Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, cả nhà vị thầy tế của nhà vua chết vì bệnh sốt rét. Chỉ còn một người con trai phá tường mà chạy thoát được.
Chàng tới thành Tắc-ca-si-la, theo học một vị thầy danh tiếng khắp thiên hạ, học đủ mọi môn nghề. Học xong, chàng từ biệt thầy ra đi, định chu du khắp các miền. Đi mãi, chàng tới một ngôi làng nơi biên giới.
Gần làng ấy có một xóm lớn của người chiên-đà-la, hạng người bị xem là thấp hèn nhất. Thuở ấy, đức Bồ Tát đang sống trong xóm ấy, là một bậc hiền triết thông thái. Ngài biết một câu thần chú khiến cây ra quả cho người ta hái ngay giữa trái mùa.
Sáng sớm, Ngài vác đòn gánh ra khỏi làng, đi mãi tới một cây xoài mọc trong rừng. Ngài đứng cách cây bảy bước chân, đọc câu thần chú, rồi vốc một vốc nước hắt vào thân cây. Chỉ trong nháy mắt, lá úa rụng xuống, lộc non đâm ra, hoa nở rồi hoa rụng, quả xoài lớn dần lên. Chỉ một thoáng mà xoài đã chín, ngọt lịm, mọng nước, như trái cây cõi trời, rơi xuống khỏi cành. Bậc Đại Sĩ chọn lấy mấy quả mà ăn tuỳ thích, rồi xếp đầy hai cái sọt treo ở đòn gánh, mang về nhà bán, lấy tiền nuôi vợ con.
Chàng trai bà-la-môn thấy bậc Đại Sĩ bán xoài chín giữa trái mùa thì nghĩ: "Chắc chắn những quả xoài này mọc ra là nhờ phép của một câu thần chú nào đó. Người này có thể dạy cho ta một câu thần chú vô giá."
Chàng rình xem bậc Đại Sĩ hái xoài bằng cách nào, và biết được đúng như thế. Rồi chàng tới nhà bậc Đại Sĩ vào lúc Ngài chưa ở rừng về, làm như chẳng biết gì, hỏi vợ Ngài:
— Thầy đâu rồi ạ?
— Thầy đi rừng rồi.
Chàng đứng chờ. Thấy bậc Đại Sĩ về tới, chàng chạy ra đỡ lấy đòn gánh với hai cái sọt, mang vào nhà đặt xuống. Bậc Đại Sĩ nhìn chàng, rồi bảo vợ:
— Này bà, cậu này tới đây để học câu thần chú. Nhưng thần chú sẽ chẳng ở lại với cậu ta đâu, vì cậu ta không phải người tốt.
Còn chàng trai thì nghĩ: "Ta sẽ làm đầy tớ cho thầy để học được câu thần chú."
Từ đó, chàng làm hết mọi việc trong nhà: kiếm củi, giã gạo, nấu cơm, mang nước rửa mặt, rửa chân cho thầy.
Một hôm, bậc Đại Sĩ bảo chàng:
— Con ơi, mang cho ta cái ghế con để gác chân.
Chàng chẳng tìm được cách nào khác, bèn để chân thầy gác lên đùi mình suốt cả đêm.
Ít lâu sau, vợ bậc Đại Sĩ sinh một đứa con trai. Chàng trai làm hết mọi việc hầu hạ người sinh nở. Một hôm, người vợ bảo bậc Đại Sĩ:
— Ông ơi, cậu này con nhà dòng dõi, thế mà vì câu thần chú phải làm những việc hèn hạ cho nhà mình. Ông cứ dạy cho cậu ấy đi, thần chú có ở lại với cậu hay không thì tuỳ.
Ngài bằng lòng. Ngài dạy chàng câu thần chú, rồi dặn:
— Con ạ, đây là câu thần chú vô giá. Nhờ nó, con sẽ được nhiều lợi lộc và danh vọng. Nhưng khi nhà vua hay vị đại thần hỏi ai là thầy con, thì con đừng giấu tên ta. Nếu con xấu hổ vì người dạy thần chú cho con là một kẻ hạ tiện, mà nói rằng thầy con là một bậc quyền quý trong giới bà-la-môn, thì câu thần chú sẽ không còn hiệu nghiệm nữa.
— Sao con lại phải giấu tên thầy? Bất cứ khi nào có ai hỏi, con cũng sẽ nói là thầy.
Chàng lạy chào thầy, rời xóm chiên-đà-la, vừa đi vừa nhẩm câu thần chú, rồi tới Ba-la-nại. Ở đó chàng bán xoài, kiếm được rất nhiều tiền.
Một hôm, người giữ vườn ngự uyển dâng vua một quả xoài mua của chàng. Ăn xong, vua hỏi ông kiếm đâu ra quả xoài ngon như thế.
— Tâu bệ hạ, có một chàng trai mang xoài trái mùa tới bán. Thần mua của chàng ta đấy ạ.
— Hãy bảo chàng ta từ nay mang xoài vào đây cho ta.
