca-giu cũng lên đường. Anh đeo lương thực, tương đậu và nồi, hơi khập khiễng đi qua cánh đồng lau đã trổ bông bạc, chầm chậm, chầm chậm mà đi.

Vượt qua bao dòng suối nhỏ, bao bãi đá, tới chỗ dãy núi hiện ra to và rõ, cây trên núi cũng phân biệt được từng cây một như những cây rêu nhỏ, thì mặt trời đã ngả nhiều về tây, treo trên chừng mười cây trăn xanh, hơi tái đi mà vẫn chói lọi.

Ca-giu đặt phịch gánh hành lý trên lưng xuống bãi cỏ, lấy bánh dẻ ngựa bánh kê ra ăn. Lau mọc từng khóm này tới khóm khác, rồi như phủ kín cả cánh đồng, trắng loá gợn sóng. Ca-giu vừa ăn bánh vừa nghĩ, những thân cây trăn đứng thẳng đen sẫm giữa đám lau kia, thật là đẹp quá.

Nhưng sau khi đi bộ hăng hái quá, anh lại thấy như no bụng thế nào. Thế là cuối cùng Ca-giu chừa lại một mẩu bánh dẻ ngựa cỡ bằng quả dẻ ngựa.

— Cái này để cho hươu ăn vậy. Này, hươu ơi, lại mà ăn.

Ca-giu nói như nói một mình, rồi đặt mẩu bánh dưới một bông hoa mai cỏ trắng. Rồi lại đeo hành lý, chầm chậm, chầm chậm bước đi.

Nhưng đi được một quãng, Ca-giu nhận ra mình bỏ quên chiếc khăn tay ở chỗ nghỉ lúc nãy, bèn vội quay lại. Rặng trăn đen kia đã thấy ngay gần, quay lại tới đó chẳng có gì là khó.

Nhưng Ca-giu bỗng đứng sững lại.

Vì anh chắc chắn đã cảm thấy có hươu.

Có lẽ ít nhất năm sáu con hươu, đang vươn dài cái mõm ươn ướt, lặng lẽ đi.

Ca-giu cẩn thận không chạm vào bông lau, nhón chân, khẽ giẫm lên rêu, đi về phía ấy.

Quả nhiên hươu đã tới vì mẩu bánh dẻ ngựa lúc nãy.

— Chà, lũ hươu tới nhanh ghê.

Ca-giu vừa cười vừa lẩm bẩm trong cổ họng. Rồi anh khom người, rón rén, rón rén lại gần.

Từ sau một khóm lau, Ca-giu vừa ló mặt ra, đã giật mình rụt lại ngay. Chừng sáu con hươu đang đi vòng tròn, vòng mãi, vòng mãi quanh bãi cỏ lúc nãy. Ca-giu nín thở, nhìn qua kẽ lau.

Mặt trời vừa treo đúng trên ngọn một cây trăn, nên ngọn cây ánh lên màu xanh kỳ lạ, như thể một sinh vật màu xanh đang đứng lặng nhìn xuống bầy hươu. Bông lau cũng từng bông ánh bạc, bộ lông hươu hôm ấy lại càng đẹp.

Ca-giu mừng rỡ, khẽ quỳ một gối, ngắm say mê.

Bầy hươu đi thành một vòng tròn lớn, vòng mãi vòng mãi, nhưng nhìn kỹ thì con nào cũng như bị cái gì ở giữa vòng tròn thu hút. Bằng chứng là đầu, tai, mắt con nào cũng hướng cả về phía ấy, lại còn thỉnh thoảng như bị kéo đi, loạng choạng hai ba bước, như sắp rời vòng tròn mà lại gần.

Dĩ nhiên ở giữa vòng tròn ấy có mẩu bánh dẻ ngựa của Ca-giu lúc nãy, nhưng thứ lũ hươu cứ bận tâm mãi tuyệt nhiên không phải mẩu bánh, mà hình như là chiếc khăn tay trắng của Ca-giu, rơi trên cỏ ngay bên cạnh, cong cong như cái móc. Ca-giu lấy tay khẽ gập cái chân đau, ngồi ngay ngắn trên rêu.

