Nỗi buồn

Biết cùng ai kể nỗi sầu của ta?…

Chiều chạng vạng. Những bông tuyết ướt to bản lững lờ xoay tròn quanh những ngọn đèn đường vừa thắp, rồi rơi thành một lớp mỏng và mềm trên mái nhà, trên lưng ngựa, trên vai người, trên mũ. Bác xà ích I-ô-na Pô-ta-pốp trắng xoá như một bóng ma. Bác còng gập người, cong đến mức một tấm thân sống có thể cong được, ngồi trên ghế đánh xe, không hề nhúc nhích. Giá có cả một đống tuyết đổ ụp lên người, có lẽ bác cũng chẳng thấy cần phải giũ đi… Con ngựa nhỏ của bác cũng trắng xoá và đứng im. Đứng im như thế, với những đường nét gồ ghề và bốn cái chân thẳng đơ như bốn que củi, đến gần mà nhìn, nó cũng giống hệt một con ngựa bánh gừng giá một xu. Chắc là nó đang chìm trong suy tưởng. Ai bị dứt khỏi cái cày, khỏi những cảnh quen thuộc xám xịt, mà bị quăng vào cái vực xoáy đầy những ánh đèn quái dị, những tiếng ồn không ngớt và những dòng người hối hả này, thì không thể nào không nghĩ ngợi…

I-ô-na và con ngựa nhỏ đã đứng yên một chỗ lâu lắm rồi. Họ ra khỏi bãi xe từ trước bữa trưa, thế mà vẫn chưa được một cuốc nào mở hàng. Nhưng rồi bóng tối buổi chiều đã buông xuống thành phố. Ánh đèn đường nhợt nhạt nhường chỗ cho những sắc màu sống động, và cảnh náo nhiệt trên phố mỗi lúc một ồn ào thêm.

— Xà ích, đến khu Vư-boóc! I-ô-na nghe có tiếng gọi. Xà ích!

I-ô-na giật mình, và qua hàng mi dính đầy tuyết, bác trông thấy một người quân nhân khoác áo choàng có mũ trùm.

— Đến khu Vư-boóc! người quân nhân nhắc lại. Anh ngủ đấy à? Đến khu Vư-boóc!

Để tỏ ý bằng lòng, I-ô-na giật dây cương, khiến những mảng tuyết trên lưng ngựa và trên vai bác rơi lả tả… Người quân nhân ngồi lên xe trượt. Bác xà ích tặc lưỡi, vươn cổ dài ra như cổ thiên nga, nhổm người lên, và vì quen tay hơn là vì cần thiết, bác vung roi. Con ngựa nhỏ cũng vươn cổ, co mấy cái chân que củi, rồi ngập ngừng nhích bước…

— Đâm vào đâu thế, đồ quỷ rừng! ngay từ đầu, I-ô-na đã nghe tiếng quát từ cái khối người tối thẫm cứ chuyển động tới lui. Quỷ tha ma bắt mày đi đâu thế? Đi bên phải!

— Anh không biết đánh xe à! Đi bên phải! người quân nhân bực mình.

Anh xà ích một cỗ xe song mã chửi mắng. Một người đi đường đang chạy băng qua phố, vai va phải mõm con ngựa, trừng mắt giận dữ nhìn bác, phủi tuyết trên tay áo. I-ô-na nhấp nhổm trên ghế như ngồi trên gai, thúc khuỷu tay sang hai bên, đảo mắt như người bị ngạt hơi than, như thể không hiểu mình đang ở đâu và ở đây làm gì.

— Toàn một lũ khốn nạn! người quân nhân pha trò. Cứ nhè đúng anh mà đâm vào, hay chui vào gầm ngựa. Chắc chúng nó bàn trước với nhau rồi đấy.

I-ô-na ngoái nhìn ông khách, mấp máy môi… Hình như bác muốn nói điều gì, nhưng từ cổ họng không thoát ra được gì ngoài tiếng khò khè.

— Gì cơ? người quân nhân hỏi.