Người giữ vườn làm đúng như thế, và từ đó chàng trai mang xoài vào cung vua. Vua mời chàng vào làm việc cho mình, chàng trở thành người hầu của nhà vua, kiếm được nhiều của cải, và dần dần được vua tin cậy.
Một hôm, vua hỏi chàng:
— Này chàng trai, ngươi lấy đâu ra những quả xoài trái mùa ngọt lịm, thơm phức, màu sắc đẹp đẽ thế này? Có phải có rắn thần hay chim thần nào cho ngươi, hay một vị thần nào, hay đó là nhờ phép thuật?
— Tâu đại vương, chẳng ai cho thần cả. Thần có một câu thần chú vô giá, đó là nhờ phép của câu thần chú.
— Thế thì hôm nào ngươi cho ta xem phép của câu thần chú ấy được chăng?
— Thưa vâng, tâu bệ hạ, thần xin làm ngay.
Hôm sau, vua cùng chàng ra vườn, bảo chàng cho xem phép thần chú. Chàng bằng lòng, tới gần một cây xoài, đứng cách cây bảy bước chân, đọc câu thần chú, hắt nước vào thân cây. Tức thì cây xoài ra quả đúng như đã kể trên kia. Xoài rơi xuống như mưa, như trút. Mọi người reo hò vui sướng, vẫy khăn rối rít. Vua ăn xoài, ban cho chàng nhiều phần thưởng, rồi hỏi:
— Chàng trai, ai đã dạy cho ngươi câu thần chú kỳ diệu như thế?
Chàng trai nghĩ: "Nếu ta nói một kẻ chiên-đà-la hạ tiện dạy ta, ta sẽ bị xấu hổ, người ta sẽ chê cười ta. Câu thần chú ta đã thuộc lòng rồi, giờ thì chẳng bao giờ mất được nữa. Thôi, ta cứ nói là một bậc thầy danh tiếng khắp thiên hạ."
Thế là chàng nói dối:
— Thần học ở thành Tắc-ca-si-la, với một bậc thầy danh tiếng khắp thiên hạ.
Vừa nói dứt câu ấy, chối bỏ thầy mình, thì ngay lập tức câu thần chú mất sạch. Nhưng nhà vua thì rất vui lòng, cùng chàng trở về kinh thành.
Một ngày khác, vua thèm ăn xoài. Vua ra vườn, ngồi trên chiếc ghế đá dùng trong những dịp lễ lớn, bảo chàng hái xoài cho mình. Chàng vui vẻ vâng lời, tới gần một cây xoài, đứng cách cây bảy bước chân, bắt đầu đọc câu thần chú. Nhưng câu thần chú không sao nhớ ra được. Chàng biết mình đã mất câu thần chú, đứng đó mà xấu hổ.
Nhà vua nghĩ: "Trước đây, ngay giữa đám đông, gã này cũng cho ta xoài, quả rụng xuống như mưa rào. Giờ thì hắn đứng trơ ra như khúc gỗ. Vì sao vậy nhỉ?"
Vua hỏi:
— Này chàng trai, lần trước ta bảo, ngươi đã hái cho ta xoài cả quả nhỏ lẫn quả to. Thế mà hôm nay, hỡi chàng bà-la-môn, cây chẳng có lấy một quả, dù ngươi vẫn lẩm nhẩm câu thần chú ấy!
Nghe vậy, chàng trai nghĩ: "Nếu ta nói hôm nay không có quả, vua sẽ nổi giận." Vì thế chàng định nói dối cho qua chuyện:
— Tâu bệ hạ, giờ khắc không hợp. Thần phải chờ các vì sao trên trời gặp nhau đúng chỗ. Khi các sao gặp nhau, khi giờ khắc tới, thần sẽ mang xoài tới cho bệ hạ thật nhiều.
Vua lấy làm lạ: "Thế là thế nào? Trước đây gã có hề nói gì tới chuyện sao gặp nhau đâu!"
Vua bèn hỏi:
— Trước đây ngươi chẳng hề nói tới giờ khắc, mùa màng, cũng chẳng nói tới chuyện sao gặp nhau. Vậy mà ngươi vẫn mang tới cho ta bao nhiêu là xoài thơm phức, ngọt lịm, màu sắc đẹp đẽ. Hỡi chàng bà-la-môn, trước đây ngươi lẩm nhẩm câu thần chú là cây ra quả ngay. Hôm nay lẩm nhẩm mãi mà chẳng được gì. Ngươi làm thế là nghĩa làm sao, nói cho ta nghe xem!
Nghe vậy, chàng trai nghĩ: "Không thể nói dối mà lừa nhà vua được. Nói thật mà vua phạt thì cứ để vua phạt, nhưng ta phải nói thật."
