Con cóc

Cái giếng rất sâu, vì thế sợi dây rất dài. Mỗi lần kéo thùng nước lên tới thành giếng, cái tời quay nặng lắm. Mặt trời chẳng bao giờ rọi được xuống tới đáy để soi mình trong nước, dù nước trong đến mấy. Nhưng nắng chiếu được tới đâu thì rêu cỏ xanh mọc giữa các hòn đá tới đó.

Ở đấy có một gia đình nhà cóc sinh sống. Nhà cóc là dân nơi khác đến. Thật ra cả nhà đã lộn đầu rơi xuống đó theo bà cóc mẹ già, đến giờ bà vẫn còn sống. Những con ếch xanh đã ở đây từ lâu trước đó và vẫn bơi trong nước, chúng nhận họ hàng với nhà cóc, và gọi họ là "khách trọ của giếng". Nhà cóc thì có vẻ định ở lại hẳn. Họ sống rất dễ chịu trên chỗ khô ráo, mà họ gọi là những hòn đá ướt.

Bà ếch mẹ đã có lần đi du lịch. Bà ở trong thùng nước khi thùng được kéo lên, nhưng trên ấy sáng quá, bà bị chói mắt. May mà bà thoát ra được khỏi thùng. Bà rơi xuống nước đánh tõm một cái khủng khiếp, rồi phải nằm ba ngày vì đau lưng. Bà chẳng kể được gì nhiều về thế giới trên kia, nhưng bà biết, mà ai trong giếng cũng biết, rằng cái giếng không phải là cả thế giới. Bà cóc mẹ thì có lẽ kể được chuyện này chuyện nọ, nhưng hễ ai hỏi là bà chẳng bao giờ trả lời, thế nên chẳng ai hỏi nữa.

Lũ ếch xanh còn trẻ bảo nhau:

— Bà ấy vừa béo vừa xấu, vừa gớm vừa phị! Con bà ấy rồi cũng gớm y như thế.

Bà cóc mẹ bảo:

— Có thể lắm! Nhưng trong đầu một đứa con của tôi có một viên ngọc quý, hoặc là trong đầu tôi có.

Lũ ếch xanh nghe thế thì trố mắt nhìn. Vì chẳng ưa chuyện ấy, chúng nhăn mặt rồi lặn xuống đáy. Còn lũ cóc con thì duỗi chân sau ra vì kiêu hãnh. Đứa nào cũng tưởng mình có viên ngọc. Chúng ngồi im, đầu không dám nhúc nhích. Nhưng rồi cuối cùng chúng cũng hỏi xem chúng kiêu hãnh về cái gì, và viên ngọc quý thật ra là thứ gì.

Bà cóc mẹ bảo:

— Đó là một thứ huy hoàng, quý giá tới mức mẹ không tả nổi! Đó là thứ người ta mang theo cho chính mình vui sướng, còn người khác thì cứ đi đâu cũng tức tối vì nó. Nhưng đừng hỏi nữa, mẹ không trả lời đâu.

Con cóc bé nhất nói:

— Thế thì con chẳng có viên ngọc nào đâu!

Nó xấu xí đến mức không thể xấu hơn được nữa.

— Mà sao con lại phải có một thứ huy hoàng như thế? Nếu nó làm người khác tức tối thì nó đâu làm con vui được! Không, con chỉ mong có một ngày được lên tới thành giếng mà ngó ra ngoài. Trên ấy chắc là đẹp lắm!

Bà cóc già bảo:

— Con cứ ở yên chỗ này là hơn! Chỗ này con quen rồi, con biết nó thế nào rồi! Coi chừng cái thùng, nó đè con bẹp gí đấy! Mà dù con có lọt được vào thùng an toàn, con vẫn có thể rơi ra. Đâu phải ai rơi cũng may như mẹ, chân tay còn nguyên, trứng cũng còn nguyên.

Con cóc nhỏ kêu:

— Ộp!

Tiếng ấy cũng giống như khi loài người chúng ta kêu "Ôi!".

