Một vốc trí khôn

Ngày xưa ở vùng này, mà cũng chẳng xưa lắm đâu, có một anh chàng ngốc muốn mua một vốc trí khôn. Vì ngốc nên anh ta lúc nào cũng gặp rắc rối, ai cũng cười chê. Người ta bảo anh ta rằng muốn gì cũng mua được ở chỗ bà Thông Thái sống trên đỉnh đồi. Bà buôn thuốc, buôn lá, buôn bùa phép đủ thứ, lại còn nói trước được chuyện gì sẽ xảy đến với ai, hay với người nhà người ấy. Anh ta bèn kể với mẹ, xin mẹ cho đi tìm bà Thông Thái mua một vốc trí khôn.

— Con nên đi lắm, — bà mẹ nói. — Con cần nó lắm đấy, con trai ạ. Mẹ mà chết đi thì ai chăm cho một thằng ngốc tội nghiệp như con, tự lo cho mình còn chẳng bằng đứa trẻ chưa ra đời? Nhưng nhớ giữ phép lịch sự, ăn nói cho khéo vào con nhé, vì mấy người thông thái ấy khó tính, dễ phật lòng lắm.

Thế là uống trà xong anh ta lên đường. Tới nơi, thấy bà ngồi bên bếp lửa, đang khuấy một cái nồi to.

— Chào bà buổi tối, — anh ta nói, — đêm nay đẹp trời quá.

— Ừ, — bà nói, rồi khuấy tiếp.

— Có khi trời mưa, — anh ta nói, chân nọ chân kia đứng không yên.

— Có khi, — bà nói.

— Mà có khi lại không mưa, — anh ta nói, nhìn ra cửa sổ.

— Có khi, — bà nói.

Anh ta gãi đầu, vặn vẹo cái mũ.

— Thôi, — anh ta nói, — chuyện thời tiết thì tôi chẳng nghĩ ra gì thêm nữa. Nhưng để xem nào... mùa màng đang tốt lắm.

— Tốt, — bà nói.

— Và... và gia súc đang béo ra, — anh ta nói.

— Đúng thế, — bà nói.

— Và... và... — anh ta nói, rồi tắc tị. — Tôi nghĩ giờ bàn chuyện làm ăn được rồi, lịch sự thế là đủ rồi. Bà có trí khôn bán không?

— Còn tuỳ, — bà nói. — Nếu anh muốn trí khôn của vua, của lính, hay của thầy giáo, thì ta không có.

— Ối không, — anh ta nói, — chỉ trí khôn thường thôi, loại nào cho thằng ngốc nào cũng vừa, như mọi người quanh đây ai cũng có. Thứ gì thật xoàng xĩnh ấy.

— À thế à, — bà Thông Thái nói. — Thứ ấy thì ta có thể xoay được, nếu anh tự mình ra tay.

— Thế là thế nào hả bà? — anh ta hỏi.

— Thế này, — bà nói, mắt nhìn vào nồi. — Anh mang tới cho ta trái tim của thứ anh thích nhất trên đời, rồi ta sẽ bảo anh tìm vốc trí khôn ở đâu.

— Nhưng mà, — anh ta gãi đầu, — làm thế nào được ạ?

— Cái đó ta không nói, — bà đáp. — Tự anh tìm lấy, chàng trai ạ, nếu anh không muốn làm thằng ngốc suốt đời. Nhưng anh sẽ phải giải cho ta một câu đố, để ta biết là anh mang đúng thứ cần mang, và xem trí khôn anh có mang theo không. Giờ ta còn có việc khác phải lo, — bà nói, — chào anh nhé.

Rồi bà bưng nồi đi vào gian sau.

Thằng ngốc về kể với mẹ những lời bà Thông Thái nói.

— Chắc con phải giết con lợn, — anh ta nói, — vì con thích thịt mỡ hơn mọi thứ.

— Thế thì làm đi con, — mẹ anh ta nói. — Con mà mua được một vốc trí khôn, tự lo được cho mình, thì đúng là chuyện lạ mà cũng là phúc cho con.

Thế là anh ta giết con lợn. Hôm sau anh ta lại tới túp nhà bà Thông Thái. Bà đang ngồi đọc một cuốn sách to.

