Những bài học đắt giá

Với một người có học, không biết ngoại ngữ là một điều bất tiện lớn. Vô-rô-tốp cảm thấy rõ điều đó khi anh tốt nghiệp đại học với học vị cử nhân và bắt tay vào một công trình khoa học nho nhỏ.

— Thật khủng khiếp! anh nói, thở hổn hển (dù mới hai mươi sáu tuổi, anh đã béo phị, nặng nề và hay khó thở). Thật khủng khiếp! Không biết ngoại ngữ thì tôi như con chim không có cánh. Đến phải bỏ việc mất thôi.

Và anh quyết định bằng mọi giá phải thắng được cái tính lười bẩm sinh của mình, học tiếng Pháp và tiếng Đức, và anh bắt đầu tìm thầy.

Một buổi trưa mùa đông, khi Vô-rô-tốp đang ngồi làm việc trong phòng riêng, người hầu vào báo có một cô tiểu thư nào đó hỏi gặp anh.

— Mời vào, Vô-rô-tốp nói.

Và một cô tiểu thư trẻ trung, ăn mặc tao nhã theo đúng mốt mới nhất, bước vào phòng. Cô tự giới thiệu là giáo viên tiếng Pháp A-li-xa Ô-xi-pốp-na Ăng-kết, và nói rằng một người bạn của Vô-rô-tốp đã giới thiệu cô đến đây.

— Rất hân hạnh! Mời cô ngồi! Vô-rô-tốp nói, thở hổn hển và lấy bàn tay che cổ áo sơ mi ngủ của mình. (Để dễ thở hơn, anh bao giờ cũng mặc áo ngủ mà làm việc.) Anh Pi-ốt Xéc-ghê-ích giới thiệu cô đến chỗ tôi phải không? Vâng, vâng… tôi có nhờ anh ấy… Tôi rất mừng!

Trong lúc thoả thuận với cô Ăng-kết, anh vừa rụt rè vừa tò mò liếc nhìn cô. Đó là một cô gái Pháp thực thụ, rất duyên dáng, lại còn rất trẻ. Nhìn gương mặt xanh xao và uể oải, mái tóc ngắn uốn quăn và cái eo thon đến mức không tự nhiên, người ta đoán cô không quá mười tám tuổi; nhưng nhìn đôi vai rộng, nở nang, tấm lưng đẹp và đôi mắt nghiêm nghị, Vô-rô-tốp lại nghĩ chắc cô không dưới hai mươi ba, có khi đến hai mươi lăm cũng nên; rồi sau đó anh lại thấy hình như cô chỉ mười tám. Vẻ mặt cô lạnh lùng, kiểu công việc, như vẻ mặt của người đến để bàn chuyện tiền nong. Cô không mỉm cười lần nào, cũng không cau mày lần nào, chỉ có một lần trên mặt cô thoáng hiện vẻ ngỡ ngàng, khi cô biết rằng người ta mời cô không phải để dạy trẻ con, mà dạy một người lớn, lại béo.

— Vậy là, cô A-li-xa Ô-xi-pốp-na ạ, Vô-rô-tốp nói với cô, chúng ta sẽ học mỗi ngày từ bảy đến tám giờ tối. Còn về mong muốn của cô là mỗi buổi được một rúp, thì tôi không có gì phản đối. Một rúp thì một rúp…

Và anh còn hỏi cô có muốn dùng trà hay cà phê không, ngoài trời thời tiết có đẹp không, rồi mỉm cười hiền hậu, lấy bàn tay vuốt vuốt tấm dạ phủ bàn, anh thân mật hỏi han cô là ai, học ở trường nào ra, và sống bằng nghề gì.

A-li-xa Ô-xi-pốp-na, với vẻ mặt lạnh lùng và công việc, trả lời rằng cô đã học xong ở một trường nội trú tư thục và có chứng chỉ làm gia sư, rằng cha cô vừa mất vì bệnh tinh hồng nhiệt, mẹ cô còn sống và làm hoa giả, rằng cô, Ăng-kết, buổi sáng dạy ở một trường nội trú tư, còn buổi chiều cho đến tối thì đi dạy kèm ở các gia đình tử tế.

Cô ra về, để lại sau mình một mùi hương nhẹ, rất dịu dàng của áo váy phụ nữ. Vô-rô-tốp sau đó ngồi rất lâu mà chẳng làm việc gì, cứ ngồi bên bàn, lấy hai bàn tay vuốt vuốt tấm dạ xanh, và suy nghĩ.