Vòng đi của bầy hươu dần dần chậm lại, con này con kia lần lượt thò một chân trước vào phía giữa vòng, như sắp lao tới, rồi lại giật mình rụt về, lộc cộc lộc cộc chạy khẽ. Tiếng chân ấy vang êm tai xuống tận đáy lớp đất đen của cánh đồng. Rồi bầy hươu thôi đi vòng, tất cả tới đứng ở phía bên này chiếc khăn.

Tai Ca-giu bỗng ù đi. Rồi anh run lập cập. Tâm trạng của bầy hươu, như những bông cỏ đung đưa trong gió, truyền tới anh thành từng đợt sóng.

Ca-giu thật không tin nổi tai mình. Vì anh nghe được tiếng nói của bầy hươu.

— Thế thì tớ đi xem thử nhé.

— Không, nguy đấy. Xem thêm chút nữa đã.

Anh nghe được cả những câu thế này.

— Chẳng bõ dính phải bẫy thuốc nổ như con cáo hôm nào, chỉ vì mẩu bánh dẻ ngựa cỏn con.

— Phải, phải, đúng thế đấy.

Anh còn nghe được cả những câu thế này.

— Có khi là con vật sống đấy.

— Ừ. Có chỗ trông như con vật sống thật.

Anh còn nghe được những câu thế này. Rồi rốt cuộc một con, có vẻ quyết tâm lắm, ưỡn thẳng lưng rời vòng tròn, tiến ra giữa.

Cả bầy dừng lại nhìn.

Con hươu tiến ra vươn cổ dài hết cỡ, bốn chân co lại co lại, rón rén rón rén tới gần chiếc khăn, rồi bỗng nhảy dựng lên, chạy một mạch về. Năm con chung quanh cũng cùng lúc toan tán loạn ra bốn phía, nhưng con hươu đầu tiên đứng sững lại, nên chúng mới yên tâm, lững thững quay về tụ lại trước mặt nó.

— Thế nào. Cái thứ trắng trắng dài dài ấy là cái gì?

— Là cái thứ có nếp nhăn dọc.

— Thế thì không phải con vật sống rồi, chắc là nấm gì đấy. Nấm độc chắc.

— Không. Không phải nấm. Hình như là con vật sống thật.

— Thế à. Con vật sống mà nhăn nheo thế thì là con già rồi.

— Ừ, lính gác già. Hô hô hô.

— Hí hí, lính gác xanh xao.

— Hô hô hô, lính gác xanh xao.

— Lần này tớ đi xem nhé.

— Đi đi, không sao đâu.

— Nó không cắn chứ?

— Không, không sao đâu.

Thế là lại một con rón rén rón rén tiến ra. Năm con bên này gật gù gật gù nhìn theo.

Con tiến ra thỉnh thoảng lại như sợ không chịu nổi, co cả bốn chân lại, cong lưng tròn, rồi khẽ duỗi ra, rón rén rón rén tiến lên.

Rồi rốt cuộc nó tới cách chiếc khăn một bước, vươn cổ hết cỡ ra mà hít hít, thì bỗng nhảy dựng lên chạy về. Cả bầy cũng giật mình định cùng lúc bỏ chạy, nhưng con ấy đứng sững lại, nên chúng mới yên tâm, chụm năm cái đầu vào cái đầu ấy.

— Thế nào, sao lại chạy về?

— Hình như nó định cắn.

— Rốt cuộc nó là cái gì?

— Chẳng biết. Dẫu sao thì nó vằn vện, vừa trắng vừa xanh.

— Mùi thế nào, mùi ấy?

— Mùi như lá liễu.

— Thế nó có thở không, có thở không?

— Ồ, cái ấy thì tớ không để ý.

— Lần này để tớ đi xem nhé.

— Đi đi.

Con hươu thứ ba lại rón rén rón rén tiến lên. Đúng lúc ấy một làn gió thổi, chiếc khăn khẽ lay động, con hươu tiến ra giật mình đứng khựng lại, bầy bên này cũng giật thót. Nhưng rồi con hươu ấy hình như cũng lấy lại được bình tĩnh, lại rón rén rón rén tiến lên, rốt cuộc vươn được chóp mũi tới chiếc khăn.

Bên này năm con đều gật gù gật gù với nhau. Đúng lúc ấy, con hươu tiến ra bỗng chồm đứng hai chân lên, nhảy dựng mà chạy về.