— Chào bà, — anh ta nói, — tôi mang tới cho bà trái tim của thứ tôi thích nhất trên đời đây. Tôi gói trong giấy để trên bàn rồi.

— Thế à? — bà nói, nhìn anh ta qua cặp kính. — Thế thì nói ta nghe, cái gì không có chân mà chạy?

Anh ta gãi đầu, nghĩ mãi, nghĩ mãi, mà không trả lời được.

— Thôi đi về đi, — bà nói. — Anh chưa mang đúng thứ cần mang. Hôm nay ta chẳng có trí khôn nào cho anh cả.

Rồi bà gập sách đánh bộp, quay lưng lại.

Thằng ngốc lại đi về định kể với mẹ. Nhưng về gần tới nhà thì người ta chạy ra báo rằng mẹ anh ta đang hấp hối.

Anh ta vào nhà. Mẹ anh ta chỉ nhìn anh ta, mỉm cười, như muốn nói rằng giờ bà yên lòng mà đi được, vì con bà đã đủ khôn để tự lo cho mình. Rồi bà mất.

Anh ta ngồi xuống, càng nghĩ càng thấy đau lòng. Anh ta nhớ mẹ đã nuôi nấng mình từ khi mình còn đỏ hỏn, đã dạy mình học, nấu cơm cho mình ăn, vá áo cho mình mặc, chịu đựng cái tính ngốc nghếch của mình. Anh ta càng nghĩ càng thương, rồi bắt đầu thút thít, rồi khóc oà lên.

— Ôi mẹ ơi, mẹ ơi! — anh ta nói. — Giờ ai chăm con đây? Mẹ không nên bỏ con một mình, vì con thương mẹ hơn mọi thứ trên đời!

Vừa nói thế, anh ta chợt nhớ tới lời bà Thông Thái.

— Ơ kìa! — anh ta nói. — Thế thì mình phải mang trái tim mẹ đến cho bà ấy à?

— Không! Mình không làm thế được, — anh ta nói. — Làm sao đây? Làm sao bây giờ để có được vốc trí khôn, khi mình đã trơ trọi một mình trên đời?

Anh ta nghĩ, nghĩ, nghĩ mãi. Hôm sau, anh ta đi mượn một cái bao tải, bọc mẹ vào trong, vác lên vai, mang lên túp nhà bà Thông Thái.

— Chào bà, — anh ta nói, — tôi nghĩ lần này chắc chắn tôi mang đúng thứ cần mang rồi.

Rồi anh ta đặt cái bao xuống bậu cửa đánh phịch một cái.

— Có thể, — bà Thông Thái nói. — Nhưng giờ giải cho ta câu này: cái gì vàng óng lấp lánh mà không phải là vàng?

Anh ta gãi đầu, nghĩ mãi, nghĩ mãi, mà không trả lời được.

— Anh chưa nhắm đúng thứ cần mang, chàng trai ạ, — bà nói. — Ta e anh còn ngốc hơn ta tưởng!

Rồi bà đóng sập cửa trước mặt anh ta.

— Thế là hỏng hết! — anh ta nói.

Rồi anh ta ngồi xuống vệ đường mà khóc.

— Mình đã mất hai thứ duy nhất mình thương, giờ còn biết lấy gì mà mua vốc trí khôn nữa!

Anh ta gào lên, nước mắt chảy cả vào miệng. Có một cô gái sống gần đó đi tới, nhìn anh ta.

— Sao thế, anh ngốc? — cô hỏi.

— Ôi, tôi giết con lợn, tôi mất mẹ, mà tôi thì vẫn chỉ là thằng ngốc, — anh ta nói, nấc lên.

— Khổ thế, — cô nói. — Thế anh chẳng có ai chăm sóc à?

— Không, — anh ta nói. — Mà tôi cũng chẳng mua được vốc trí khôn, vì chẳng còn thứ gì tôi thích nhất nữa!

— Anh nói gì thế? — cô hỏi.

Rồi cô ngồi xuống cạnh anh ta. Anh ta kể cho cô nghe hết chuyện bà Thông Thái, con lợn, người mẹ, mấy câu đố, và chuyện giờ mình trơ trọi một mình trên đời.

— Thế thì, — cô nói, — tôi cũng chẳng ngại chăm sóc anh đâu.

