Đồng xu bạc

Ngày xưa có một đồng xu. Nó ra khỏi xưởng đúc tiền sáng loáng, nảy tưng tưng, kêu leng keng:

— Hoan hô! Giờ thì mình sẽ đi khắp thế gian rộng lớn!

Và nó đi thật.

Trẻ con nắm chặt nó trong đôi tay ấm áp, kẻ keo kiệt nắm nó trong đôi tay lạnh và ướt nhớp. Người già lật đi lật lại nó bao nhiêu lần, còn bọn trẻ thì cho nó lăn đi ngay. Đồng xu làm bằng bạc, có rất ít đồng pha vào, và đã ra đời được tròn một năm, nghĩa là đã đi khắp cái xứ nơi nó được đúc. Thế rồi nó được lên đường ra nước ngoài. Nó là đồng tiền cuối cùng của xứ sở còn sót lại trong chiếc ví mà ông chủ của nó mang theo khi đi xa. Chính ông cũng chẳng biết là mình còn nó, cho tới khi nó lọt vào giữa các ngón tay ông.

Ông bảo:

— Ơ, mình vẫn còn một đồng xu ở nhà mang theo này! Cứ để nó đi du lịch cùng!

Đồng xu kêu leng keng, nảy lên vì sung sướng khi ông bỏ nó lại vào ví. Ở trong ấy nó nằm cùng những người bạn lạ, cứ đến rồi đi. Đồng này nhường chỗ cho đồng kia, nhưng đồng xu từ quê nhà thì bao giờ cũng ở lại. Đó là một vinh dự.

Mấy tuần đã trôi qua, đồng xu đã đi rất xa vào thế gian, mà chẳng biết chính xác là ở đâu. Nó nghe những đồng tiền khác nói chúng là tiền Pháp, tiền Ý. Đồng này bảo giờ đang ở thành phố này, đồng kia bảo đang ở thành phố kia, nhưng đồng xu chẳng tài nào hình dung nổi. Người ta không nhìn thấy thế gian được khi lúc nào cũng nằm trong túi, mà nó thì đúng là lúc nào cũng nằm trong túi. Nhưng một hôm, đang nằm như thế, nó nhận ra chiếc ví không đóng. Thế là nó lần ra chỗ miệng ví để ngó ra ngoài một tí. Lẽ ra nó không nên làm thế, nhưng nó tò mò, mà tò mò thì phải chịu phạt. Nó trượt ra, rơi vào túi quần. Tối hôm ấy, khi chiếc ví được cất đi, đồng xu vẫn nằm nguyên chỗ cũ, và theo quần áo ra ngoài hành lang. Ở đó nó rơi ngay xuống sàn. Chẳng ai nghe thấy, chẳng ai nhìn thấy.

Sáng hôm sau, quần áo được mang vào, ông chủ mặc vào rồi đi mất, còn đồng xu thì không được đi theo. Nó được người ta nhặt lên, lại phải đi làm việc, và ra ngoài cùng với ba đồng tiền khác.

Đồng xu nghĩ:

— Được đi đây đi đó ngắm thế gian thật là thú vị! Được biết những con người khác, những phong tục khác!

Đúng lúc ấy có tiếng người nói:

— Đồng xu gì thế này? Đây đâu phải tiền nước mình! Tiền giả! Vứt đi!

Phải, từ đây bắt đầu câu chuyện của đồng xu, như sau này chính nó đã kể lại.

Đồng xu kể:

— Tiền giả! Vứt đi! Câu ấy xuyên qua người tôi. Tôi biết mình làm bằng bạc tốt, tiếng kêu trong, hình in thật. Hẳn là họ nhầm, họ đâu có nói tôi. Nhưng họ nói đúng tôi đấy! Chính tôi là thứ họ gọi là tiền giả, chính tôi bị bảo là vứt đi! Người đàn ông giữ tôi bảo: "Đồng này phải tiêu lúc trời tối mới được!". Thế là tôi bị đem tiêu trong bóng tối, rồi ra ánh sáng ban ngày lại bị chửi: "Tiền giả, vứt đi! Phải tìm cách tống nó đi mới được!".