— Sao lại chạy về?

— Thấy ghê ghê thế nào ấy.

— Nó có thở không?

— Ồ, chẳng nghe tiếng thở. Hình như cũng chẳng có miệng.

— Có đầu không?

— Đầu cũng chẳng biết rõ.

— Thế thì lần này tớ đi xem nhé.

Con hươu thứ tư bước ra. Con này cũng run run sợ sệt. Nhưng nó tới hẳn trước chiếc khăn, ra vẻ liều lắm, khẽ ấn mũi vào chiếc khăn, rồi vội rụt về, chạy một mạch về.

— Ồ, mềm lắm đấy.

— Mềm như bùn à?

— Không.

— Như cỏ à?

— Không.

— Như lông bông cỏ gai à?

— Ừ, hơi cứng hơn cái ấy một chút.

— Là cái gì nhỉ?

— Dẫu sao cũng là con vật sống.

— Thế thật à.

— Ừ, có mùi mồ hôi đấy.

— Tớ cũng đi một lần xem.

Con hươu thứ năm lại rón rén rón rén tiến lên. Con này xem ra là đứa hay pha trò lắm. Nó cúi hẳn đầu xuống trên chiếc khăn, rồi giật đầu một cái, ra vẻ ngờ vực lắm, thế là năm con bên này nhảy cẫng lên mà cười.

Con hươu bên kia được thể đắc ý, thè lưỡi liếm chiếc khăn một cái thật dài, nhưng rồi hình như bỗng sợ hãi, há to miệng, thè lưỡi lủng lẳng, bay về như gió. Cả bầy kinh hoảng.

— Kìa, kìa, bị cắn à, có đau không?

— Phì phì phì phì.

— Bị rút lưỡi à?

— Phì phì phì phì.

— Làm sao, làm sao, làm sao thế, hả?

— Phù, ôi, lưỡi tớ co rúm lại rồi.

— Vị thế nào?

— Chẳng có vị gì cả.

— Có phải con vật sống không?

— Chẳng biết thế nào. Lần này đến lượt cậu đi xem đi.

— Ừ.

Con cuối cùng lại rón rén bước ra. Cả bầy thích thú gật gù gật gù nhìn theo, thì con tiến ra cúi đầu hít hít chiếc khăn một lúc, rồi như chẳng còn lo lắng gì nữa, bỗng ngoạm lấy nó mà mang về. Thế là cả bầy hươu nhảy cẫng cẫng lên.

— Ồ, giỏi quá, giỏi quá, lấy được cái ấy rồi thì sau đây chẳng còn sợ gì nữa.

— Chắc chắn đây là một con ốc sên to bị phơi khô đấy.

— Nào, được rồi, tớ hát đây, cả bọn đi vòng đi.

Con hươu ấy vào giữa bầy mà hát, cả bầy bắt đầu đi vòng quanh chiếc khăn, vòng mãi vòng mãi.

"Giữa cánh đồng, nhặt được của,
mẩu bánh dẻ ngựa thơm thơm.
Bánh dẻ ngựa thì ngon lắm,
nhưng nằm bên lại có một thằng
lính gác xanh xao, trông ngờ ngợ.
Lính gác xanh xao mềm oặt oặt,
chẳng biết sủa, chẳng biết khóc,
gầy mà dài, vằn vện cả,
chẳng biết đâu miệng, đâu đầu,
một con ốc sên phơi hạn khô."

Vừa chạy vừa vòng vừa múa, bầy hươu thỉnh thoảng lại lao tới như gió, lấy sừng húc, lấy chân giẫm chiếc khăn. Chiếc khăn tay của Ca-giu, tội nghiệp thay, dính đầy bùn, chỗ này chỗ kia còn thủng lỗ.

Rồi vòng đi của bầy hươu dần dần chậm lại.

— Ồ, giờ chỉ còn ăn bánh thôi.

— Ồ, bánh luộc đấy.

— Ồ, tròn xoe đấy.

— Ồ, nhồm nhoàm.

— Ồ, thơm thơm.

— Ồ, ngon lành.

Rồi bầy hươu toả ra, từ bốn phía vây quanh mẩu bánh dẻ ngựa.

