Tôi làm chủ bút báo nông nghiệp

Nhận làm chủ bút tạm thời cho một tờ báo nông nghiệp, tôi không phải không có chút băn khoăn. Một người cả đời sống trên cạn mà phải cầm lái một con tàu thì cũng băn khoăn như thế thôi. Nhưng hoàn cảnh của tôi lúc ấy khiến đồng lương trở thành chuyện đáng kể. Ông chủ bút chính thức của tờ báo sắp đi nghỉ, tôi nhận những điều kiện ông đưa ra, và ngồi vào chỗ của ông.

Cảm giác được làm việc trở lại thật sung sướng. Suốt cả tuần tôi miệt mài với niềm vui không hề vơi. Báo lên khuôn, và tôi chờ một ngày, hơi hồi hộp, xem công sức của mình có được ai để ý không.

Chiều hôm ấy, lúc mặt trời sắp lặn, tôi rời toà soạn. Một nhóm đàn ông và bọn trẻ con đứng dưới chân cầu thang đồng loạt tản ra, nhường lối cho tôi đi, và tôi nghe một hai người trong bọn họ nói: “Hắn đấy!” Dĩ nhiên tôi thấy hài lòng.

Sáng hôm sau, tôi lại thấy một nhóm tương tự đứng dưới chân cầu thang, lại có những cặp, những người lẻ tẻ đứng rải rác đây đó ngoài phố và bên kia đường, chăm chú nhìn tôi. Tôi tới gần thì nhóm người tách ra, lùi lại, và tôi nghe một người nói: “Nhìn mắt hắn kìa!” Tôi giả vờ như không để ý mình đang được chú ý, nhưng trong bụng tôi khoái lắm, và tôi định bụng sẽ viết thư kể chuyện này cho bà cô.

Tôi bước lên mấy bậc cầu thang ngắn. Tới gần cửa, tôi nghe có tiếng nói cười vui vẻ, một tràng cười giòn giã. Tôi mở cửa, thoáng thấy hai thanh niên trông có vẻ nhà quê. Thấy tôi, mặt họ tái mét, dài thượt ra, rồi cả hai lao qua cửa sổ, kính vỡ loảng xoảng. Tôi ngạc nhiên.

Chừng nửa giờ sau, một ông cụ bước vào. Ông cụ có bộ râu dài phơ phất, gương mặt đẹp nhưng khá nghiêm khắc. Tôi mời ông ngồi. Ông có vẻ đang có điều gì vướng bận. Ông bỏ mũ đặt xuống sàn, lấy trong mũ ra một chiếc khăn tay lụa đỏ và một tờ báo của chúng tôi.

Ông đặt tờ báo lên đùi, vừa lấy khăn lau kính vừa hỏi: “Anh là chủ bút mới đấy à?”

Tôi bảo đúng thế.

“Trước đây anh đã từng làm chủ bút báo nông nghiệp lần nào chưa?”

“Chưa,” tôi đáp, “đây là lần đầu tôi thử.”

“Rất có thể lắm. Thế anh đã có kinh nghiệm làm nông thực sự bao giờ chưa?”

“Chưa, tôi nghĩ là chưa.”

Ông cụ vừa đeo kính vào vừa nói: “Có một linh cảm mách bảo tôi như vậy.” Ông nhìn tôi qua cặp kính, vẻ gay gắt, trong lúc gấp tờ báo lại cho dễ cầm. “Tôi muốn đọc cho anh nghe cái thứ đã khiến tôi có linh cảm ấy. Chính là bài xã luận này. Nghe đây, xem có phải anh viết không nhé:

‘Củ cải thì không bao giờ nên nhổ, nhổ lên là nó hỏng. Tốt hơn nhiều là sai một thằng bé trèo lên cây mà rung.’

Nào, anh nghĩ sao về câu ấy? Vì tôi đoán chắc là anh viết nó?”

“Nghĩ sao à? Thì tôi nghĩ là hay. Tôi nghĩ là có lý. Tôi không nghi ngờ gì rằng hằng năm, chỉ riêng trong cái xã này thôi, đã có hàng triệu triệu giạ củ cải bị hỏng vì nhổ lên lúc mới nửa chín, trong khi giá như người ta sai một thằng bé trèo lên cây mà rung...”