Nó thèm được lên thành giếng nhìn ra ngoài biết bao! Nó nhớ nhung màu xanh trên ấy biết bao! Sáng hôm sau, tình cờ thùng nước đầy được kéo lên, và trong một thoáng nó dừng lại ngay trước hòn đá con cóc đang ngồi. Con vật bé nhỏ run lên trong lòng, rồi nhảy vào thùng nước đầy, chìm xuống đáy thùng. Thế là nó được kéo lên, rồi bị đổ ra ngoài cùng với nước.

Anh người làm trông thấy nó, kêu lên:

— Ối, xui xẻo chưa! Đúng là cái thứ gớm ghiếc nhất mà tao từng thấy!

Rồi anh ta lấy chiếc guốc gỗ đá con cóc. Nó suýt nữa thì què, nhưng thoát được nhờ chui vào giữa đám tầm ma cao. Nó nhìn thấy hết thân cây này tới thân cây khác, nó cũng nhìn lên trên. Nắng chiếu lên những chiếc lá, lá trong suốt. Với nó, cảnh ấy cũng như với loài người chúng ta, khi bỗng nhiên bước vào một khu rừng lớn, nắng xuyên qua cành qua lá.

Con cóc nhỏ nói:

— Ở đây đẹp hơn dưới giếng nhiều quá! Ở đây người ta muốn ở cả đời!

Nó nằm đó một giờ, rồi hai giờ.

— Bên ngoài kia không biết có gì nhỉ? Đã đi được xa thế này rồi thì phải tìm cách đi xa hơn nữa!

Nó bò nhanh hết sức bò, ra tới con đường cái. Nắng chiếu lên người nó, bụi rắc lên người nó như phấn, trong khi nó băng ngang qua đường.

Con cóc nói:

— Ở đây đúng là ráo hoảnh. Mình được hưởng điều tốt lành gần như quá nhiều, người cứ ngứa ran lên!

Rồi nó tới một con mương. Ở đó mọc đầy hoa lưu ly và hoa tuyết cầu, sát bên có một hàng rào cây sống, toàn cơm cháy và táo gai. Dây bìm trắng quấn quanh như những ống tay áo trắng của Đức Mẹ. Ở đây màu sắc nhiều lắm. Lại có cả một con bướm bay qua. Con cóc tưởng đó là một bông hoa đã tự bứt mình ra để ngắm thế gian cho rõ hơn. Nghĩ thế cũng phải lắm chứ.

Con cóc nói:

— Giá mà mình cũng bay vút đi được như nó! Ộp! Ôi! Đẹp làm sao!

Nó ở đó bên con mương tám ngày tám đêm, và chẳng thiếu ăn. Tới ngày thứ chín, nó nghĩ: "Đi tiếp thôi!". Nhưng còn có gì đẹp hơn thế này được nữa? Có lẽ là một con cóc nhỏ, hay vài con ếch xanh. Đêm qua trong gió vọng lại những tiếng như có "họ hàng" đâu đây.

— Sống thật là tuyệt! Được ra khỏi giếng, được nằm giữa đám tầm ma, được bò trên con đường bụi bặm, được nghỉ ngơi trong con mương ướt! Nhưng đi tiếp thôi! Phải tìm cho được mấy con ếch hay một con cóc nhỏ, thiếu thứ ấy thì chẳng được. Chỉ có cảnh vật thì chưa đủ!

Thế là nó lại lên đường.

Ngoài cánh đồng, nó tới một cái ao lớn, xung quanh mọc đầy lau sậy. Nó tìm vào trong ấy.

Lũ ếch bảo:

— Ở đây có lẽ ướt quá với bạn chăng? Nhưng chúng tôi rất hoan nghênh bạn! Bạn là đực hay cái? Mà thôi, thế nào cũng được, chúng tôi đều hoan nghênh bạn như nhau!

Rồi nó được mời dự buổi hoà nhạc tối hôm ấy, một buổi hoà nhạc gia đình: nhiệt tình thì lớn mà giọng thì nhỏ, cái kiểu ấy chúng ta biết cả rồi. Chẳng có món gì để đãi, chỉ có đồ uống thả cửa, cả cái ao, nếu uống nổi.