«Thật dễ chịu khi thấy những cô gái tự kiếm miếng ăn cho mình, anh nghĩ. Nhưng mặt khác, thật khó chịu khi thấy cái nghèo không tha cả những cô gái thanh lịch và xinh xắn như cô A-li-xa Ô-xi-pốp-na này, cô cũng phải đấu tranh để sinh tồn. Khổ thật!…»

Anh, người chưa bao giờ thấy một cô gái Pháp nào đức hạnh, còn nghĩ thêm rằng cô A-li-xa Ô-xi-pốp-na ăn mặc tao nhã này, với đôi vai nở nang và cái eo thon quá mức, rất có thể ngoài việc dạy học ra còn làm thêm cả việc gì khác nữa.

Tối hôm sau, khi đồng hồ chỉ bảy giờ kém năm phút, A-li-xa Ô-xi-pốp-na đến, má ửng hồng vì lạnh; cô mở cuốn sách vỡ lòng tiếng Pháp của ông Ma-gô mà cô mang theo, và bắt đầu chẳng rào đón gì cả:

— Ngữ pháp tiếng Pháp có hai mươi sáu chữ cái. Chữ cái thứ nhất gọi là A, chữ thứ hai là Bê…

— Xin lỗi, Vô-rô-tốp ngắt lời cô, mỉm cười. Tôi phải báo trước với cô, thưa cô, rằng riêng đối với tôi, cô sẽ phải thay đổi phương pháp của mình một chút. Chuyện là tôi biết rõ tiếng Nga, tiếng La-tinh và tiếng Hy Lạp… tôi đã học ngôn ngữ học so sánh, và tôi nghĩ chúng ta có thể bỏ qua cuốn Ma-gô, mà bắt tay ngay vào đọc tác phẩm của một tác giả nào đó.

Và anh giải thích cho cô gái Pháp người lớn học ngoại ngữ như thế nào.

— Một người quen của tôi, anh nói, muốn học các thứ tiếng mới, đã đặt trước mặt mình cuốn Phúc âm tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng La-tinh, đọc song song cả ba, tỉ mỉ phân tích từng chữ một, thế rồi sao? Chưa đầy một năm anh ấy đã đạt được mục đích. Chúng ta cũng làm như thế. Ta lấy một tác giả nào đó rồi đọc.

Cô gái Pháp ngơ ngác nhìn anh. Rõ ràng là đề nghị của Vô-rô-tốp với cô có vẻ rất ngây ngô và vớ vẩn. Giá đề nghị kỳ quặc ấy là của một đứa trẻ, thì chắc cô đã nổi giận và quát lên, nhưng vì ở đây là một người lớn, lại rất béo, không thể quát được, nên cô chỉ nhún vai một cái gần như không thấy và nói:

— Tuỳ ông.

Vô-rô-tốp lục lọi trong tủ sách và lấy ra một cuốn sách tiếng Pháp sờn rách.

— Cuốn này có được không? anh hỏi.

— Cuốn nào cũng thế.

— Nếu vậy thì ta bắt đầu thôi. Cầu Chúa phù hộ. Ta bắt đầu từ cái nhan đề… «Hồi ký».

— Hồi ký… cô Ăng-kết dịch.

— Hồi ký… Vô-rô-tốp nhắc lại.

Mỉm cười hiền hậu và thở nặng nhọc, anh loay hoay mất mười lăm phút với chữ «hồi ký», và mất ngần ấy thời gian nữa với chữ «của», khiến A-li-xa Ô-xi-pốp-na mệt mỏi. Cô trả lời các câu hỏi một cách uể oải, lúng túng, và xem chừng cô chẳng hiểu mấy cậu học trò của mình, mà cũng chẳng cố hiểu. Vô-rô-tốp đặt câu hỏi cho cô, trong khi đó lại đưa mắt ngắm mái đầu vàng óng của cô và nghĩ:

«Tóc cô ấy quăn không phải tự nhiên, cô ấy uốn đấy. Lạ thật. Làm việc từ sáng đến tối mà vẫn có thì giờ uốn tóc».

Đúng tám giờ, cô đứng dậy, buông một lời chào khô khan, lạnh lùng bằng tiếng Pháp: «Chào ông, hẹn gặp lại», rồi rời khỏi phòng; và sau cô lại còn vương lại cái mùi hương dịu dàng, thanh mảnh, xao xuyến ấy. Cậu học trò lại ngồi rất lâu chẳng làm gì, ngồi bên bàn và suy nghĩ.