Và mỗi lần bị người ta lén lút tuồn đi cho người khác tưởng là tiền nước mình, đồng xu lại run lên giữa các ngón tay.

— Tôi là đồng xu khốn khổ! Bạc của tôi, giá trị của tôi, hình in của tôi, những thứ ấy để làm gì khi chẳng có ý nghĩa gì cả! Với thế gian, người ta là cái mà thế gian nghĩ về người ta! Tôi vốn hoàn toàn vô tội mà chỉ mang cái vẻ ngoài của kẻ có tội đã thấy khổ sở thế này, thì những kẻ có lương tâm xấu, những kẻ lén lút đi trên con đường gian ác, hẳn phải khổ sở ghê gớm lắm! Mỗi lần bị lấy ra, tôi lại khiếp sợ những cặp mắt sắp nhìn mình. Tôi biết mình sẽ bị đẩy lại, bị ném ra mặt bàn, như thể tôi là đồ dối trá, lừa đảo.

— Có một lần tôi tới tay một bà cụ nghèo khó. Bà nhận được tôi làm tiền công một ngày vất vả cực nhọc. Nhưng bà chẳng tài nào tiêu được tôi, không ai chịu nhận cả. Tôi đúng là một tai hoạ của bà.

Bà cụ bảo:

— Thật tình là tôi phải lừa ai đó bằng đồng này thôi. Tôi không đủ sức giữ lại một đồng xu giả. Ông chủ lò bánh giàu có sẽ phải nhận nó, ông ấy chịu được thiệt nhất. Nhưng dù sao tôi làm thế vẫn là sai.

Đồng xu thở dài:

— Giờ đến cả lương tâm của bà cụ cũng bị mình làm cho nặng nề nữa! Chẳng lẽ về già mình lại đổi khác đến thế sao?

Đồng xu kể tiếp:

— Bà cụ đi tới nhà ông chủ lò bánh giàu có. Nhưng ông ta thuộc quá rõ những đồng tiền đang lưu hành, tôi không được nằm yên chỗ người ta đặt, tôi bị ném thẳng vào mặt bà cụ. Bà chẳng mua được bánh mì bằng tôi. Tôi buồn đứt ruột khi thấy mình được đúc ra chỉ để gây hại cho người khác, tôi, cái đồng xu thuở trẻ từng vui vẻ, tự tin, hiểu rõ giá trị của mình, hiểu rõ hình in thật của mình biết bao. Tôi trở nên u sầu, u sầu như một đồng xu tội nghiệp không ai muốn nhận. Nhưng bà cụ mang tôi về, nhìn tôi thật kỹ, thật hiền, thật dịu dàng.

Bà bảo:

— Không, ta sẽ chẳng lừa ai bằng mày nữa! Ta sẽ đục một cái lỗ trên mày, để ai cũng thấy mày là đồ giả. Nhưng mà, giờ ta lại chợt nghĩ ra, biết đâu mày là đồng xu may mắn, phải, ta tin thế đấy! Ý nghĩ ấy tự dưng tới với ta. Ta sẽ đục một cái lỗ trên đồng xu, xâu một sợi dây qua, rồi đeo vào cổ đứa con nhỏ của bà hàng xóm làm bùa may mắn.

— Thế là bà đục một cái lỗ trên người tôi. Bị đục lỗ thì chẳng bao giờ dễ chịu, nhưng khi người ta có ý tốt thì mình chịu được nhiều điều lắm. Tôi được xâu một sợi dây, thành ra một thứ huy chương để đeo. Tôi được đeo vào cổ đứa bé, đứa bé mỉm cười với tôi, hôn tôi, và tôi nằm suốt một đêm trên ngực đứa trẻ, ấm áp và ngây thơ.

— Sáng hôm sau, bà mẹ cầm tôi giữa mấy ngón tay, nhìn tôi, và trong đầu bà có những ý nghĩ riêng, tôi nhận ra ngay. Bà lấy kéo cắt đứt sợi dây.