— Cô làm được thật à? — anh ta hỏi.

— Ồ, được chứ! — cô nói. — Người ta bảo mấy anh ngốc thường làm chồng tốt lắm. Tôi nghĩ tôi lấy anh cũng được, nếu anh bằng lòng.

— Cô biết nấu ăn không? — anh ta hỏi.

— Biết chứ, — cô nói.

— Biết lau chùi không? — anh ta hỏi.

— Tất nhiên, — cô nói.

— Biết vá áo cho tôi không? — anh ta hỏi.

— Cái đó thì tôi biết, — cô nói.

— Thế thì tôi nghĩ cô cũng chẳng kém ai, — anh ta nói. — Nhưng còn chuyện bà Thông Thái thì tôi làm sao?

— Ồ, cứ chờ một chút, — cô nói. — Biết đâu sẽ có cách. Mà anh có ngốc thì cũng chẳng sao, miễn là có tôi chăm sóc anh.

— Đúng thế, — anh ta nói.

Thế là hai người đi làm đám cưới. Cô giữ nhà cửa sạch sẽ gọn gàng, nấu ăn ngon lành, tới mức một tối anh ta bảo cô:

— Em ơi, anh nghĩ rốt cuộc anh thích em hơn mọi thứ trên đời.

— Nghe thế thì sướng tai thật, — cô nói. — Rồi sao nữa?

— Em có nghĩ là anh phải giết em, lấy tim em mang lên cho bà Thông Thái để đổi vốc trí khôn không?

— Trời ơi, không! — cô nói, mặt hoảng hốt. — Em không chịu thế đâu. Nhưng anh nghe này. Anh đâu có khoét tim mẹ anh ra, đúng không?

— Không. Nhưng nếu anh làm thế, có khi anh đã được vốc trí khôn rồi, — anh ta nói.

— Chẳng phải đâu, — cô nói. — Anh cứ mang em nguyên như thế này, cả người cả tim, em cá là em sẽ giúp anh giải được mấy câu đố.

— Em làm được thật à? — anh ta nói, có vẻ không tin. — Anh nghĩ mấy câu ấy khó quá với đàn bà con gái.

— Thì, — cô nói, — để xem nào. Anh nói câu thứ nhất đi.

— Cái gì không có chân mà chạy? — anh ta hỏi.

— Thì là nước chứ gì! — cô nói.

— Đúng thật, — anh ta nói, gãi đầu.

— Thế cái gì vàng óng lấp lánh mà không phải là vàng? — anh ta hỏi tiếp.

— Thì là mặt trời chứ gì! — cô nói.

— Trời đất, đúng thật! — anh ta nói. — Đi, ta lên gặp bà Thông Thái ngay.

Thế là hai người đi. Khi họ lên tới lối mòn, bà Thông Thái đang ngồi trước cửa bện rơm.

— Chào bà, — anh ta nói.

— Chào anh ngốc, — bà nói.

— Tôi nghĩ cuối cùng tôi đã mang đúng thứ cần mang rồi, — anh ta nói.

Bà Thông Thái nhìn cả hai người, lau cặp kính.

— Anh nói cho ta biết, cái gì lúc đầu không có chân, rồi có hai chân, rồi cuối cùng có bốn chân?

Thằng ngốc gãi đầu, nghĩ mãi, nghĩ mãi, mà không trả lời được.

Cô gái thì thầm vào tai anh ta:

— Con nòng nọc đấy.

— Có khi, — anh ta bèn nói, — có khi là con nòng nọc, thưa bà.

Bà Thông Thái gật đầu.

— Đúng rồi, — bà nói. — Mà anh đã có vốc trí khôn của anh rồi đấy.

— Nó đâu ạ? — anh ta hỏi, nhìn quanh, sờ vào túi.

— Trong đầu vợ anh ấy, — bà nói. — Thuốc chữa duy nhất cho một thằng ngốc là một người vợ tốt chăm sóc nó. Mà anh có rồi đấy. Thôi, chào anh nhé!

Nói rồi bà gật đầu chào hai người, đứng dậy đi vào nhà.

Thế là hai vợ chồng cùng về nhà. Và anh ta không bao giờ muốn mua vốc trí khôn nào nữa, vì trí khôn của vợ anh ta đủ cho cả hai người.

— Hết —