Trong những ngày tiếp theo, anh tin chắc rằng cô giáo của mình là một cô gái dễ thương, nghiêm túc và chỉn chu, nhưng cô rất ít học và không biết cách dạy người lớn; và anh quyết định không phí thời gian vô ích nữa, chia tay với cô và mời một thầy giáo khác. Khi cô đến lần thứ bảy, anh rút trong túi ra một phong bì đựng bảy rúp, và cầm nó trong tay, anh hết sức bối rối, rồi mở đầu thế này:

— Xin lỗi cô A-li-xa Ô-xi-pốp-na, nhưng tôi phải nói với cô… tôi lâm vào tình thế bắt buộc khó xử…

Liếc thấy cái phong bì, cô gái Pháp đoán ra có chuyện gì, và lần đầu tiên trong suốt các buổi học, gương mặt cô run lên, và vẻ lạnh lùng, công việc biến mất. Cô hơi ửng đỏ, cụp mắt xuống, và bắt đầu bồn chồn mân mê sợi dây chuyền vàng mảnh. Và Vô-rô-tốp, nhìn vẻ bối rối của cô, hiểu ra rằng một rúp đối với cô quý giá biết bao, và mất khoản thu nhập ấy cô sẽ khổ sở biết bao.

— Tôi phải nói với cô… anh lắp bắp, càng bối rối hơn, và trong ngực anh có cái gì thót lại; anh vội vàng nhét cái phong bì vào túi rồi nói tiếp: Xin lỗi, tôi… tôi xin phép để cô ngồi một mình mười phút…

Và làm ra vẻ như mình chẳng hề định cho cô thôi dạy, mà chỉ xin phép để cô ngồi một mình một lúc, anh sang phòng bên cạnh và ngồi lì ở đó mười phút. Rồi anh quay lại, còn bối rối hơn nữa; anh chợt nghĩ ra rằng việc mình bỏ đi một lát như vậy, cô có thể hiểu theo một cách nào đó của riêng cô, và anh thấy ngượng.

Các buổi học lại tiếp tục.

Vô-rô-tốp học mà chẳng còn chút hứng thú nào. Biết rằng việc học sẽ chẳng đi đến đâu, anh để mặc cô gái Pháp tự do hoàn toàn, chẳng hỏi han gì cô nữa, cũng không ngắt lời. Cô dịch tuỳ thích, mỗi buổi mười trang, còn anh thì chẳng nghe, thở nặng nhọc, và chẳng có việc gì làm, anh ngắm lúc thì mái đầu quăn, lúc thì cái cổ, lúc thì đôi bàn tay trắng mịn, hít hà mùi hương từ áo váy của cô…

Anh bắt gặp mình có những ý nghĩ không hay, và anh thấy xấu hổ, hoặc anh thấy cảm động, rồi khi ấy anh buồn bực và khó chịu vì cô đối xử với anh lạnh lùng như thế, công việc như thế, như với một cậu học trò, không mỉm cười, và như thể sợ anh vô tình chạm vào người mình. Anh cứ nghĩ mãi: làm sao cho cô tin mình, làm quen với cô thân hơn, rồi giúp đỡ cô, cho cô hiểu rằng cô dạy tồi đến mức nào, cô gái tội nghiệp.

Một hôm A-li-xa Ô-xi-pốp-na đến buổi học trong chiếc váy hồng lộng lẫy, cổ khoét hơi trễ, và người cô toả ra một làn hương đến nỗi tưởng như cô được bao bọc trong một đám mây, tưởng chỉ cần thổi nhẹ một cái là cô sẽ bay đi hay tan biến như làn khói. Cô xin lỗi và nói rằng hôm nay cô chỉ học được nửa giờ thôi, vì học xong cô sẽ đi thẳng tới một buổi khiêu vũ.

Anh nhìn cái cổ và tấm lưng để trần gần cổ của cô, và anh có cảm giác như mình hiểu vì sao các cô gái Pháp lại mang tiếng là những sinh vật nhẹ dạ, dễ sa ngã; anh chìm đắm trong đám mây hương thơm, sắc đẹp, da thịt ấy, còn cô, chẳng hề biết những ý nghĩ của anh và hẳn cũng chẳng chút quan tâm đến chúng, lật trang sách thật nhanh và dịch như tàu chạy hết hơi:

— Ông ta đã đi trên phố và đã gặp ông quen biết của mình và đã nói: «Ông lao đi đâu, nhìn thấy mặt ông xanh như thế, điều đó làm cho tôi đau».

Cuốn hồi ký đã dịch xong từ lâu, và bây giờ A-li-xa dịch một cuốn sách khác. Có lần cô đến học sớm một giờ, cáo lỗi rằng bảy giờ cô phải đi Nhà hát Nhỏ. Tiễn cô ra về sau buổi học, Vô-rô-tốp thay quần áo, rồi cũng đi tới nhà hát. Anh đi, như anh tưởng, chỉ để nghỉ ngơi, giải trí, còn về A-li-xa thì anh chẳng hề nghĩ tới. Anh không thể chấp nhận rằng một người đứng đắn, đang chuẩn bị cho sự nghiệp khoa học, lại nặng nề lười nhác như anh, mà bỏ cả công việc để đi xem hát chỉ nhằm gặp ở đó một cô gái mới quen sơ sơ, không thông minh, chẳng có mấy học thức…

Nhưng chẳng hiểu sao trong những lúc giải lao tim anh lại đập rộn, anh, chẳng tự nhận ra, chạy như một cậu bé khắp phòng giải lao và các hành lang, sốt ruột tìm kiếm một ai đó; và anh thấy buồn chán khi giờ giải lao kết thúc; còn khi anh trông thấy chiếc váy hồng quen thuộc và đôi vai đẹp dưới lớp vải tuyn, tim anh thắt lại như có linh cảm về hạnh phúc, anh mỉm cười sung sướng và lần đầu tiên trong đời nếm trải cảm giác ghen tuông.

