Tuổi già

Ông kiến trúc sư U-dên-cốp, quan ngũ phẩm, về thăm thành phố quê hương, nơi người ta mời ông về để trùng tu ngôi nhà thờ trong nghĩa trang. Ông sinh ra, học hành, lớn lên và lấy vợ ở thành phố này, vậy mà bước xuống khỏi toa tàu, ông suýt không nhận ra nó. Mọi thứ đã đổi khác… Mười tám năm trước, khi ông chuyển lên Pê-téc-bua, chẳng hạn, ở chỗ bây giờ là nhà ga thì lũ trẻ con còn bắt sóc đất. Bây giờ ở lối vào phố chính sừng sững khách sạn bốn tầng mang tên Thành Viên, còn hồi ấy ở đây chạy dài một bức tường rào xám xịt xấu xí. Nhưng chẳng tường rào, chẳng nhà cửa nào đổi khác nhiều bằng con người. Hỏi han gã bồi khách sạn, U-dên-cốp biết được rằng quá nửa số người ông còn nhớ đã chết, đã nghèo khó, đã bị lãng quên.

— Thế bác có nhớ U-dên-cốp không? Ông hỏi về chính mình với gã bồi già. U-dên-cốp, kiến trúc sư, người ly dị vợ ấy… Ông ta còn có ngôi nhà ở phố Xvi-rê-bê-ép… Chắc là bác nhớ!

— Không nhớ ạ…

— Ơ hay, sao lại không nhớ! Vụ ấy ầm ĩ lắm, đến bọn xà ích còn biết. Nhớ lại xem! Người lo vụ ly dị cho ông ta là gã thầy cãi Sáp-kin, đồ bịp bợm… tay chơi bạc gian có tiếng, chính cái gã bị người ta đánh đòn ở câu lạc bộ ấy…

— Ông I-van Ni-cô-lai-ứt ạ?

— Phải, phải… Thế ông ta còn sống không? Chết rồi à?

— Còn sống ạ, nhờ trời. Giờ ông ấy làm công chứng viên, mở văn phòng. Sống sung túc lắm. Có hai cái nhà ở phố Gạch. Mới gả con gái xong…

U-dên-cốp đi đi lại lại từ góc này sang góc kia, nghĩ ngợi, rồi vì buồn chán, quyết định đến gặp Sáp-kin. Khi ông ra khỏi khách sạn, chậm rãi lê bước tới phố Gạch, thì đã giữa trưa. Ông gặp Sáp-kin ở văn phòng và suýt không nhận ra. Từ một gã thầy cãi từng thon thả, lanh lợi, mặt mũi linh hoạt, trơ tráo, lúc nào cũng say, Sáp-kin đã biến thành một ông già khiêm nhường, tóc bạc, ốm yếu.

— Ông không nhận ra tôi, ông quên tôi rồi… U-dên-cốp mở lời. Tôi là khách hàng cũ của ông, U-dên-cốp…

— U-dên-cốp? U-dên-cốp nào? À!

Sáp-kin nhớ ra, nhận ra, rồi chết sững. Những tiếng kêu, những câu hỏi, những kỷ niệm tuôn ra rào rào.

— Không ngờ! Không nghĩ tới! Sáp-kin cục cục như gà mái. Biết lấy gì đãi ông đây? Ông có muốn uống sâm banh không? Hay ông thích hàu? Ông bạn quý của tôi, ngày xưa tôi lấy của ông bao nhiêu là tiền, đến nỗi giờ chẳng biết đãi ông món gì cho xứng…

— Xin ông đừng bận tâm, U-dên-cốp nói. Tôi không có thì giờ. Giờ tôi phải ra nghĩa trang xem nhà thờ. Tôi nhận một việc đặt hàng.

