Cơn sốt thương hàn

Trên chuyến tàu thư đi từ Pê-téc-bua về Mát-xcơ-va, trong toa dành cho người hút thuốc, có viên trung uý trẻ Cli-mốp. Ngồi đối diện anh là một người đã đứng tuổi, mặt cạo nhẵn kiểu thuyền trưởng, trông bề ngoài là một lão người Phần Lan hay người Thuỵ Điển khá giả. Suốt dọc đường lão ngậm tẩu và nói đi nói lại chỉ một đề tài:

- Ha, ông là sĩ quan! Tôi cũng có ông anh là sĩ quan, có điều anh ấy là lính thuỷ... Anh ấy là lính thuỷ, làm việc ở Crôn-xtát. Ông về Mát-xcơ-va làm gì thế?

- Tôi làm việc ở đấy.

- Ha! Thế ông có gia đình chưa?

- Chưa, tôi sống với bà dì và em gái.

- Anh tôi cũng là sĩ quan, lính thuỷ, nhưng anh ấy có gia đình rồi, có vợ và ba đứa con. Ha!

Lão người Phần Lan cứ ngạc nhiên về điều gì đó, mỗi lần thốt lên "ha!" lại cười toe toét một cách ngây ngô, và chốc chốc lại thổi phù phù cái tẩu hôi rình. Cli-mốp đang khó ở, trả lời câu hỏi cũng thấy nặng nhọc, căm ghét lão hết lòng. Anh mơ giá giật được cái tẩu đang khò khè trong tay lão mà ném xuống gầm ghế, rồi tống cổ chính lão sang một toa nào khác thì hay biết mấy.

"Cái dân Phần Lan với lại... dân Hy Lạp thật đáng ghét, - anh nghĩ. - Hoàn toàn thừa, chẳng để làm gì, cái giống người đáng ghét. Chỉ tổ choán chỗ trên quả đất. Họ có ích gì cơ chứ?"

Và ý nghĩ về người Phần Lan, người Hy Lạp gây ra khắp người anh một cái gì như cơn buồn nôn. Để so sánh, anh muốn nghĩ đến người Pháp, người Ý, nhưng chẳng hiểu sao, nhớ đến các dân tộc ấy, anh chỉ hình dung ra những người chơi đàn quay tay, những người đàn bà khoả thân và những bức tranh in nước ngoài treo trên chiếc tủ com-mốt ở nhà bà dì.

Nói chung viên sĩ quan cảm thấy mình không bình thường. Tay chân anh chẳng hiểu sao không đặt vừa trên ghế, mặc dù cả chiếc ghế dài dành trọn cho anh. Miệng khô và dính, trong đầu một màn sương nặng nề. Những ý nghĩ của anh dường như không chỉ lang thang trong đầu, mà cả ngoài hộp sọ, giữa những hàng ghế và những người đang bị bóng đêm bao phủ. Qua cơn mê mụ trong đầu, như qua giấc mơ, anh nghe những giọng nói lầm rầm, tiếng bánh xe, tiếng cửa đóng sầm. Tiếng chuông, tiếng còi của người soát vé, tiếng chân hành khách chạy trên sân ga nghe dồn dập hơn thường lệ. Thời gian trôi nhanh, không hay biết, vì thế có cảm giác như đoàn tàu cứ mỗi phút lại dừng ở một ga, và chốc chốc từ bên ngoài lại vọng vào những giọng nói khô như kim loại:

- Thư từ xong chưa?

- Xong rồi!