I-ô-na nhếch miệng cười, cố rặn cổ họng, rồi thều thào:

— Thưa ông, tôi thì… cái thằng con trai tôi, tuần này nó chết rồi.

— Hừm!… Nó chết vì sao?

I-ô-na xoay cả người lại phía ông khách mà nói:

— Ai mà biết được! Chắc là vì sốt… Nằm viện ba hôm rồi chết… Ý Chúa cả.

— Quẹo đi, đồ quỷ! trong bóng tối có tiếng quát. Mù mắt rồi hả, đồ chó già? Mở mắt ra mà nhìn!

— Đi đi, đi đi… ông khách nói. Cứ thế này thì đến mai cũng chẳng tới nơi. Cho nó chạy nhanh lên!

Bác xà ích lại vươn cổ, nhổm người lên, và vung roi một cách duyên dáng nặng nề. Sau đó bác còn ngoái lại nhìn ông khách mấy lần, nhưng ông ta đã nhắm mắt, có vẻ chẳng muốn nghe. Thả ông ta xuống khu Vư-boóc, bác dừng xe trước một quán rượu, còng người trên ghế, rồi lại ngồi im không nhúc nhích… Tuyết ướt lại sơn trắng cả người lẫn ngựa. Một giờ trôi qua, rồi hai giờ…

Trên vỉa hè, ba chàng trai trẻ đi tới, giày cao su nện lộp cộp, vừa đi vừa cãi nhau: hai người cao và gầy, người thứ ba bé và gù.

— Xà ích, đến cầu Cảnh Sát! anh chàng gù gọi, giọng the thé. Ba người… hai hào!

I-ô-na giật cương, tặc lưỡi. Hai hào là cái giá chẳng ra sao, nhưng bác đâu còn bụng dạ nào mà mặc cả… Một rúp hay năm xu, với bác giờ cũng như nhau cả, miễn là có khách… Mấy chàng trai xô đẩy nhau, chửi tục, đến bên xe trượt, cả ba cùng một lúc trèo lên ghế. Bắt đầu cuộc bàn cãi xem hai người nào được ngồi, còn người thứ ba phải đứng. Sau một hồi cãi cọ, vùng vằng, trách móc, cuối cùng họ quyết định rằng anh gù phải đứng, vì anh ta bé nhất.

— Nào, cho chạy đi! anh gù the thé, đứng cho vững rồi thở phả vào gáy I-ô-na. Quất cho mạnh vào! Mà cái mũ của ông cũng ra trò đấy, ông bạn! Tìm khắp Pê-téc-bua cũng không có cái nào tệ hơn…

— Hì hì… hì hì… I-ô-na cười. Có sao dùng vậy…

— Thôi đi, có sao dùng vậy, cho chạy đi! Định đi thế này suốt dọc đường à? Hả? Có muốn ăn một cái vào gáy không?…

— Đầu tôi như búa bổ… một anh cao kều nói. Hôm qua ở nhà Đúc-ma-xốp, tôi với Va-xca uống hết bốn chai cô-nhắc.

— Chẳng hiểu sao phải bịa ra thế! anh cao kều kia bực bội. Nói dối như con vật.

— Chúa phạt tôi đi, thật đấy…

— Thật như chuyện con rận biết ho.

— Hì hì! I-ô-na nhăn răng cười. Các cậu vui tính thật!

— Phì, quỷ bắt ông đi!… anh gù phẫn nộ. Có chịu đi hay không, cái đồ dịch tả già? Đánh xe thế à? Quất cho nó một roi! Đi, quỷ thần ơi! Đi! Quất cho mạnh vào!

