Liêu Trai: Nhan thị

Ở Thuận Thiên có một anh học trò, nhà nghèo. Gặp năm mất mùa đói kém, chàng theo cha tới đất Lạc. Tính chàng chậm chạp, mười bảy tuổi mới viết nổi một bài văn cho ra hồn. Nhưng dung mạo thì thanh tú, đẹp đẽ, lại khéo nói đùa nhã nhặn, viết thư từ rất hay. Ai gặp cũng không biết trong bụng chàng chẳng có gì.

Chẳng bao lâu, cha mẹ lần lượt qua đời. Chàng một thân một mình, dạy trẻ con học ở bên sông Lạc.

Bấy giờ trong làng có một cô gái mồ côi nhà họ Nhan, là con cháu một nhà danh sĩ. Cô từ nhỏ đã thông minh. Lúc cha còn sống, ông từng dạy cô đọc sách. Đọc qua một lượt là cô nhớ mãi không quên. Mới hơn mười tuổi, cô đã học cha ngâm thơ. Người cha nói:

— Nhà ta có một nữ học sĩ. Tiếc thay không đội mũ đàn ông được.

Ông thương cô lắm, mong chọn được một chàng rể hiển quý. Cha mất, mẹ cô vẫn giữ chí ấy, ba năm chưa được như ý, thì bà mẹ cũng mất nốt. Có người khuyên cô cứ lấy một người học trò tốt, cô bằng lòng, nhưng chưa thành.

Vừa lúc có bà hàng xóm trèo qua tường sang chơi, ngồi nói chuyện với cô. Bà lấy một mẩu giấy có chữ gói mấy sợi chỉ thêu. Cô mở ra xem, thì là thư tay của anh học trò kia, gửi cho chồng bà hàng xóm. Cô xem đi xem lại, thấy thích lắm.

Bà hàng xóm đoán được ý cô, nói nhỏ:

— Đây là một chàng trai đẹp đẽ, phong nhã, cũng mồ côi như cô, tuổi tác lại xấp xỉ. Nếu cô để ý, tôi bảo nhà tôi đứng ra tác hợp cho.

Cô gái lặng lẽ không nói. Bà hàng xóm về, nói ý ấy với chồng. Ông chồng vốn thân với anh học trò, bèn kể cho anh nghe. Anh mừng lắm. Có chiếc vòng vàng mẹ để lại, anh nhờ mang sang làm vật đính ước. Chọn ngày làm lễ cưới, vợ chồng đằm thắm như cá với nước.

Đến khi nàng đọc văn của chồng, nàng cười:

— Văn với chàng, cứ như là hai người khác nhau. Văn thế này, thì bao giờ mới thành đạt được?

Rồi sớm tối nàng khuyên chồng chăm học, nghiêm khắc như thầy, thân tình như bạn. Trời vừa tối, nàng đã khêu đèn ngồi vào bàn ngâm đọc trước, làm gương cho chồng. Nghe trống điểm canh ba mới thôi.

Như thế hơn một năm, văn bát cổ của chồng đã khá thông. Nhưng thi lần nào trượt lần ấy, công danh lận đận, cơm không đủ ăn. Nghĩ mà buồn tủi, chàng khóc hu hu. Nàng mắng:

— Chàng không phải là đàn ông, uổng cái mũ đội trên đầu! Giá em được đổi búi tóc lấy mũ đàn ông, thì áo xanh áo tía, chức quan chức tước, em coi chỉ như cọng rơm!

Chồng đang lúc chán nản, nghe vợ nói thế, trừng mắt giận:

— Đàn bà trong buồng, chân chưa bước tới trường thi, nên mới tưởng công danh phú quý dễ như cô xuống bếp múc nước nấu cháo! Chứ đội mũ lên đầu thử xem, chỉ sợ cũng như người khác thôi!

Nàng cười:

— Chàng đừng giận. Đợi tới kỳ thi, em xin đổi áo đi thi thay. Nếu mà cũng lận đận như chàng, thì em không dám coi thường kẻ sĩ trong thiên hạ nữa.

Chồng cũng cười:

— Nàng không biết vị đắng của cây hoàng bá. Đúng ra nên để nàng nếm thử. Chỉ sợ bị lộ, làng xóm lại cười cho.

Nàng nói:

— Em không nói đùa đâu. Chàng từng bảo ở đất Yên có ngôi nhà cũ. Em xin mặc đồ con trai theo chàng về đó, giả làm em trai. Chàng rời quê từ lúc còn bọc tã, ai mà biết được thật giả?