Có cảm giác như người đốt lò vào xem nhiệt kế quá thường xuyên, như tiếng ầm ầm của những đoàn tàu chạy ngược chiều và tiếng bánh xe rầm rầm qua cầu vang lên không ngớt. Tiếng ồn, tiếng còi, lão người Phần Lan, khói thuốc, tất cả trộn lẫn với những lời đe doạ và những cái nhấp nháy của những hình ảnh mờ mịt mà người khoẻ mạnh không thể nhớ nổi hình dạng và tính chất, đè lên Cli-mốp như một cơn ác mộng không chịu nổi. Trong nỗi khắc khoải khủng khiếp, anh ngẩng cái đầu nặng trĩu lên, nhìn ngọn đèn lồng, nơi trong những tia sáng có những cái bóng và những vệt mờ đang xoay tròn. Anh muốn xin nước, nhưng cái lưỡi khô khốc chỉ động đậy được một chút, và anh chỉ vừa đủ sức trả lời những câu hỏi của lão người Phần Lan. Anh cố nằm cho thoải mái mà ngủ, nhưng không được. Lão người Phần Lan mấy lần ngủ thiếp đi, tỉnh dậy, châm tẩu, quay sang anh với tiếng "ha!" của lão, rồi lại ngủ, còn hai chân viên trung uý thì vẫn không sao đặt vừa trên ghế, và những hình ảnh đe doạ vẫn đứng sừng sững trước mắt.

Đến ga Xpi-rô-vô, anh xuống sân ga uống nước. Anh thấy người ta ngồi quanh bàn vội vã ăn uống.

"Sao họ ăn nổi nhỉ!" - anh nghĩ, cố không hít thứ không khí sặc mùi thịt rán, không nhìn những cái miệng đang nhai. Cả hai thứ ấy với anh đều đáng ghét đến buồn nôn.

Một bà xinh đẹp đang nói chuyện oang oang với một người lính đội mũ đỏ, vừa nói vừa cười, khoe hàm răng trắng tuyệt đẹp. Cả nụ cười, cả hàm răng, cả chính bà ta đều gây cho Cli-mốp một ấn tượng ghê tởm y như món đùi lợn hun khói và mấy miếng thịt băm rán. Anh không thể hiểu sao người lính đội mũ đỏ kia ngồi cạnh bà ta, nhìn khuôn mặt khoẻ mạnh, tươi cười của bà ta mà lại không thấy rợn.

Uống nước xong quay về toa, anh thấy lão người Phần Lan đang ngồi hút thuốc. Cái tẩu của lão khò khè, sụt sịt như chiếc ủng cao su thủng giữa ngày trời ẩm ướt.

- Ha! - lão ngạc nhiên. - Ga gì thế này?

- Tôi không biết, - Cli-mốp đáp, nằm xuống, ngậm miệng lại để khỏi hít phải khói thuốc cay sè.

- Thế bao giờ thì ta đến Tơ-ve?

- Tôi không biết. Xin lỗi, tôi... tôi không thể trả lời được. Tôi ốm, hôm nay tôi bị cảm lạnh.

Lão người Phần Lan gõ tẩu vào khung cửa sổ, rồi bắt đầu kể về ông anh lính thuỷ của lão. Cli-mốp không còn nghe lão nữa, khắc khoải nhớ đến chiếc giường êm ái, thoải mái của mình, đến bình nước lạnh, đến em gái Ca-chi-a, người rất khéo đặt anh nằm, vỗ về anh, đưa nước cho anh. Anh còn mỉm cười khi trong trí tưởng tượng thoáng hiện ra anh lính hầu Pa-ven đang tháo đôi ủng nặng nề, ngột ngạt khỏi chân chủ và đặt cốc nước lên chiếc bàn nhỏ. Anh tưởng chỉ cần nằm lên giường mình, uống một ngụm nước, là cơn ác mộng sẽ nhường chỗ cho một giấc ngủ say, khoẻ mạnh.

- Thư từ xong chưa? - một giọng trầm đục vọng lại từ xa.

- Xong rồi! - một giọng ồm ồm đáp, gần như sát ngay cửa sổ.

Đây đã là ga thứ hai hay thứ ba sau Xpi-rô-vô.