I-ô-na cảm thấy sau lưng mình một tấm thân cứ cựa quậy và giọng nói run run của anh gù. Bác nghe những tiếng chửi nhắm vào mình, bác thấy có người bên cạnh, và nỗi cô đơn bắt đầu dần dần vơi khỏi lồng ngực. Anh gù chửi mãi, chửi cho đến lúc nghẹn vì một câu chửi dài ngoằng hoa mỹ, rồi bật ho sặc sụa. Hai anh cao kều bắt đầu nói chuyện về một cô Na-giê-giơ-đa Pê-tơ-rốp-na nào đó. I-ô-na ngoái lại nhìn họ. Đợi lúc họ ngừng một chút, bác lại ngoái lại lần nữa và lẩm bẩm:

— Tôi thì tuần này… cái thằng con trai tôi, nó chết rồi!

— Ai rồi cũng chết… anh gù thở dài, ho xong thì chùi môi. Thôi, cho chạy đi, cho chạy đi! Các cậu ơi, tôi không thể nào đi thế này thêm được nữa! Bao giờ lão mới chở chúng ta tới nơi?

— Thì cậu khích lệ lão một tí… vào gáy ấy!

— Đồ dịch tả già, nghe thấy không? Tao đấm cho vào gáy bây giờ!… Lịch sự với loại như các ông thì thà đi bộ còn hơn!… Nghe thấy không, đồ rắn ba đầu? Hay ông coi lời chúng tôi như nước đổ lá khoai?

Và I-ô-na nghe thấy, hơn là cảm thấy, tiếng một cái bạt tai vào gáy.

— Hì hì… bác cười. Các cậu vui tính thật… Chúa ban sức khoẻ cho các cậu!

— Xà ích, ông có vợ không? một anh cao kều hỏi.

— Tôi ấy à? Hì hì… các cậu vui tính thật! Bây giờ tôi chỉ còn một người vợ, là đất ẩm… Hi hô hô… Tức là nấm mồ ấy!… Thằng con trai thì chết, còn tôi thì sống… Thật là chuyện lạ, thần chết gõ nhầm cửa… Đáng lẽ phải đến tìm tôi, thì nó lại tìm thằng con…

Và I-ô-na quay người lại, định kể thằng con chết như thế nào, nhưng đúng lúc ấy anh gù thở phào nhẹ nhõm, tuyên bố rằng ơn Chúa, cuối cùng họ cũng tới nơi. Nhận hai hào, I-ô-na nhìn theo rất lâu mấy tay ăn chơi đang khuất dần vào một lối vào tối om. Bác lại cô độc, và sự im lặng lại phủ xuống quanh bác… Nỗi buồn vừa lắng xuống được một chốc lại trở về, lại căng tức lồng ngực, còn mạnh hơn trước. Đôi mắt I-ô-na lo âu, khổ sở đảo khắp những đám người đang hối hả qua lại hai bên phố: liệu trong hàng nghìn người ấy, có tìm ra được một người chịu nghe bác nói không? Nhưng đám đông cứ vội vã, chẳng ai để ý đến bác, cũng chẳng ai để ý đến nỗi buồn của bác… Một nỗi buồn mênh mông, không bờ không bến. Giá lồng ngực I-ô-na vỡ ra và nỗi buồn tràn ra ngoài, có lẽ nó sẽ ngập cả thế gian, thế mà không ai trông thấy nó. Nó đã khéo nằm gọn trong một cái vỏ nhỏ nhoi đến nỗi giữa ban ngày thắp đèn mà tìm cũng chẳng thấy…

I-ô-na trông thấy một bác gác cổng tay xách cái bọc giấy, bèn quyết định bắt chuyện.

— Bác ơi, mấy giờ rồi nhỉ? bác hỏi.

— Hơn chín giờ… Đứng ì ra đây làm gì? Đi đi!

I-ô-na cho xe đi thêm mấy bước, rồi còng người xuống, buông mình cho nỗi buồn… Bác cho rằng giờ có tìm đến người ta cũng chẳng ích gì. Nhưng chưa đầy năm phút sau, bác ngồi thẳng dậy, lắc đầu như vừa thấy một cơn đau nhói, rồi giật dây cương… Bác không chịu nổi nữa rồi.

"Về bãi, bác nghĩ. Về bãi thôi!"