Bà mẹ bảo:

— Đồng xu may mắn à! Được, để xem nào!

— Rồi bà ngâm tôi vào giấm cho tới khi tôi xanh lè, sau đó bà trám cái lỗ lại, chà xát tôi một chút, rồi lúc chập tối bà mang tôi tới chỗ ông bán vé xổ số, để mua một tấm vé sẽ đem lại may mắn.

— Tôi khó chịu biết chừng nào! Trong người tôi thắt lại như sắp gãy làm đôi. Tôi biết mình sẽ bị gọi là đồ giả, bị ném đi, mà lại ngay trước mặt bao nhiêu đồng xu, đồng tiền đang nằm đó với chữ khắc và hình mặt người mà chúng có quyền tự hào. Nhưng tôi thoát. Ở chỗ ông bán vé đông người quá, ông bận rộn quá, tôi rơi leng keng vào ngăn kéo giữa những đồng tiền khác. Sau đó tấm vé có trúng hay không thì tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng ngay ngày hôm sau, tôi đã bị nhận ra là đồng xu giả, bị gạt sang một bên, rồi bị đem đi lừa người khác, và cứ mãi đi lừa người khác. Điều ấy thật không chịu nổi, khi mình có một tính cách ngay thẳng, mà tính cách ấy thì tôi không thể chối là tôi có.

— Suốt năm này qua năm khác, tôi cứ thế đi từ tay người này sang tay người khác, từ nhà này sang nhà khác, lúc nào cũng bị chửi, lúc nào cũng bị ghét. Không ai tin tôi, mà chính tôi cũng chẳng tin mình, chẳng tin thế gian. Đó là một thời kỳ khó khăn.

— Rồi một hôm có một người khách đi đường tới. Tất nhiên người ta lừa ông ấy bằng tôi, và ông ấy cả tin tới mức nhận tôi như tiền thật. Nhưng tới lúc ông định tiêu tôi, tôi lại nghe những tiếng kêu: "Vứt đi! Tiền giả!".

Người đàn ông nói:

— Tôi nhận nó như tiền thật cơ mà!

— Rồi ông nhìn tôi thật kỹ. Bấy giờ cả gương mặt ông bừng lên một nụ cười. Trước nay chẳng gương mặt nào nhìn kỹ tôi mà lại mỉm cười cả.

Ông kêu lên:

— Ơ kìa, cái gì thế này! Đây là tiền nước mình cơ mà, một đồng xu tốt, ngay thật từ quê nhà, thế mà người ta đục lỗ, lại bảo là tiền giả. Hay thật đấy! Mày thì tao phải giữ lại, mang về nhà mới được!

— Niềm vui chạy rần rật khắp người tôi. Tôi được gọi là một đồng xu tốt, ngay thật, và tôi sẽ được về nhà, nơi ai ai cũng sẽ nhận ra tôi, biết rằng tôi làm bằng bạc tốt và mang hình in thật. Tôi những muốn toé ra tia lửa vì sung sướng, nhưng toé lửa đâu phải bản tính của tôi. Thép thì làm được, chứ bạc thì không.

— Tôi được gói trong một tờ giấy trắng mịn, để khỏi lẫn với các đồng tiền khác mà thất lạc. Chỉ vào những dịp lễ lạt, khi đồng hương gặp gỡ nhau, tôi mới được đem ra khoe, và được khen ngợi hết lời. Họ bảo tôi thật thú vị. Lạ thật, người ta có thể thú vị mà không cần nói một lời nào!

Đồng xu nói:

— Rồi tôi về tới nhà! Mọi khốn khổ của tôi đã qua, niềm vui của tôi bắt đầu. Vì tôi làm bằng bạc tốt, tôi mang hình in thật, và việc người ta đã đục lỗ trên tôi vì tưởng tôi là đồ giả cũng chẳng làm tôi đau lòng chút nào. Có sao đâu, khi mình không phải là đồ giả! Phải biết kiên nhẫn. Rồi với thời gian, mọi điều đều sẽ được trả lại lẽ phải của nó! Đó là niềm tin của tôi.

— Hết —