Con cóc nhỏ nói:

— Bây giờ tôi đi tiếp đây!

Lúc nào nó cũng thấy cần một cái gì đó tốt hơn.

Nó nhìn thấy những vì sao lấp lánh, thật to, thật sáng. Nó nhìn thấy trăng non toả sáng. Nó nhìn thấy mặt trời mọc, lên cao, cao mãi.

— Có lẽ mình vẫn còn ở trong giếng, một cái giếng to hơn thôi. Mình phải lên cao hơn nữa! Trong lòng mình bồn chồn, khắc khoải quá!

Rồi khi mặt trăng tròn vành vạnh, con vật tội nghiệp nghĩ:

— Không biết có phải đó là cái thùng đang được thả xuống, mình phải nhảy vào đó để lên cao hơn không nhỉ! Hay mặt trời mới là cái thùng lớn? Nó to quá, rực rỡ quá, nó chứa được tất cả chúng mình! Mình phải canh lấy dịp mới được! Ôi, trong đầu mình sáng rực lên! Chắc viên ngọc quý cũng chẳng sáng hơn thế này được! Nhưng mình đâu có viên ngọc, mà mình cũng chẳng khóc vì nó. Không, phải lên cao nữa, tới nơi rực rỡ, tới nơi vui sướng! Mình tin chắc lắm, mà vẫn thấy sờ sợ. Đây là một bước khó khăn đây! Nhưng phải bước thôi! Tiến lên! Cứ thẳng theo đường cái mà đi!

Nó bước những bước mà một con vật chuyên bò có thể bước, và thế là nó tới con đường lớn có người ở. Ở đó có cả vườn hoa lẫn vườn bắp cải. Nó nghỉ chân bên một vườn bắp cải.

— Thế gian có biết bao nhiêu sinh vật khác nhau mà mình chưa hề biết! Thế gian thật rộng lớn, thật tốt lành! Nhưng người ta phải đi mà ngắm nó, chứ đừng có ngồi lì một chỗ.

Rồi nó nhảy vào vườn bắp cải.

— Ở đây xanh quá! Ở đây đẹp quá!

Con sâu bắp cải trên một chiếc lá nói:

— Cái đó thì tôi biết thừa! Lá của tôi là lá to nhất ở đây! Nó che khuất nửa thế gian, mà nửa ấy thì tôi chẳng cần.

"Cục cục! Cục cục!", gà tới rồi. Chúng lạch bạch đi vào vườn bắp cải. Con gà mái đi đầu nhìn xa rất tinh. Nó thấy con sâu trên chiếc lá xoăn, liền mổ một cái, con sâu rơi xuống đất, quằn quại uốn éo. Con gà nhìn bằng mắt này, rồi nhìn bằng mắt kia, vì nó không biết cái sự quằn quại kia rồi sẽ ra sao.

Con gà nghĩ: "Nó không chịu ngoan ngoãn đâu!", rồi nó ngóc đầu lên định mổ. Con cóc sợ quá, bò thẳng về phía con gà.

Con gà bảo:

— Ra nó có cả quân cứu viện! Xem cái thứ bò lổm ngổm kia kìa!

Rồi con gà quay đi.

— Ta chẳng thèm cái miếng xanh xanh bé tí ấy, nó chỉ làm ngứa cổ thôi!

Những con gà khác cũng nghĩ y như thế, thế là chúng bỏ đi.

Con sâu bắp cải nói:

— Tôi đã uốn mình thoát khỏi nó! Có trí khôn nhanh nhạy thì tốt thật. Nhưng việc khó nhất vẫn còn ở phía trước, đó là trèo lại lên lá bắp cải của tôi. Nó đâu rồi nhỉ?

Con cóc nhỏ tới gần, tỏ ý thông cảm. Nó mừng vì nhờ cái xấu xí của mình mà đã làm lũ gà sợ.