— Thế thì tuyệt! Ta ăn một chút, uống một chút, rồi cùng đi. Tôi có đôi ngựa tuyệt lắm! Tôi chở ông đi, giới thiệu ông với ông trưởng ban nhà thờ… tôi lo liệu hết… Mà ông sao thế, thiên thần của tôi, cứ như lánh xa tôi, như sợ tôi ấy? Ngồi lại gần đây! Bây giờ còn gì mà sợ… Hề hề… Ngày xưa thì đúng là tôi là tay láu cá, tay bợm có hạng… chẳng ai dám lại gần, chứ bây giờ thì hiền như nước, lặng như cỏ. Già rồi, có gia đình rồi… có con cái rồi. Đến lúc chết rồi!

Hai người bạn ăn uống một chút, rồi đánh đôi ngựa ra ngoại thành, tới nghĩa trang.

— Phải, một thời đã qua! Sáp-kin ngồi trên xe trượt hồi tưởng. Nhớ lại mà cứ như không tin nổi. Ông còn nhớ vụ ông ly dị vợ chứ? Gần hai chục năm rồi, chắc ông quên hết, còn tôi thì nhớ như thể hôm qua mới lo vụ ly dị cho ông. Lạy Chúa, hồi ấy tôi đã tốn bao nhiêu là máu! Tôi là tay lanh lợi, giỏi bẻ lý, giỏi móc ngoặc, liều mạng… Có hồi tôi chỉ chực vồ lấy những vụ rắc rối, nhất là khi thù lao hậu, như vụ của ông chẳng hạn. Hồi ấy ông trả tôi bao nhiêu nhỉ? Năm sáu nghìn! Thế thì làm sao không tốn máu được? Hồi ấy ông đi Pê-téc-bua, quẳng cả vụ cho tôi: muốn làm gì thì làm! Còn bà nhà ông, cầu cho bà yên nghỉ, bà Xô-phi-a Mi-khai-lốp-na, tuy xuất thân nhà buôn, nhưng kiêu hãnh, tự ái lắm. Mua chuộc bà ấy nhận lỗi về mình thì khó… khó kinh khủng! Có hồi tôi đến nhà bà để thương lượng, bà vừa thấy tôi đã gọi cô hầu: "Ma-sa, tao đã dặn mày đừng tiếp bọn đê tiện cơ mà!" Tôi đã thử cách này cách nọ… viết thư cho bà, rồi tìm cách tình cờ gặp bà, mà bà không chịu! Phải nhờ người thứ ba ra tay. Tôi vật lộn với bà lâu lắm, và chỉ khi ông đồng ý đưa bà mười nghìn, bà mới chịu… Mười nghìn thì bà không cưỡng nổi, không đứng vững nổi… Bà khóc, nhổ vào mặt tôi, nhưng bằng lòng, nhận lỗi về mình!

— Hình như bà ấy lấy của tôi không phải mười, mà là mười lăm nghìn, U-dên-cốp nói.

— Phải, phải… mười lăm, tôi nhầm! Sáp-kin bối rối. Mà thôi, chuyện cũ rồi, giấu giếm làm gì. Tôi đưa bà ấy mười nghìn, còn năm nghìn kia tôi mặc cả với ông làm phần của mình. Tôi lừa cả hai người… Chuyện cũ rồi, có gì mà xấu hổ… Mà không lấy của ông thì lấy của ai, ông Bô-rít Pê-tơ-rô-vích, ông tự xét xem… Ông là người giàu có, no đủ… Ông lấy vợ vì no cơm ấm cật, ly dị cũng vì no cơm ấm cật. Ông kiếm ra bao nhiêu là tiền… Tôi nhớ có một vụ thầu ông vớ được hai chục nghìn. Không vòi của ông thì vòi của ai? Mà thú thật, hồi ấy lòng ghen tị cũng dày vò tôi… Ông mà vơ được một món, thì người ta ngả mũ chào ông, còn tôi thì vì mấy đồng rúp mà bị đánh đòn, bị người ta tát vào mặt ở câu lạc bộ… Thôi, nhắc lại làm gì! Đến lúc phải quên đi rồi.

