Ôi, cái công chúng!

— Thôi, chấm dứt, không uống nữa!… Không… không đời nào! Đến lúc phải tu chí làm ăn rồi. Phải làm việc, phải lao động… Đã thích lĩnh lương thì phải làm cho đàng hoàng, chăm chỉ, đúng lương tâm, quên ăn quên ngủ. Bỏ cái thói lông bông đi… Quen cái thói ngồi không mà lĩnh lương rồi đấy, ông anh ạ, mà thế là không tốt… không tốt chút nào…

Sau khi tự lên lớp cho mình mấy bài luân lý kiểu ấy, trưởng tàu Pốt-chi-a-ghin bắt đầu thấy trong người trào lên một niềm khát khao lao động không sao cưỡng nổi. Đã hơn một giờ sáng, thế mà mặc kệ, ông vẫn đánh thức các nhân viên soát vé, rồi cùng họ đi từng toa kiểm tra vé.

— Vé… của quý khách! ông hô to, vui vẻ bấm lách cách cái kìm bấm vé.

Những bóng người ngái ngủ, chìm trong bóng tối lờ mờ của toa tàu, giật mình, lắc lắc đầu, rồi đưa vé ra.

— Vé… của quý khách! Pốt-chi-a-ghin quay sang một hành khách toa hạng nhì, một người gầy gò, gân guốc, cuộn mình trong áo lông và chăn, gối kê quanh người. Vé… của quý khách!

Người gân guốc không đáp. Ông ta đang ngủ say. Ông trưởng tàu lay vai ông ta, sốt ruột nhắc lại:

— Vé… của quý khách!

Người hành khách giật mình, mở mắt, kinh hoàng nhìn Pốt-chi-a-ghin.

— Gì? Ai? Hả?

— Tôi nói tiếng người với ông đấy: vé… của quý khách! Phiền ông cho xem!

— Lạy Chúa tôi! người gân guốc rên lên, mặt mếu máo như sắp khóc. Lạy Chúa lạy Chúa tôi! Tôi bị bệnh thấp khớp… ba đêm liền không ngủ được, phải cố tình uống moóc-phin để ngủ, thế mà ông… lại vé với veo! Thế là tàn nhẫn, vô nhân đạo! Nếu ông biết tôi khó ngủ đến thế nào, ông đã chẳng quấy tôi vì cái chuyện vớ vẩn ấy… Tàn nhẫn, vô lý! Mà ông cần cái vé của tôi làm gì? Thật là ngớ ngẩn!

Pốt-chi-a-ghin nghĩ xem mình có nên phật ý hay không, và quyết định là nên phật ý.

— Ông đừng có la lối ở đây! Đây không phải quán rượu! ông nói.

— Ở quán rượu người ta còn có tình người hơn… người hành khách ho. Bây giờ ông bảo tôi ngủ lại lần nữa đi! Mà lạ thật: tôi đi khắp nước ngoài, chẳng ai hỏi vé tôi bao giờ, thế mà ở đây cứ như có quỷ thúc vào khuỷu tay, chốc chốc lại hỏi, chốc chốc lại hỏi!…

— Thế thì ông cứ đi nước ngoài mà đi, nếu ông thích bên ấy!

— Ngớ ngẩn, thưa ông! Phải! Hành hạ hành khách bằng khói than, bằng ngột ngạt, bằng gió lùa còn chưa đủ, lại còn muốn, quỷ tha ma bắt, giết người ta bằng thủ tục giấy tờ nữa. Lại cần cái vé! Gớm, sốt sắng chưa kìa! Giá làm thế để kiểm soát thật thì còn được, đằng này một nửa đoàn tàu đi không vé!

— Ông nghe đây, thưa ông! Pốt-chi-a-ghin nổi nóng. Ông hãy chứng minh lời ông nói đi! Và nếu ông không thôi la lối và làm phiền công chúng, thì tôi buộc lòng phải cho ông xuống ga và lập biên bản về sự việc này!

— Thật quá quắt! công chúng phẫn nộ. Đi bắt nạt một người đang ốm! Này ông, thương người ta một chút chứ!

— Nhưng chính ông ấy chửi trước mà! Pốt-chi-a-ghin chột dạ. Thôi được, tôi không lấy vé nữa… Tuỳ các vị… Có điều, các vị biết đấy, nhiệm vụ của tôi đòi hỏi thế… Nếu không vì nhiệm vụ thì tất nhiên… Các vị cứ hỏi ông trưởng ga mà xem… Hỏi ai cũng được…

Pốt-chi-a-ghin nhún vai rồi bỏ đi khỏi chỗ người ốm. Lúc đầu ông thấy mình bị xúc phạm và có phần bị coi thường. Nhưng sau khi đi qua hai ba toa, ông bắt đầu thấy trong lồng ngực trưởng tàu của mình có một nỗi bứt rứt, na ná như lương tâm cắn rứt.

«Đúng là không nên đánh thức người ốm, ông nghĩ. Mà thật ra mình đâu có lỗi… Họ cứ tưởng mình rửng mỡ, vô công rồi nghề nên bày việc, chứ có biết đâu là nhiệm vụ đòi hỏi thế… Nếu họ không tin, thì mình có thể dẫn ông trưởng ga đến cho họ».