“Rung cái bà nội anh ấy! Củ cải có mọc trên cây đâu!”

“Ồ, nó không mọc trên cây à? Thế thì ai bảo nó mọc trên cây? Câu ấy là nói theo nghĩa bóng, hoàn toàn nghĩa bóng. Người có chút hiểu biết đều thừa hiểu là ý tôi muốn bảo thằng bé rung cái dây leo.”

Thế là ông cụ đứng dậy, xé tờ báo ra thành từng mảnh vụn, giẫm lên, lấy cây gậy đập vỡ mấy thứ đồ đạc, bảo rằng tôi không biết bằng con bò cái. Rồi ông đi ra, đóng sầm cửa lại sau lưng. Tóm lại, ông cư xử theo cái kiểu khiến tôi ngờ rằng ông đang phật ý điều gì đó. Nhưng vì không biết ông khó chịu chuyện gì, tôi cũng chẳng giúp gì được cho ông.

Ngay sau đó, một gã cao lêu nghêu, gầy như xác chết, tóc dài lòng thòng chấm vai, râu một tuần chưa cạo lởm chởm mọc khắp những đồi những thung trên khuôn mặt, lao vụt qua cửa rồi đứng sững lại, bất động. Gã đặt ngón tay lên môi, đầu và người cúi xuống như đang lắng nghe. Không có tiếng động nào.

Gã vẫn lắng nghe. Không có tiếng động nào. Rồi gã vặn khoá cửa lại, nhón chân rón rén tiến về phía tôi, kỹ lưỡng từng bước, cho tới khi chỉ còn cách tôi một sải tay. Gã dừng lại, chăm chú soi gương mặt tôi một hồi, rồi rút trong ngực áo ra một tờ báo của chúng tôi gấp làm tư, và nói:

“Đây, anh viết cái này. Đọc cho tôi nghe, nhanh lên! Giải thoát cho tôi. Tôi đau khổ lắm.”

Tôi đọc những dòng sau đây. Từng câu văn rời khỏi môi tôi, tôi thấy nỗi nhẹ nhõm tìm đến với gã. Tôi thấy những thớ cơ căng cứng giãn ra, nỗi lo âu rời khỏi khuôn mặt, và sự yên bình, thanh thản lan dần trên nét mặt gã, như ánh trăng nhân từ trải lên một vùng đồng không mông quạnh:

Phân chim gu-a-nô là một loài chim đẹp, nhưng nuôi nó cần hết sức cẩn thận. Không nên nhập nó về sớm hơn tháng sáu hay muộn hơn tháng chín. Mùa đông nên giữ nó ở chỗ ấm, để nó ấp nở chim con.

Rõ ràng năm nay chúng ta sẽ có một vụ lúa muộn. Vì vậy nhà nông nên bắt đầu cắm thân cây ngô và gieo bánh kếp kiều mạch vào tháng bảy, thay vì tháng tám.

Về quả bí ngô. Loại quả mọng này được người dân vùng nội địa Tân Anh ưa chuộng. Họ thích nó hơn quả lý gai để làm bánh trái cây, và cũng chuộng nó hơn quả mâm xôi để cho bò ăn, vì nó no lâu hơn mà ngon miệng chẳng kém. Bí ngô là loài rau ăn được duy nhất thuộc họ cam có thể sống được ở miền Bắc, ngoại trừ quả bầu và một hai giống bí đao. Nhưng tục trồng nó ở sân trước, xen với các bụi cây cảnh, đang nhanh chóng lỗi thời, vì ngày nay ai cũng công nhận rằng trồng bí ngô làm cây bóng mát là thất bại.

Giờ đây, khi tiết trời ấm áp đang tới, và lũ ngỗng đực bắt đầu đẻ trứng...