Thời gian trôi nhanh, từng bước nhảy vọt, và tưởng như những tiếng chuông, tiếng còi, những lần dừng tàu sẽ không bao giờ hết. Cli-mốp tuyệt vọng úp mặt vào góc ghế, hai tay ôm lấy đầu, lại nghĩ đến em gái Ca-chi-a và anh lính hầu Pa-ven, nhưng cô em gái và anh lính hầu lẫn vào những hình ảnh mờ mịt, xoay tròn rồi biến mất. Hơi thở nóng hổi của anh dội lại từ lưng ghế, đốt bỏng mặt anh, hai chân nằm không thoải mái, gió từ cửa sổ thổi vào lưng, nhưng dù khổ sở đến đâu, anh cũng không còn muốn đổi tư thế nữa... Một cơn lười biếng nặng nề, như ác mộng, dần dần chiếm lấy anh, trói chặt tay chân anh.

Khi anh quyết định ngẩng đầu lên, trong toa đã sáng. Hành khách đang mặc áo lông, đi lại. Đoàn tàu đã dừng. Những người khuân vác đeo tạp dề trắng, đeo thẻ bài, nhộn nhạo quanh hành khách, giành lấy va li của họ. Cli-mốp khoác áo choàng, theo những người khác máy móc bước ra khỏi toa, và anh có cảm giác người đang đi không phải là anh, mà là một ai khác thay anh, một người xa lạ, và anh cảm thấy cùng với anh, cơn sốt, cơn khát và những hình ảnh đe doạ suốt đêm không cho anh ngủ cũng bước ra khỏi toa. Anh máy móc nhận hành lý, thuê một chiếc xe trượt. Bác xà ích đòi một rúp hai mươi lăm xu về phố Pô-va-rơ-xcai-a, anh không mặc cả mà ngoan ngoãn, không một lời, ngồi lên xe. Sự khác nhau giữa các con số anh vẫn còn hiểu, nhưng tiền bạc với anh đã chẳng còn chút giá trị nào.

Ở nhà, bà dì và cô em gái Ca-chi-a, một cô gái mười tám tuổi, ra đón Cli-mốp. Lúc chào anh, Ca-chi-a cầm trên tay quyển vở và cây bút chì, và anh nhớ ra cô đang ôn thi để lấy bằng giáo viên. Không trả lời những câu hỏi và lời chào, chỉ thở phì phò vì cơn sốt, anh đi qua tất cả các phòng một cách vô định, đến bên giường mình rồi ngã vật xuống gối. Lão người Phần Lan, chiếc mũ đỏ, bà có hàm răng trắng, mùi thịt rán, những vệt nhấp nháy chiếm hết ý thức anh, và anh không còn biết mình đang ở đâu, không còn nghe những giọng nói lo lắng.

Tỉnh lại, anh thấy mình nằm trên giường của mình, quần áo đã được cởi ra, thấy bình nước và Pa-ven, nhưng chẳng vì thế mà anh thấy mát hơn, êm hơn, dễ chịu hơn. Tay chân vẫn không đặt vừa như trước, lưỡi dính vào vòm miệng, và vẫn nghe tiếng sụt sịt của cái tẩu của lão người Phần Lan... Bên giường, lấy tấm lưng rộng đẩy Pa-ven ra, một ông bác sĩ to béo râu đen đang lăng xăng.

- Không sao, không sao, chàng trai trẻ! - ông lẩm bẩm. - Tốt lắm, tốt lắm... Thế, thế...

Ông bác sĩ gọi Cli-mốp là chàng trai trẻ, thay vì nói "thế" thì nói "thể", thay vì "vâng" thì nói "vầng"...

- Vầng, vầng, vầng, - ông nói liến thoắng. - Thể, thể... Tốt lắm, chàng trai trẻ... Đừng có nản lòng!

Lối nói nhanh, cẩu thả của ông bác sĩ, khuôn mặt no đủ và tiếng "chàng trai trẻ" kẻ cả của ông làm Cli-mốp bực bội.

- Sao ông lại gọi tôi là chàng trai trẻ? - anh rên lên. - Suồng sã gì thế? Quỷ tha ma bắt ông đi!

Và anh hoảng sợ vì chính giọng mình. Giọng ấy khô khốc, yếu ớt và ngân nga đến mức không nhận ra được nữa.