Một nhà ga. Tàu đỗ năm phút. Trước hồi chuông thứ ba, Pốt-chi-a-ghin bước vào toa hạng nhì nói trên. Theo sau ông là ông trưởng ga đội mũ cát két đỏ, đi đường bệ.

— Vị này đây, Pốt-chi-a-ghin bắt đầu, vị này bảo rằng tôi không có toàn quyền hỏi vé của ông ấy, và… và ông ấy phật ý. Xin ngài trưởng ga giải thích cho ông ấy hiểu: tôi hỏi vé là do nhiệm vụ hay là vô cớ? Thưa ông, Pốt-chi-a-ghin quay sang người gân guốc. Thưa ông! Nếu ông không tin tôi thì ông cứ hỏi ngài trưởng ga đây.

Người ốm giật bắn mình như bị ong đốt, mở mắt, mặt mếu máo, ngả người ra lưng ghế.

— Lạy Chúa tôi! Tôi vừa uống thêm một gói thuốc, vừa mới thiu thiu, thì ông ta lại… lại đến! Tôi van các ông, hãy thương người ta với!

— Ông có thể nói chuyện với ngài trưởng ga đây… Tôi có toàn quyền hỏi vé hay không?

— Thật không chịu nổi! Đây, vé của ông đây! Cầm lấy! Tôi mua thêm năm cái vé nữa cũng được, chỉ xin để cho tôi chết yên thân! Chẳng lẽ chính các ông chưa ốm bao giờ à? Đồ vô cảm!

— Thế này là hành hạ người ta rồi! một vị mặc quân phục phẫn nộ. Tôi không thể hiểu cái sự bám riết này là gì khác được!

— Thôi đi… ông trưởng ga nhăn mặt, giật tay áo Pốt-chi-a-ghin.

Pốt-chi-a-ghin nhún vai, chậm chạp đi theo ông trưởng ga ra ngoài.

«Đấy, chiều cho vừa lòng đi! ông ngơ ngác. Mình gọi ông trưởng ga đến cũng là vì ông ta, để ông ta hiểu ra, cho yên lòng, thế mà ông ta… lại chửi».

Một nhà ga khác. Tàu đỗ mười phút. Trước hồi chuông thứ hai, khi Pốt-chi-a-ghin đang đứng bên quầy giải khát uống nước khoáng, thì có hai vị đến gần, một vị mặc đồng phục kỹ sư, một vị mặc áo choàng nhà binh.

— Này ông trưởng tàu! ông kỹ sư nói với Pốt-chi-a-ghin. Cách cư xử của ông với người hành khách đang ốm đã làm tất cả những người chứng kiến phẫn nộ. Tôi là kỹ sư Pu-dít-xki, còn đây là… ngài đại tá. Nếu ông không xin lỗi người hành khách, chúng tôi sẽ khiếu nại lên ông trưởng phòng vận tải, người quen chung của chúng tôi.

— Thưa các ngài, nhưng mà tôi… nhưng mà các ngài… Pốt-chi-a-ghin cuống lên.

— Chúng tôi không cần nghe giải thích. Nhưng xin báo trước, nếu ông không xin lỗi, chúng tôi sẽ đứng ra bảo vệ người hành khách.

— Vâng, tôi… tôi xin lỗi vậy… Xin vâng…

Nửa giờ sau, khi đã nghĩ ra được một câu xin lỗi vừa làm người hành khách hài lòng, vừa không hạ thấp phẩm giá của mình, Pốt-chi-a-ghin bước vào toa.

— Thưa ông! ông nói với người ốm. Ông nghe này, thưa ông!

Người ốm giật mình nhảy bật dậy.

— Gì?

— Tôi cái đó… gọi là gì nhỉ?… Xin ông đừng phật ý…

— Ối… nước… người ốm thở hổn hển, ôm lấy ngực. Tôi vừa uống gói moóc-phin thứ ba, vừa thiu thiu thì… lại nữa! Lạy Chúa, bao giờ thì cực hình này mới chấm dứt!

— Tôi cái đó… Xin ông thứ lỗi…

— Ông nghe đây… Ông cho tôi xuống ở ga tới… Tôi không chịu đựng nổi nữa rồi. Tôi… tôi sắp chết đây…

— Thế là đê tiện, ghê tởm! công chúng phẫn nộ. Cút ngay khỏi đây! Ông sẽ phải trả giá cho cái trò hành hạ người ta thế này! Cút!

Pốt-chi-a-ghin khoát tay, thở dài rồi ra khỏi toa. Ông đi về toa công vụ, ngồi phịch xuống bàn, mệt lả, và than thở:

«Ôi, cái công chúng! Đấy, chiều cho vừa lòng họ đi! Đấy, làm việc đi, lao động đi! Thế này thì đành phải mặc kệ hết mà uống thôi… Chẳng làm gì thì họ cáu, bắt tay vào làm thì họ cũng cáu… Uống thôi!»

Pốt-chi-a-ghin nốc một hơi hết nửa chai, và không còn nghĩ gì đến lao động, bổn phận và lương tâm nữa.

— Hết —