Rồi bắt đầu từ con đầu tiên đã tiến tới chiếc khăn, mỗi con ăn một miếng bánh. Con hươu thứ sáu chỉ ăn được miếng bằng hạt đậu.

Rồi bầy hươu lại xếp thành vòng tròn, đi vòng mãi, vòng mãi.

Ca-giu đã ngắm bầy hươu kỹ quá, đến nỗi thấy chính mình cũng như một con hươu, suýt nữa nhảy ra, nhưng nhìn thấy ngay bàn tay to của mình, anh nghĩ không được rồi, lại nín thở.

Mặt trời lúc ấy treo đúng lưng chừng ngọn cây trăn, ánh lên hơi vàng. Vòng đi của bầy hươu lại dần dần chậm lại, chúng gật đầu với nhau rối rít, rồi xếp thành một hàng hướng về phía mặt trời, đứng thẳng như đang lạy mặt trời. Ca-giu ngắm say mê như trong mộng.

Con hươu đứng tận cùng bên phải cất giọng nhỏ nhẻ hát:

"Bên kia những chiếc lá
xanh li ti của cây trăn,
mặt trời leng keng leng keng
đang treo đó."

Nghe giọng như tiếng sáo pha lê ấy, Ca-giu nhắm mắt, run lên. Con hươu thứ hai từ bên phải bỗng nhảy lên, rồi uốn mình như làn sóng, len giữa cả bầy mà chạy quanh, thỉnh thoảng lại cúi đầu về phía mặt trời. Rồi vừa trở về chỗ mình là đứng sững lại mà hát:

"Khi cõng mặt trời
trên lưng, thì cây trăn cũng
thành tấm gương sắt
vỡ vụn mà sáng lấp lánh."

Ở bên này, Ca-giu cũng "à" lên một tiếng, lạy mặt trời và cây trăn tuyệt đẹp ấy. Con hươu thứ ba từ bên phải cứ ngẩng lên cúi xuống rối rít mà hát:

"Mặt trời dẫu đã
xuống bên kia cây trăn rồi,
bông lau vẫn lấp lánh,
chói mắt, chói loà."

Quả thật những bông lau đều cháy rực như lửa trắng.

Con hươu thứ tư tiếp lời:

"Giữa đám lau
lấp lánh lấp lánh, vươn lên
cái bóng dài, dài
của chân cây trăn."

Con hươu thứ năm cúi thấp đầu, đã bắt đầu hát như thì thầm:

"Chiều tà dưới đáy
đám lau lấp lánh lấp lánh,
trên đồng rêu kia
đến con kiến cũng chẳng đi."

Lúc ấy cả bầy hươu đều cúi đầu, nhưng con thứ sáu bỗng ngẩng phắt đầu lên mà hát:

"Dưới đáy đám lau
lấp lánh lấp lánh, lặng lẽ
nở bông mai cỏ,
đáng yêu sao, đáng yêu sao."

Rồi cả bầy hươu cùng kêu ngắn như tiếng sáo, nhảy lên, đi vòng thật nhanh, thật nhanh.

Từ phương bắc, một làn gió lạnh thổi tới, rít vù vù, cây trăn sáng lấp lánh thật như tấm gương sắt vỡ vụn, như thể lá cọ vào lá kêu lanh canh lanh canh, đến cả những bông lau cũng như lẫn vào bầy hươu mà cùng xoay vòng vòng.

Ca-giu quên bẵng mình khác với hươu, vừa hét:

— Hô, múa đi, múa nữa đi!

Vừa nhảy ra khỏi đám lau.

Bầy hươu giật mình cùng lúc chồm đứng lên như những cây sào, rồi như những chiếc lá bị gió lốc cuốn, nghiêng mình bỏ chạy. Chúng rẽ những làn sóng lau bạc, làm rối dòng nắng chiều rực rỡ, chạy mãi, chạy mãi về nơi xa, và những bông lau nơi chúng chạy qua cứ sáng lấp lánh mãi như vệt nước trên mặt hồ lặng.

Ca-giu cười gượng, nhặt chiếc khăn tay dính bùn, thủng lỗ, rồi anh cũng lại đi về phía tây.

Còn nữa, à phải rồi, giữa nắng chiều trên cánh đồng rêu, tôi đã nghe câu chuyện này từ làn gió thu trong vắt.

— Hết —