— Ông làm ơn cho tôi biết, sau đó bà Xô-phi-a Mi-khai-lốp-na sống ra sao?

— Với mười nghìn ấy à? Tệ hại hết sức… Có Chúa mới biết, hoặc là bà ấy lên cơn liều, hoặc là lương tâm và lòng kiêu hãnh dày vò bà vì đã bán mình lấy tiền, hoặc có khi bà ấy yêu ông cũng nên, chỉ biết là bà ấy đâm ra rượu chè… Nhận tiền xong là bà ấy đi xe tam mã với mấy viên sĩ quan. Rượu chè, chơi bời, phóng đãng… Cùng bọn sĩ quan vào quán, mà chẳng phải uống rượu vang hay thứ gì nhẹ nhàng, mà cứ phải nốc cô-nhắc, cho cháy họng, cho mê mẩn đi.

— Phải, bà ấy vốn là người lập dị… Tôi đã khổ vì bà ấy lắm. Có hồi bà ấy giận chuyện gì là bắt đầu lên cơn thần kinh… Sau đó thì sao?

— Một tuần trôi qua, rồi tuần nữa… Tôi ngồi ở nhà, đang viết lách gì đó. Bỗng cửa mở, bà ấy bước vào… say khướt. Bà ấy bảo: "Ông cầm lại cái món tiền đáng nguyền rủa của các người đi!" rồi ném vào mặt tôi một xấp tiền. Thế là bà ấy không chịu nổi! Tôi nhặt tiền lên, đếm… Thiếu năm trăm. Bà ấy mới kịp ăn chơi hết có năm trăm.

— Thế ông để số tiền ấy đi đâu?

— Chuyện cũ rồi… giấu làm gì… Đương nhiên là giữ cho mình! Sao ông lại nhìn tôi như thế? Khoan đã, còn nữa cơ… Cả một cuốn tiểu thuyết, cả một ca bệnh tâm thần! Chừng hai tháng sau, một đêm nọ tôi về nhà, say, khó chịu… Thắp đèn lên, nhìn thì thấy bà Xô-phi-a Mi-khai-lốp-na đang ngồi trên sô-pha nhà tôi, cũng say, tình cảm rối bời, trông man dại thế nào ấy, như vừa trốn khỏi nhà thương điên… Bà ấy bảo: "Trả lại tiền cho tôi, tôi đổi ý rồi. Đã sa ngã thì sa ngã cho ra trò, cho tới tận đáy! Nhanh lên, đồ đê tiện, đưa tiền đây!" Thật không ra làm sao!

— Thế ông… đưa à?

— Tôi đưa, tôi nhớ là mười rúp…

— Ôi! Sao lại có thể thế được? U-dên-cốp nhăn mặt. Nếu chính ông không thể hay không muốn đưa cho bà ấy, thì ông viết cho tôi chứ… Thế mà tôi không biết! Hả? Thế mà tôi không biết!

— Ông bạn quý của tôi ơi, sao tôi phải viết, khi chính bà ấy đã viết cho ông, lúc sau này bà ấy nằm bệnh viện?

— Ừ thì, hồi ấy tôi bận rộn quá với cuộc hôn nhân mới, quay cuồng quá, chẳng còn tâm trí đâu cho thư từ… Nhưng ông, một người ngoài cuộc, ông chẳng có ác cảm gì với Xô-phi-a… sao ông không chìa tay giúp bà ấy?

— Không thể lấy cái thước bây giờ mà đo được đâu, ông Bô-rít Pê-tơ-rô-vích. Bây giờ chúng ta nghĩ thế này, chứ hồi ấy nghĩ khác hẳn… Bây giờ có khi tôi cho bà ấy cả nghìn rúp, còn hồi ấy đến mười rúp kia… tôi cũng chẳng cho không đâu. Một câu chuyện tồi tệ! Phải quên đi thôi… Mà tới nơi rồi…

Xe trượt dừng lại trước cổng nghĩa trang. U-dên-cốp và Sáp-kin xuống xe, bước qua cổng, đi dọc con đường dài, rộng rãi. Những cây anh đào trụi lá và những cây keo, những cây thánh giá xám và những tượng đài đều lấp lánh sương muối bạc. Trong mỗi bông tuyết phản chiếu một ngày nắng trong trẻo. Có mùi như ở mọi nghĩa trang: mùi hương trầm và đất mới đào…

— Nghĩa trang nhà ta đẹp quá, U-dên-cốp nói. Như một khu vườn!