A-li-xa đi cùng hai cậu sinh viên xấu xí nào đó và một sĩ quan. Cô cười ngặt nghẽo, nói to, rõ ràng là đang làm duyên; Vô-rô-tốp chưa bao giờ thấy cô như thế. Hẳn là cô đang hạnh phúc, mãn nguyện, chân thành, ấm áp. Vì đâu? Tại sao? Có lẽ vì những người ấy gần gũi với cô, cùng một giới với cô… Và Vô-rô-tốp cảm thấy một vực thẳm khủng khiếp giữa anh và giới ấy. Anh cúi chào cô giáo của mình, nhưng cô chỉ gật đầu lạnh lùng rồi đi nhanh qua; có lẽ cô không muốn các chàng hiệp sĩ của mình biết rằng cô có học trò, và vì túng thiếu mà phải đi dạy kèm.

Sau cuộc gặp ở nhà hát, Vô-rô-tốp hiểu ra rằng anh đã yêu… Trong những buổi học tiếp theo, đưa mắt ngấu nghiến cô giáo thanh lịch của mình, anh không còn đấu tranh với bản thân nữa, mà để mặc những ý nghĩ trong sạch và không trong sạch của mình tha hồ tuôn chảy. Gương mặt A-li-xa Ô-xi-pốp-na vẫn không thôi lạnh lùng, đúng tám giờ mỗi tối cô vẫn bình thản nói «Chào ông, hẹn gặp lại», và anh cảm thấy cô dửng dưng với anh, sẽ mãi dửng dưng, và tình cảnh của anh là vô vọng.

Đôi khi giữa buổi học anh bắt đầu mơ mộng, hy vọng, vạch kế hoạch, thầm soạn một lời tỏ tình, nhớ ra rằng các cô gái Pháp nhẹ dạ và dễ chiều, nhưng chỉ cần nhìn vào mặt cô giáo là những ý nghĩ ấy tắt ngấm tức thì, như ngọn nến tắt khi ở nhà nghỉ mát trong một ngày gió ta mang nó ra hiên. Có một lần, ngây ngất, quên hết mọi sự, như trong cơn mê sảng, anh không kìm được nữa, và chặn đường cô khi cô từ phòng riêng ra gian tiền sảnh sau buổi học, anh vừa thở hổn hển vừa lắp bắp tỏ tình:

— Cô thật quý giá đối với tôi! Tôi… tôi yêu cô! Hãy cho phép tôi được nói!

Còn A-li-xa thì tái mặt, có lẽ vì sợ, khi nghĩ rằng sau lời tỏ tình này cô sẽ không thể đến đây nữa để nhận một rúp mỗi buổi; cô mở to đôi mắt hoảng hốt và thì thào thật to:

— Ôi, không được đâu! Đừng nói, tôi xin ông! Không được!

Và sau đó Vô-rô-tốp thức trắng cả đêm, day dứt vì xấu hổ, tự mắng mình, căng óc suy nghĩ. Anh có cảm giác rằng bằng lời tỏ tình của mình, anh đã xúc phạm cô gái, rằng cô sẽ không bao giờ đến nhà anh nữa.

Anh quyết định sáng mai sẽ đến phòng tra cứu địa chỉ hỏi địa chỉ của cô và viết cho cô một bức thư xin lỗi. Nhưng chẳng cần thư, A-li-xa vẫn đến. Phút đầu tiên cô cảm thấy ngượng ngập, nhưng rồi cô mở sách ra và bắt đầu dịch nhanh nhảu và hoạt bát như mọi khi:

— Ôi, chàng trai trẻ, xin đừng xé những bông hoa này trong vườn của tôi, mà tôi muốn cho đứa con gái ốm của tôi…

Cô vẫn đến cho tới tận hôm nay. Đã dịch xong bốn cuốn sách rồi, mà Vô-rô-tốp chẳng biết gì ngoài mỗi chữ «hồi ký» bằng tiếng Pháp, và khi người ta hỏi đến công trình khoa học nho nhỏ của anh, thì anh khoát tay, chẳng trả lời câu hỏi, mà lái sang chuyện thời tiết.

— Hết —