Chàng tâu:
— Thầy của thần là một người hạ tiện. Thầy dạy thần câu thần chú rất cặn kẽ, dạy cả cách dùng, rồi dặn: "Nếu có ai hỏi tên tuổi và dòng dõi của ta, thì đừng giấu gì cả, không thì câu thần chú sẽ chẳng còn hiệu nghiệm." Thế mà khi bậc chúa tể muôn người hỏi, dù thần biết rõ, thần vẫn nói dối, nói điều không thật. Thần nói dối rằng đó là thần chú của một vị bà-la-môn. Giờ thần chú đã mất, thần cay đắng ân hận vì sự dại dột của mình.
Nghe vậy, nhà vua nghĩ thầm: "Kẻ tội lỗi này chẳng biết giữ gìn một của báu như thế! Khi đã có trong tay một thứ của báu vô giá, thì dòng dõi có nghĩa lý gì?"
Vua nổi giận nói:
— Cây xoan đắng, cây thầu dầu hay cây gạo rừng, dù là cây gì, hễ người đi tìm mật thấy tổ ong ở đó, thì người ấy cho đó là cây quý nhất. Dù là dòng chiến sĩ, dòng bà-la-môn hay dòng buôn bán, dù là kẻ hầu hạ, là người chiên-đà-la hay người hạ tiện nào khác, hễ ai dạy cho mình điều hay, thì người ấy là người cao quý nhất trong mắt mình. Hãy phạt cái thằng vô dụng này, hay giết nó đi cũng được! Hãy túm cổ lôi nó ra khỏi đây ngay, cái thằng đã khổ công mới có được của báu, rồi vì kiêu ngạo mà vứt bỏ nó đi!
Quân lính của vua làm theo lệnh, rồi bảo chàng:
— Hãy về với thầy ngươi mà xin thầy tha thứ. Nếu học lại được câu thần chú thì hẵng trở lại đây. Còn không thì đừng bao giờ để chúng ta thấy mặt ngươi ở xứ này nữa.
Họ đuổi chàng đi như thế.
Chàng trai lủi thủi một mình. Chàng nghĩ: "Ngoài thầy ra, ta chẳng còn nơi nào nương tựa. Ta phải về với thầy, xin thầy tha thứ, rồi học lại câu thần chú."
Thế là chàng vừa đi vừa than khóc, tìm về ngôi làng kia.
Bậc Đại Sĩ trông thấy chàng từ xa, chỉ cho vợ, nói:
— Bà xem, cái gã khốn nạn kia lại tới, câu thần chú mất sạch rồi đấy!
Chàng trai tới gần bậc Đại Sĩ, lạy chào, rồi ngồi xuống một bên.
— Sao con lại tới đây?
— Thưa thầy, con đã nói dối, đã chối bỏ thầy, giờ con tan nát, khốn khổ rồi!
Rồi chàng kể tội mình, xin thầy dạy lại câu thần chú:
— Có kẻ tưởng dưới chân mình là đất bằng, thế mà sa xuống ao, rơi xuống hố, ngã xuống vực, vấp phải rễ cây mục. Có kẻ dẫm lên thứ tưởng là sợi dây, hoá ra là một con rắn đen nhánh. Có kẻ mắt mù mà bước thẳng vào lửa. Con cũng thế, con đã phạm tội, đã mất câu thần chú. Nhưng thưa thầy, thầy là bậc khôn ngoan, xin thầy tha thứ, cho con được một lần nữa thầy đoái thương!
Người thầy đáp:
— Con nói gì thế, con? Người mù chỉ cần được người ta ra hiệu một lần là đã biết tránh ao tránh hố. Còn ta đã nói với con rồi, giờ con còn muốn gì ở đây nữa? Ta đã dạy con đúng phép, con đã học đúng phép, ta đã vui lòng giảng cho con hiểu thần chú ấy là thế nào. Nếu con ăn ở cho phải, nó đã chẳng bao giờ rời con. Hỡi kẻ dại, con đã khổ công học được một câu thần chú mà người đời khó lòng học được, rồi hỡi kẻ ngu, khi đã kiếm được miếng ăn, con lại vứt bỏ tất cả, chỉ vì con nói dối. Với một kẻ dại dột, chẳng khôn ngoan, quen thói nói dối, vô ơn bạc nghĩa, không biết tự kiềm chế như thế, thì thần chú ư? Thần chú mầu nhiệm ta không trao cho kẻ ấy đâu. Hãy đi đi, đừng xin ta nữa!
Bị thầy đuổi đi như thế, chàng trai nghĩ: "Ta sống nữa làm gì?" Rồi chàng lao vào rừng sâu, và chết trong cô độc.
Đức Phật kể chuyện này khi Đề Bà Đạt Đa chối bỏ thầy mình, tự xưng là Phật, rồi sa xuống địa ngục. Kể xong, Ngài cho biết: chàng trai vô ơn thuở ấy là Đề Bà Đạt Đa, nhà vua là A-nan, còn người thầy chiên-đà-la chính là Ngài.
— Hết —
🏰 Cổ tích
🏰 Cổ tích
🏰 Cổ tích
🏰 Cổ tích
🏰 Cổ tích
🏰 Cổ tích