Chồng nghe theo. Nàng vào buồng, đội khăn, mặc áo đàn ông bước ra:

— Chàng xem em làm con trai được không?

Chồng nhìn, thấy sừng sững một chàng thiếu niên phong nhã. Chàng mừng lắm, đi chào từ biệt khắp làng xóm. Bạn bè thân thiết mỗi người biếu cho một ít. Chàng mua một con lừa gầy, cho vợ cưỡi, rồi trở về quê cũ.

Người anh họ của chàng vẫn còn ở đó. Thấy hai em đẹp như ngọc, ông mừng lắm, sớm tối chăm nom. Lại thấy hai em ngày đêm chăm chỉ học hành, ông càng yêu quý.

Hai vợ chồng thuê một chú bé tóc cắt ngắn để hầu hạ. Chiều tối thì nàng cho chú bé về.

Trong làng có việc hiếu hỉ, thì người anh tự đi giao thiệp. Còn người em chỉ buông rèm ngồi đọc sách. Ở được nửa năm, rất ít người được thấy mặt cậu em. Có khách xin gặp, người anh lại từ chối thay. Ai đọc văn cậu cũng trợn mắt kinh ngạc. Có người xông thẳng vào cửa mà gặp, thì cậu chỉ vái một cái rồi lánh đi mất. Khách thấy phong thái cậu, lại càng ngưỡng mộ.

Từ đó tiếng tăm cậu vang dội. Các nhà thế gia tranh nhau muốn gả con gái cho. Người anh họ hỏi ý, cậu chỉ mỉm cười. Ép mãi, cậu mới nói:

— Em đã quyết chí bước lên mây xanh. Chưa đỗ đạt, em chưa lấy vợ.

Gặp kỳ quan Học chính về xét khảo, hai anh em cùng đi thi. Người anh lại trượt. Cậu em thì đứng đầu kỳ khảo hạch, rồi thi hương đỗ thứ tư ở Thuận Thiên. Sang năm đỗ tiến sĩ, được bổ làm tri huyện Đồng Thành, cai trị rất giỏi. Chẳng bao lâu được thăng làm ngự sử chưởng ấn đạo Hà Nam, giàu ngang vương hầu.

Rồi cậu cáo bệnh xin về hưu, được vua cho về làng. Khách khứa tới chật cửa, cậu đều từ chối không tiếp. Từ lúc còn là học trò cho đến khi làm quan sang, cậu chưa từng nói tới chuyện lấy vợ. Ai cũng lấy làm lạ.

Về quê rồi, cậu dần dần mua mấy đứa hầu gái. Có người ngờ cậu có chuyện riêng tư. Chị dâu để ý dò xét, thì chẳng thấy có điều gì sai trái.

Chẳng bao lâu, nhà Minh mất, thiên hạ đại loạn. Cậu bèn nói với chị dâu:

— Thật tình em xin thưa: em là vợ của chú em đấy. Vì chồng hèn kém, không tự lập được, em tức mình mới tự làm lấy. Em sợ chuyện đồn ra ngoài, thiên tử triệu vào hỏi, thì cả thiên hạ cười cho.

Chị dâu không tin. Nàng cởi giày ra cho xem chân, chị dâu mới sửng sốt. Nhìn vào trong giày, thì thấy toàn bông cũ nhồi đầy.

Từ đó nàng để chồng mang lấy chức tước của mình, còn nàng thì đóng cửa ở nhà, lại làm đàn bà như cũ.

Nhưng nàng cả đời không sinh nở, bèn bỏ tiền ra mua vợ lẽ cho chồng. Nàng nói với chồng:

— Người ta làm quan hiển đạt, thì mua thê thiếp để hầu hạ mình. Em làm quan mười năm, vẫn chỉ một thân một mình. Chàng có phúc gì mà được ngồi không hưởng gái đẹp?

Chồng đáp:

— Thì nàng cứ tự mua lấy ba mươi chàng trai đẹp mà hầu.

Chuyện ấy được người ta truyền nhau làm trò cười.

Bấy giờ cha mẹ chàng đã mấy lần được vua ban sắc phong. Các bậc quan lại tới thăm, đều tôn chàng theo lễ ông ngự sử. Nhưng chàng xấu hổ phải mang chức tước của vợ, chỉ yên phận làm một anh học trò, suốt đời không hề ngồi kiệu che lọng.

— Hết —