- Tốt lắm, tốt lắm, - ông bác sĩ lẩm bẩm, chẳng chút phật ý. - Đừng có giận... Vầng, vầng, vầng...

Ở nhà, thời gian cũng trôi nhanh đến kinh ngạc như trên tàu... Ánh sáng ban ngày trong phòng ngủ chốc chốc lại nhường chỗ cho bóng chạng vạng ban đêm. Ông bác sĩ dường như không rời giường bệnh, và mỗi phút lại nghe tiếng "vầng, vầng, vầng" của ông. Qua phòng ngủ không ngớt kéo qua một chuỗi khuôn mặt. Có cả Pa-ven, lão người Phần Lan, đại uý I-a-rô-sê-vích, thượng sĩ Mác-xi-men-cô, chiếc mũ đỏ, bà có hàm răng trắng, ông bác sĩ. Tất cả đều nói, vung tay, hút thuốc, ăn uống. Có lần, ngay giữa ban ngày, Cli-mốp còn thấy cha tuyên uý trung đoàn của mình là cha A-lếch-xan-đơ, khoác dây các phép, tay cầm sách kinh, đứng trước giường lẩm nhẩm điều gì với vẻ mặt nghiêm trang mà trước đây Cli-mốp chưa từng thấy ở ông. Viên trung uý nhớ ra cha A-lếch-xan-đơ vẫn hay gọi đùa thân mật các sĩ quan theo đạo Thiên Chúa La Mã là "bọn Ba Lan", và để chọc cười ông, anh kêu lên:

- Cha ơi, cha xem kìa, anh chàng Ba Lan I-a-rô-sê-vích chuồn vào rừng mất rồi!

Nhưng cha A-lếch-xan-đơ, một người hay cười và vui tính, lại không cười, mà còn nghiêm trang hơn nữa, làm dấu thánh giá cho Cli-mốp. Ban đêm, hai cái bóng cứ lần lượt lặng lẽ đi vào đi ra. Đó là bà dì và cô em gái. Cái bóng của cô em gái quỳ xuống cầu nguyện. Cô cúi lạy trước bức thánh tượng, và trên tường, cái bóng xám của cô cũng cúi lạy, thế là có hai cái bóng cùng cầu Chúa. Suốt thời gian ấy luôn có mùi thịt rán và mùi tẩu thuốc của lão người Phần Lan, nhưng có một lần Cli-mốp ngửi thấy mùi trầm hương nồng nặc. Anh vật vã vì buồn nôn và bắt đầu thét lên:

- Trầm! Mang trầm đi!

Không ai trả lời. Chỉ nghe ở đâu đó có những linh mục đang hát khe khẽ, và có ai đó chạy trên cầu thang.

Khi Cli-mốp tỉnh lại sau cơn mê man, trong phòng ngủ không có một bóng người. Mặt trời buổi sáng rọi vào cửa sổ qua tấm rèm buông, và một tia nắng run rẩy, mảnh mai và duyên dáng như một lưỡi dao, đùa giỡn trên chiếc bình nước. Có tiếng bánh xe lộc cộc, nghĩa là ngoài đường đã hết tuyết. Viên trung uý nhìn tia nắng, nhìn đồ đạc quen thuộc, nhìn cánh cửa, và việc đầu tiên là bật cười. Ngực và bụng anh rung lên vì một tiếng cười ngọt ngào, hạnh phúc và nhồn nhột. Toàn bộ con người anh, từ đầu đến chân, tràn ngập một cảm giác hạnh phúc vô biên và niềm vui sống, thứ niềm vui mà có lẽ con người đầu tiên đã cảm thấy khi được tạo ra và lần đầu tiên nhìn thấy thế giới. Cli-mốp khao khát cử động, khao khát con người, khao khát lời nói. Thân thể anh nằm bất động như một tấm ván, chỉ có hai bàn tay cử động được, nhưng anh hầu như không để ý điều ấy, mà dồn hết chú ý vào những thứ nhỏ nhặt. Anh vui vì hơi thở của mình, vì tiếng cười của mình, vui vì có cái bình nước, có trần nhà, có tia nắng, có sợi dây trên tấm rèm. Thế giới của Chúa, ngay cả trong một góc chật chội như phòng ngủ, cũng có vẻ đẹp đẽ, muôn màu, vĩ đại. Khi ông bác sĩ đến, viên trung uý nghĩ y học là một thứ hay ho biết bao, ông bác sĩ dễ thương và dễ mến biết bao, và nói chung con người tốt đẹp và thú vị biết bao.