— Vâng, nhưng tiếc là có bọn trộm hay lấy cắp bia mộ… Kia, đằng sau cái tượng đài bằng gang bên phải kia, là chỗ bà Xô-phi-a Mi-khai-lốp-na yên nghỉ. Ông có muốn xem không?

Hai người bạn rẽ phải, lội qua lớp tuyết dày tới chỗ tượng đài bằng gang.

— Đây này… Sáp-kin nói, chỉ vào một tấm bia nhỏ bằng đá cẩm thạch trắng. Có một viên chuẩn uý nào đó dựng bia trên mộ bà ấy.

U-dên-cốp chậm rãi bỏ mũ, để lộ cái đầu hói dưới ánh mặt trời. Sáp-kin nhìn ông, cũng bỏ mũ ra, và thêm một cái đầu hói nữa sáng lên dưới nắng. Xung quanh im lặng như chốn mồ mả, như thể đến không khí cũng đã chết. Hai người bạn nhìn tấm bia, im lặng và nghĩ ngợi.

— Bà ấy ngủ yên! Sáp-kin phá tan sự im lặng. Chẳng còn bận lòng gì chuyện đã nhận lỗi về mình và đã uống cô-nhắc. Ông thú nhận đi, ông Bô-rít Pê-tơ-rô-vích!

— Thú nhận cái gì? U-dên-cốp u ám hỏi.

— Thì thế này… Quá khứ dù có đáng ghét đến đâu, vẫn còn hơn cái này.

Rồi Sáp-kin chỉ vào mái tóc bạc của mình.

— Có thời mình chẳng hề nghĩ đến giờ chết… Gặp thần chết thì chắc mình còn chấp nó mười điểm, chứ bây giờ thì… Thôi, nói làm gì!

Nỗi buồn xâm chiếm U-dên-cốp. Ông bỗng thèm được khóc, thèm tha thiết, như có một thời ông từng tha thiết thèm yêu… Và ông cảm thấy rằng tiếng khóc ấy mà bật ra được thì sẽ ngon lành, sẽ làm mát lòng biết bao. Mắt ông ươn ướt, cục nghẹn đã trào lên cổ, nhưng… Sáp-kin đứng ngay bên cạnh, và U-dên-cốp thấy xấu hổ không dám yếu lòng trước mặt người chứng kiến. Ông quay ngoắt lại, đi về phía nhà thờ.

Chỉ hai giờ sau, khi đã bàn bạc với ông trưởng ban nhà thờ và xem xét xong ngôi nhà thờ, ông mới chớp được một lúc Sáp-kin đang mải chuyện với cha xứ, và chạy đi khóc… Ông lén lút lẻn tới bên tấm bia như kẻ trộm, chốc chốc lại ngoái nhìn. Tấm bia nhỏ màu trắng nhìn ông trầm ngâm, buồn bã, và ngây thơ đến nỗi như thể nằm dưới nó là một cô bé gái, chứ chẳng phải một người vợ đã ly dị, sống buông thả.

"Khóc đi, khóc đi!" U-dên-cốp nghĩ.

Nhưng khoảnh khắc để khóc đã trôi qua mất rồi. Ông già có chớp mắt bao nhiêu, có cố gợi lòng mình bao nhiêu, nước mắt cũng không chảy, cục nghẹn cũng không trào lên cổ nữa… Đứng chừng mười phút, U-dên-cốp phẩy tay rồi đi tìm Sáp-kin.

— Hết —