Con sâu hỏi:

— Bạn nói thế là có ý gì? Chính tôi đã tự uốn mình thoát khỏi chúng đấy chứ. Trông bạn khó chịu lắm! Cho tôi được ở yên trong nhà của tôi có được không? Giờ tôi ngửi thấy mùi bắp cải rồi! Tôi tới chỗ lá của tôi rồi! Chẳng có gì đẹp bằng cái của nhà mình. Nhưng mình phải lên cao nữa!

Con cóc nhỏ nói:

— Phải, lên cao nữa! Lên cao nữa! Nó cũng cảm thấy giống như mình! Nhưng hôm nay nó không vui, ấy là vì vừa bị hoảng sợ. Tất cả chúng ta đều muốn lên cao nữa!

Rồi nó nhìn lên, cao hết mức nó có thể nhìn.

Con cò đang đậu trong tổ trên mái nhà người nông dân. Nó gõ mỏ lách cách, cò mẹ cũng gõ mỏ lách cách.

Con cóc nghĩ:

— Họ ở cao quá! Ước gì mình lên được tới đó!

Trong ngôi nhà người nông dân có hai chàng sinh viên trẻ ở trọ. Một người là nhà thơ, một người là nhà vạn vật học. Người thứ nhất ca hát, viết văn trong niềm vui về tất cả những gì Chúa đã tạo ra, như chúng in bóng trong lòng anh. Anh hát nó lên, ngắn gọn, trong trẻo và phong phú, bằng những vần thơ vang vọng. Người thứ hai thì bắt tay vào chính sự vật, phải, mổ xẻ nó ra khi cần thiết. Anh coi công trình của Chúa như một bài toán lớn, trừ, nhân, muốn biết tường tận trong ngoài để nói về nó cho có lý lẽ. Mà đó là lý lẽ trọn vẹn, và anh nói về nó trong niềm vui và sự sáng suốt. Cả hai đều là những người tốt, vui vẻ.

Nhà vạn vật học nói:

— Kìa, có một mẫu cóc tốt đang ngồi kia! Tớ phải bỏ nó vào lọ rượu ngâm mới được!

Nhà thơ bảo:

— Cậu có hai con rồi còn gì! Cứ để nó ngồi yên mà vui sống!

Người kia nói:

— Nhưng nó xấu một cách tuyệt đẹp!

Nhà thơ bảo:

— Phải, giá mà tìm được viên ngọc quý trong đầu nó, thì chính tớ cũng sẽ phụ cậu mổ nó ra!

Người kia nói:

— Viên ngọc quý! Cậu rành vạn vật học gớm nhỉ!

Nhà thơ bảo:

— Nhưng chẳng phải có điều gì đó rất đẹp trong lời truyền tụng của dân gian, rằng con cóc, con vật xấu xí nhất, thường giấu trong đầu viên ngọc quý giá nhất đó sao? Con người chẳng phải cũng vậy ư? Ê-dốp đã mang trong mình một viên ngọc quý biết bao, rồi Xô-crát nữa!

Con cóc không nghe được gì thêm, và những gì nó nghe thì nó cũng chẳng hiểu được một nửa. Hai người bạn bỏ đi, và nó thoát được cảnh bị ngâm rượu.

Con cóc nói:

— Họ cũng nói về viên ngọc quý! May mà mình không có nó, chứ không thì đã gặp chuyện chẳng hay rồi!

Bấy giờ trên mái nhà người nông dân lại vang lên tiếng mỏ gõ lách cách. Cò bố đang giảng bài cho cả nhà, và cả nhà liếc xuống hai chàng trai trẻ trong vườn bắp cải.

Con cò nói:

— Loài người là loài vật hợm hĩnh nhất! Nghe họ lép bép kìa! Thế mà họ chẳng gõ nổi một tràng lách cách cho ra hồn. Họ huênh hoang về tài ăn nói, về ngôn ngữ của họ! Ngôn ngữ gì mà lạ: mỗi chặng đường một ngày bọn ta bay, là nó lại hoá thành thứ chẳng ai hiểu nổi, người này không hiểu người kia. Còn ngôn ngữ của bọn ta thì nói được trên khắp mặt đất, cả ở Đan Mạch lẫn ở Ai Cập. Loài người cũng không biết bay! Họ lao đi nhờ một phát minh mà họ gọi là "đường sắt", nhưng ở đó họ cũng hay gãy cổ lắm. Cứ nghĩ tới là ta lạnh cả mỏ. Thế gian vẫn tồn tại được mà không cần loài người. Bọn ta không có họ cũng chẳng sao! Miễn là bọn ta còn có ếch và giun!