Người nghe đang kích động kia nhảy bổ tới bắt tay tôi, và nói:

“Thôi, thôi, thế đủ rồi. Bây giờ tôi biết tôi không sao rồi, vì anh đọc y hệt như tôi đã đọc, từng chữ một. Nhưng này người lạ, sáng nay lúc đọc lần đầu, tôi tự nhủ: xưa nay mình chưa bao giờ tin, dù bạn bè canh chừng mình gắt gao thế nào, nhưng giờ thì mình tin là mình điên thật rồi. Rồi tôi rống lên một tiếng mà cách hai dặm cũng nghe thấy, và lao ra ngoài để giết một ai đó. Vì, anh biết đấy, tôi biết sớm muộn gì rồi cũng tới nước ấy, thì bắt đầu luôn cho xong. Tôi đọc lại một đoạn cho chắc, rồi tôi đốt nhà mình, rồi lên đường. Tôi đã đánh què mấy người, lại đuổi được một thằng chạy lên cây, muốn tóm lúc nào thì tóm. Nhưng tôi nghĩ tiện đường thì ghé vào đây cho thật chắc chắn. Giờ thì chắc rồi. Tôi nói anh nghe, thằng cha trên cây kia may mắn đấy. Lúc quay về tôi đã giết nó chắc rồi. Chào anh, chào anh nhé. Anh đã cất khỏi lòng tôi một gánh nặng to lắm. Lý trí của tôi đã chịu nổi sức ép của một bài báo nông nghiệp của anh, thì tôi biết từ nay chẳng gì làm nó lung lay được nữa. Chào anh.”

Nghe tới mấy vụ đánh què người và đốt nhà mà gã vừa làm cho vui, tôi thấy hơi áy náy, vì không khỏi cảm thấy mình cũng có chút dính líu xa xa. Nhưng những ý nghĩ ấy nhanh chóng bị gạt đi, vì đúng lúc ấy ông chủ bút chính thức bước vào!

Tôi nghĩ thầm: Giá như ông nghe lời tôi đi sang Ai Cập, thì tôi đã có dịp làm cho quen tay. Nhưng ông không chịu đi, thế là ông đã ở đây. Tôi cũng đoán là ông sẽ về.

Ông chủ bút trông buồn bã, bối rối và chán nản.

Ông nhìn khắp đống đổ nát mà ông cụ quậy phá kia và hai anh nông dân trẻ để lại, rồi nói: “Chuyện này đáng buồn, rất đáng buồn. Lọ hồ dán vỡ rồi, sáu ô kính vỡ, một cái ống nhổ, hai cái chân nến. Nhưng đó chưa phải điều tệ nhất. Danh tiếng tờ báo bị tổn hại, mà tôi e là tổn hại mãi mãi. Đúng thật là trước giờ chưa bao giờ người ta đòi mua báo nhiều đến thế, chưa bao giờ báo bán được nhiều đến thế, nổi tiếng đến thế. Nhưng có ai muốn nổi tiếng vì điên, có ai muốn phất lên nhờ bệnh tâm thần đâu?

Anh bạn ạ, tôi xin thề trên danh dự một người lương thiện, ngoài phố kia đầy người, lại có người leo cả lên hàng rào ngồi chờ để được nhìn thấy anh một cái, vì họ nghĩ anh điên. Mà họ nghĩ thế cũng phải thôi, sau khi đọc mấy bài xã luận của anh. Mấy bài ấy là nỗi ô nhục của nghề báo. Ai xui anh nghĩ rằng anh làm chủ bút được một tờ báo loại này? Anh có vẻ chẳng biết tới cả những điều sơ đẳng nhất về nông nghiệp. Anh nói cái luống cày với cái bừa là một. Anh nói về mùa thay lông của bò cái. Anh khuyên người ta thuần hoá chồn hôi vì nó hay đùa nghịch và bắt chuột giỏi! Câu anh viết rằng con trai sẽ nằm yên nếu ta chơi nhạc cho nó nghe là thừa, hoàn toàn thừa. Chẳng có gì làm con trai xao động được. Con trai lúc nào cũng nằm yên. Con trai chẳng quan tâm gì tới âm nhạc.