Và con ngựa nhỏ, như hiểu ý bác, bắt đầu chạy nước kiệu. Chừng một tiếng rưỡi sau, I-ô-na đã ngồi cạnh một cái lò sưởi lớn, bẩn thỉu. Trên lò, dưới sàn, trên ghế băng, người ta ngáy pho pho. Không khí ngột ngạt, hôi hám… I-ô-na nhìn những người đang ngủ, gãi gãi, rồi tiếc rằng mình đã về nhà sớm quá…

"Đến tiền mua yến mạch cũng chưa kiếm đủ, bác nghĩ. Chính vì thế mà buồn đây. Người nào thạo việc mình… người nào mình no mà ngựa cũng no, thì bao giờ cũng thanh thản…"

Ở một góc nhà, một anh xà ích trẻ ngồi dậy, ngái ngủ hắng giọng, với tay lấy xô nước.

— Khát nước hả? I-ô-na hỏi.

— Thì khát chứ sao!

— Thế à… Uống cho ngon nhé… Còn tôi, cậu ạ, thằng con trai tôi chết rồi… Cậu nghe chưa? Tuần này, ở bệnh viện… Chuyện thế đấy!

I-ô-na chờ xem lời mình nói gây ra ấn tượng gì, nhưng chẳng thấy gì cả. Anh chàng trẻ đã trùm chăn kín đầu và ngủ mất rồi. Ông già thở dài, gãi gãi… Anh trẻ thèm uống nước thế nào, thì bác cũng thèm được nói thế ấy. Sắp được một tuần từ hôm thằng con chết, mà bác vẫn chưa được nói chuyện tử tế với ai… Phải nói cho ra nhẽ, rành mạch từng điều… Phải kể thằng con ốm thế nào, nó đau đớn ra sao, trước khi chết nó nói những gì, nó chết thế nào… Phải tả lại đám tang, rồi chuyến lên bệnh viện lấy quần áo của người chết. Ở quê còn đứa con gái A-ni-xi-a… Cũng phải nói chuyện về nó nữa… Mà bây giờ bác có thiếu gì chuyện để nói? Người nghe thì phải ồ à, phải thở dài, phải than thở… Nói chuyện với đàn bà thì càng hay. Đàn bà tuy ngốc, nhưng nghe dăm câu là khóc rồi.

"Ra xem con ngựa cái đã, I-ô-na nghĩ. Ngủ thì lúc nào chẳng được… Rồi khối thì giờ mà ngủ…"

Bác mặc áo, đi ra chuồng ngựa. Bác nghĩ chuyện yến mạch, chuyện cỏ khô, chuyện thời tiết… Về thằng con thì bác không thể nghĩ khi chỉ có một mình… Nói chuyện với ai đó về nó thì được, nhưng tự mình nghĩ về nó, tự mình hình dung ra nó, thì thật kinh khủng không chịu nổi…

— Đang nhai đấy à? I-ô-na hỏi con ngựa, khi trông thấy đôi mắt nó sáng long lanh. Ừ, nhai đi, nhai đi… Không kiếm đủ tiền mua yến mạch thì ta ăn cỏ khô vậy… Ừ… Tao già rồi, đánh xe không nổi nữa… Đáng ra thằng con phải đánh xe, chứ đâu phải tao… Nó mới là xà ích thực thụ… Giá mà nó còn sống…

I-ô-na im lặng một lúc, rồi nói tiếp:

— Thế đấy, cô ngựa ạ… Cu-dơ-ma I-ô-nứt không còn nữa… Nó bỏ chúng ta mà đi rồi… Tự dưng nó chết, chết uổng… Bây giờ, ví dụ thế này, cô có một con ngựa con, cô là mẹ đẻ của con ngựa con ấy… Thế rồi, ví dụ, con ngựa con ấy bỗng bỏ cô mà đi… Thế có xót không?

Con ngựa nhỏ nhai, lắng nghe, và thở hơi ấm vào tay chủ…

I-ô-na say sưa, kể hết cho nó nghe…

— Hết —