Liêu Trai: Diệp sinh

Ở Hoài Dương có một người học trò họ Diệp, không ai còn nhớ tên. Văn chương thơ phú của chàng đứng đầu cả một thời. Thế nhưng vận số chẳng gặp, đi thi lần nào cũng hỏng.

Gặp lúc ông Đinh Thừa Hạc người Quan Đông về làm quan huyện ở đó. Ông đọc văn của Diệp, lấy làm lạ, cho gọi tới nói chuyện, rất đỗi vui mừng. Ông cho chàng vào ở ngay trong huyện đường, cấp cả dầu đèn cho học. Lại thường cho tiền cho gạo, giúp đỡ gia đình chàng.

Tới kỳ khảo hạch, ông hết lời tiến cử chàng với quan Học chính. Chàng đỗ đầu. Ông Đinh trông mong ở chàng hết sức. Thi hương xong, ông đòi bài văn chàng làm trong trường thi ra đọc, gõ nhịp khen nức nở. Nào ngờ thời vận trói người, văn hay mà mệnh lại rủi. Bảng treo lên, chàng vẫn trượt như cũ.

Chàng thất thểu ra về, thẹn vì phụ lòng người tri kỷ. Người gầy rộc chỉ còn da bọc xương, ngây ra như phỗng gỗ. Ông Đinh nghe tin, gọi chàng tới an ủi. Chàng nước mắt ròng ròng không thôi. Ông thương chàng, hẹn khi mãn nhiệm vào kinh, sẽ đưa chàng cùng đi lên phương bắc. Chàng cảm kích vô cùng. Chàng từ biệt về nhà, đóng cửa không ra ngoài nữa.

Ít lâu sau, chàng lâm bệnh. Ông Đinh sai người tới thăm hỏi không ngớt. Thế nhưng uống tới cả trăm thang thuốc, bệnh vẫn không thuyên giảm.

Vừa lúc ấy, ông Đinh vì trái ý quan trên mà bị cách chức, sắp phải rời huyện. Ông gửi thư cho chàng, đại ý nói:

— Ngày tôi về đông đã định rồi. Sở dĩ còn chần chừ, là vì đợi anh đấy. Sáng anh tới, thì chiều tôi lên đường.

Thư đưa tới tận giường bệnh. Chàng cầm thư mà nức nở. Chàng nhắn người đưa thư về thưa:

— Bệnh tôi nặng lắm, khó mà khỏi ngay được. Xin quan cứ đi trước.

Người đưa thư về thưa lại. Ông Đinh không nỡ đi, cứ thong thả chờ.

Qua mấy ngày, người gác cổng bỗng vào báo Diệp sinh tới. Ông mừng rỡ, ra đón hỏi han. Chàng nói:

— Trò ốm đau vặt vãnh, làm thầy phải chờ lâu, lòng trò trăm mối không yên. Nay may đã có thể theo hầu thầy được rồi.

Ông Đinh bèn sửa soạn hành lý, sáng sớm hôm sau lên đường.

Về tới quê, ông bảo con trai thờ chàng làm thầy, sớm tối ở bên nhau. Công tử tên là Tái Xương, năm ấy mười sáu tuổi, vẫn chưa biết làm văn. Nhưng cậu thông minh tuyệt vời, bài văn nào đọc qua hai ba lượt là thuộc làu, không sót chữ nào. Học được một năm, cậu đã cầm bút là thành bài. Lại thêm thế lực của cha, cậu vào được trường huyện.

Diệp sinh đem hết những bài văn thi cử mình đã soạn sẵn suốt đời, chép lại cho cậu đọc. Vào trường thi hương, bảy đề ra đều nằm cả trong số bài ấy, không sót đề nào. Cậu đỗ á khoa.

Một hôm, ông Đinh nói với chàng:

— Anh chỉ đem ra chút thừa của mình, mà đã làm cho thằng bé thành danh. Còn cái chuông đồng quý như anh thì cứ bị vứt xó mãi, biết làm sao đây!

Chàng đáp:

— Có lẽ là do số mệnh cả. Trò mượn phúc nhà thầy để văn chương mình được nở mày nở mặt, cho thiên hạ biết rằng nửa đời trò chìm nổi, chẳng phải vì trò kém tài. Thế là trò mãn nguyện rồi. Vả lại, kẻ học trò có được một người tri kỷ thì còn gì ân hận. Hà tất phải cởi được áo vải học trò mới gọi là gặp vận!

Ông Đinh thấy chàng ở xa nhà đã lâu, sợ lỡ mất kỳ khảo hạch hằng năm, khuyên chàng về thăm nhà. Chàng buồn bã không vui. Ông không nỡ ép. Ông dặn con trai khi lên kinh thì nộp tiền cho chàng vào học Quốc tử giám.

Công tử lại đỗ luôn kỳ thi hội, được bổ làm quan Chủ sự trong bộ. Cậu đưa chàng theo vào Quốc tử giám, sớm tối có nhau.

Qua một năm, chàng dự thi hương ở kinh, quả nhiên đỗ cử nhân.

Vừa lúc công tử được sai đi coi việc đê điều ở Nam Hà, bèn nói với chàng:

— Chuyến này đi cách quê thầy không xa. Thầy đã bay lên mây xanh, mặc áo gấm về làng mới thật là thoả.

Chàng cũng mừng, chọn ngày tốt lên đường. Tới đất Hoài Dương, công tử sai đầy tớ dắt ngựa đưa chàng về nhà.

Về tới nơi, thấy cửa nhà hiu quạnh, chàng buồn thương lắm. Chàng ngập ngừng bước vào sân. Người vợ đang bưng cái nia đi ra, thấy chàng thì ném nia mà chạy, mặt cắt không còn hột máu. Chàng buồn rầu nói:

— Nay tôi đã sang trọng rồi. Mới ba bốn năm không gặp, sao mình lại không nhận ra tôi nữa?

Vợ đứng đằng xa nói vọng lại:

— Ông chết đã lâu rồi, còn nói sang trọng gì nữa! Sở dĩ để linh cữu ông lâu chưa chôn, là vì nhà nghèo, con còn nhỏ. Nay thằng cả đã lớn khôn, sắp chọn đất đưa ông đi rồi. Ông đừng hiện hình ma quái doạ người sống nữa.

Chàng nghe vậy, ngẩn người ra, bùi ngùi khôn xiết. Chàng chần chừ bước vào nhà, thấy linh cữu của mình đặt sờ sờ ở đó. Chàng ngã lăn ra đất, rồi biến mất.

Người vợ sợ hãi lại xem, thì chỉ thấy áo mũ giày tất nằm rũ xuống đó, như con ve vừa lột xác. Người vợ ôm lấy bộ áo mà gào khóc.

Đứa con từ trường học về, thấy có xe ngựa đỗ ngoài cửa, hỏi ra từ đâu tới, thì hoảng hốt chạy vào báo mẹ. Mẹ gạt nước mắt kể lại. Hai mẹ con hỏi kỹ thêm người đầy tớ đi theo, mới biết hết đầu đuôi.

Người đầy tớ trở về. Công tử nghe chuyện, nước mắt rơi ướt cả ngực áo. Cậu lập tức sai thắng xe tới khóc ở nhà chàng. Cậu bỏ tiền túi lo đám tang, chôn cất chàng theo lễ một ông cử nhân. Lại hậu đãi con trai chàng, mời thầy về dạy học cho. Cậu nói với quan Học chính, qua một năm, con chàng cũng vào được trường huyện.

— Hết —