- Vầng, vầng, vầng... - ông bác sĩ nói liến thoắng. - Tốt lắm, tốt lắm... Bây giờ thì chúng ta khoẻ rồi... Thể, thể.

Viên trung uý lắng nghe và cười vui sướng. Anh nhớ đến lão người Phần Lan, bà có hàm răng trắng, món đùi lợn hun khói, và anh thấy thèm hút thuốc, thèm ăn.

- Bác sĩ, - anh nói, - ông bảo người ta cho tôi một mẩu bánh mì lúa mạch đen chấm muối và... và ít cá mòi.

Ông bác sĩ không cho, Pa-ven không nghe lệnh, không chịu đi lấy bánh mì. Viên trung uý không chịu nổi chuyện ấy, khóc như một đứa trẻ làm nũng.

- Em bé con! - ông bác sĩ cười. - Mẹ ơi, ru ru, à ơi!

Cli-mốp cũng cười, và khi ông bác sĩ đi rồi, anh ngủ một giấc thật say. Anh tỉnh dậy vẫn với niềm vui ấy, với cảm giác hạnh phúc ấy. Bên giường có bà dì đang ngồi.

- A, dì! - anh mừng rỡ. - Cháu bị làm sao thế?

- Sốt phát ban thương hàn.

- Ra thế. Còn bây giờ thì cháu thấy dễ chịu lắm, dễ chịu lắm! Ca-chi-a đâu rồi?

- Không có nhà. Chắc đi thi xong thì ghé vào đâu đó.

Bà cụ nói thế rồi cúi xuống chiếc bít tất đang đan. Môi bà run run, bà quay mặt đi và bỗng bật khóc nức nở. Trong tuyệt vọng, quên cả lời dặn của bác sĩ, bà nói:

- Ôi, Ca-chi-a, Ca-chi-a! Thiên thần của chúng ta không còn nữa! Không còn nữa rồi!

Bà đánh rơi chiếc bít tất, cúi xuống nhặt, và đúng lúc ấy chiếc mũ vải trên đầu bà tuột xuống. Nhìn mái đầu bạc của bà, chẳng hiểu gì, Cli-mốp hoảng sợ cho Ca-chi-a và hỏi:

- Thế em ấy đâu? Dì!

Bà cụ, lúc ấy đã quên mất Cli-mốp, chỉ còn nhớ đến nỗi đau của mình, nói:

- Lây bệnh thương hàn của cháu rồi... rồi mất. Chôn từ hôm kia rồi.

Cái tin khủng khiếp, bất ngờ ấy đi trọn vẹn vào ý thức Cli-mốp, nhưng dù nó khủng khiếp và mạnh mẽ đến đâu, nó cũng không thắng nổi niềm vui bản năng đang tràn ngập viên trung uý đang hồi phục. Anh khóc, anh cười, rồi chẳng mấy chốc lại cự nự vì người ta không cho anh ăn.

Phải một tuần sau, khi anh mặc chiếc áo choàng mỏng, được Pa-ven dìu đến bên cửa sổ, nhìn bầu trời mùa xuân u ám, lắng nghe tiếng loảng xoảng khó chịu của những thanh ray cũ người ta đang chở ngang qua, thì tim anh mới thắt lại vì đau đớn. Anh bật khóc, gục trán vào khung cửa sổ.

- Mình bất hạnh biết bao! - anh lẩm bẩm. - Lạy Chúa, mình bất hạnh biết bao!

Và niềm vui nhường chỗ cho nỗi buồn chán thường ngày và cảm giác về một mất mát không bao giờ lấy lại được.

— Hết —