Trời đất ơi, anh bạn! Giá anh có lấy việc thu nạp sự dốt nát làm sự nghiệp học hành cả đời, thì anh cũng không thể tốt nghiệp hạng ưu cao hơn anh hôm nay. Tôi chưa từng thấy cái gì như thế. Câu anh nhận xét rằng hạt dẻ ngựa đang ngày càng được ưa chuộng trên thị trường chỉ có thể nhằm mục đích phá nát tờ báo này. Tôi muốn anh bỏ việc mà đi. Tôi không muốn nghỉ nữa. Có được nghỉ thì tôi cũng chẳng vui nổi. Nhất định là không, khi anh ngồi ghế của tôi. Tôi sẽ lúc nào cũng thấp thỏm không biết anh còn định khuyên người ta làm gì nữa. Mỗi lần nghĩ tới chuyện anh bàn về bãi nuôi hàu trong chuyên mục ‘Làm vườn cảnh’ là tôi mất hết kiên nhẫn. Tôi muốn anh đi. Không gì trên đời này thuyết phục được tôi đi nghỉ thêm lần nữa. Trời ơi! Sao anh không nói với tôi là anh chẳng biết tí gì về nông nghiệp?”

“Nói với ông à, ông thân cây ngô kia, ông bắp cải kia, ông con trai của cây súp lơ kia? Đây là lần đầu tiên tôi nghe một câu vô tình đến thế. Tôi nói cho ông biết, tôi làm nghề biên tập đã sắp mười bốn năm rồi, và đây là lần đầu tiên tôi nghe nói muốn làm chủ bút một tờ báo thì phải biết cái gì đó.

Ông củ cải! Ai viết bài phê bình kịch cho mấy tờ báo hạng hai? Toàn một lũ thợ giày được đề bạt với học việc hiệu thuốc, biết về diễn xuất hay dở cũng chỉ bằng tôi biết về làm ruộng, không hơn. Ai viết điểm sách? Những người chưa từng viết cuốn sách nào. Ai viết những bài xã luận nặng ký về tài chính? Những vị có nhiều cơ hội nhất để không biết gì về tài chính. Ai bình luận các chiến dịch đánh người da đỏ? Những quý ông không phân biệt nổi tiếng hò xung trận với cái lều da, chưa bao giờ phải chạy thi với cây rìu chiến, hay phải nhổ tên ra khỏi người thân trong nhà để lấy củi nhóm lửa trại buổi tối. Ai viết những lời kêu gọi cai rượu, gào thét về cái chén rượu tràn đầy? Những kẻ sẽ chẳng bao giờ còn được thở một hơi tỉnh táo cho tới khi nằm trong mồ.

Ai làm chủ bút báo nông nghiệp hả, ông củ khoai kia? Nói chung là những người làm thơ không xong, viết tiểu thuyết rẻ tiền không xong, viết kịch giật gân không xong, làm biên tập tin thành phố không xong, cuối cùng đành lui về nông nghiệp, coi như tạm hoãn được cái ngày vào trại tế bần. Ông định dạy tôi về nghề báo à! Thưa ông, tôi đã lăn lộn trong nghề này từ An-pha tới Ô-ma-ha, và tôi nói cho ông hay, người càng biết ít càng làm ồn to, và lương càng cao.

Có Trời biết, giá tôi dốt nát thay vì có học, trơ tráo thay vì nhút nhát, thì tôi đã làm nên danh tiếng trong cái thế gian lạnh lùng, ích kỷ này rồi. Tôi xin cáo từ, thưa ông. Bị ông đối xử như thế, tôi hoàn toàn sẵn lòng ra đi. Nhưng tôi đã làm tròn bổn phận. Tôi đã thực hiện hợp đồng trong phạm vi tôi được phép. Tôi đã nói tôi có thể làm cho tờ báo của ông hấp dẫn với mọi tầng lớp, và tôi đã làm được. Tôi đã nói tôi có thể đẩy số phát hành lên hai mươi nghìn bản, và nếu có thêm hai tuần nữa thì tôi đã làm được rồi. Và tôi sẽ đem lại cho ông lớp độc giả hạng nhất mà chưa tờ báo nông nghiệp nào từng có, không một người nông dân nào trong đó, không một người nào có thể phân biệt nổi cây dưa hấu với dây leo đào, dẫu có phải đánh đổi mạng sống. Người thiệt trong vụ chia tay này là ông chứ không phải tôi đâu, ông cây đại hoàng ạ. Vĩnh biệt.”

Rồi tôi bỏ đi.

— Hết —