Con cóc nhỏ nghĩ:

— Thật là một bài diễn văn hùng hồn! Ông ấy đúng là một vĩ nhân, mà ông ấy ngồi cao quá, cao như mình chưa thấy ai ngồi bao giờ!

Rồi nó kêu lên, khi con cò dang rộng đôi cánh lao vút qua không trung:

— Ông ấy bơi giỏi làm sao!

Cò mẹ thì nói chuyện trong tổ, kể về xứ Ai Cập, về nước sông Nin, về tất cả bùn lầy tuyệt diệu có ở xứ người. Con cóc nhỏ nghe thấy tất cả thật mới mẻ, thật đáng yêu.

Nó nói:

— Mình phải tới Ai Cập! Giá mà con cò chịu mang mình theo, hay một đứa con của nó cũng được. Mình sẽ đền ơn nó vào ngày cưới của nó. Phải, mình sẽ tới Ai Cập, vì mình sung sướng quá! Tất cả nỗi khát khao, niềm háo hức trong mình, chắc chắn còn quý hơn có một viên ngọc trong đầu.

Và chính lúc ấy nó đã có viên ngọc quý: nỗi khát khao, niềm háo hức không bao giờ dứt, lên cao, lên cao mãi! Viên ngọc ấy sáng lên trong nó, sáng lên trong niềm vui, rực rỡ trong khát khao.

Đúng lúc ấy con cò bay tới. Nó đã thấy con cóc trong đám cỏ, liền sà xuống và quắp lấy con vật bé nhỏ, chẳng nhẹ nhàng gì. Cái mỏ kẹp chặt, gió rít vù vù, chẳng dễ chịu chút nào. Nhưng nó đang bay lên cao, lên cao tới Ai Cập, con cóc biết thế. Vì vậy đôi mắt nó sáng rực, như có một tia lửa bay ra từ đó:

— Ộp! Ôi!

Thân xác nó đã chết, con cóc đã bị giết. Nhưng tia lửa từ đôi mắt nó, tia lửa ấy đi đâu?

Tia nắng đã đón lấy nó. Tia nắng mang viên ngọc quý từ đầu con cóc đi. Đi đâu?

Bạn đừng hỏi nhà vạn vật học, tốt nhất hãy hỏi nhà thơ. Anh ấy sẽ kể cho bạn như một câu chuyện cổ tích, và con sâu bắp cải có mặt trong đó, gia đình nhà cò cũng có mặt trong đó. Thử nghĩ mà xem! Con sâu bắp cải hoá thân, thành một con bướm tuyệt đẹp! Gia đình nhà cò bay qua núi qua biển, tới tận châu Phi xa xôi, vậy mà vẫn tìm được con đường ngắn nhất về lại đất Đan Mạch, về đúng chỗ cũ, đúng mái nhà cũ! Phải, chuyện ấy gần như cổ tích quá, vậy mà lại là thật! Bạn cứ hỏi nhà vạn vật học, anh ấy cũng phải công nhận. Mà chính bạn cũng biết điều ấy, vì bạn đã từng thấy.

Nhưng còn viên ngọc quý trong đầu con cóc?

Hãy tìm nó trong mặt trời, hãy nhìn xem, nếu bạn nhìn được!

Ánh sáng ở đó mạnh quá. Chúng ta chưa có đôi mắt để nhìn thấu tất cả sự huy hoàng mà Chúa đã tạo ra, nhưng rồi chúng ta sẽ có. Và đó sẽ là câu chuyện cổ tích đẹp nhất, vì chính chúng ta cũng có mặt trong đó.

— Hết —