Nai chúa Cây Đa

Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, đức Bồ Tát sinh làm một con nai. Vừa sinh ra, nai đã mang bộ lông vàng óng. Mắt nai tròn như hai viên ngọc. Cặp sừng sáng như bạc. Miệng đỏ như một nắm vải điều. Bốn móng chân bóng như được quét sơn mài. Đuôi nai dày như đuôi bò Tây Tạng. Thân hình to bằng một chú ngựa non. Nai sống trong rừng cùng một đàn năm trăm con, ai cũng gọi là Nai chúa Cây Đa.

Gần đó còn một con nai khác cũng có đàn năm trăm con theo hầu, tên là Nai Cành, bộ lông cũng vàng óng như đức Bồ Tát.

Thuở ấy, vua Ba-la-nại mê săn bắn vô cùng, bữa nào cũng phải có thịt. Ngày nào vua cũng bắt toàn dân, cả người thành thị lẫn người thôn quê, bỏ hết việc làm ăn để theo vua đi săn. Dân chúng bàn với nhau: "Ông vua này làm cho mình chẳng làm được việc gì. Hay là mình gieo cỏ, đào nước cho nai ngay trong vườn thượng uyển của vua, rồi lùa thật nhiều nai vào đó, đóng cổng lại, giao cho vua."

Thế là họ gieo cỏ trong vườn cho nai ăn, đào chỗ nước cho nai uống, rồi mở toang cổng vườn. Đoạn họ gọi hết người trong thành, mang gậy gộc và đủ thứ khí giới kéo vào rừng tìm nai. Họ vây kín cả một dặm rừng để bắt nai trong vòng vây, và vô tình vây luôn cả chỗ ở của đàn Nai Cây Đa và đàn Nai Cành. Vừa thấy nai, họ lấy gậy đập vào cây, vào bụi, vào đất, lùa đàn nai ra khỏi hang ổ. Rồi họ khua gươm, khua giáo, khua cung ầm ĩ, dồn cả hai đàn nai vào vườn thượng uyển, đóng cổng lại.

Xong việc, họ vào tâu vua:

— Tâu bệ hạ, bệ hạ đi săn hoài làm chúng thần chẳng làm ăn được gì. Nay chúng thần đã lùa từ rừng về đủ nai cho đầy vườn của bệ hạ. Từ nay xin bệ hạ cứ lấy đó mà dùng.

Vua liền tới vườn xem đàn nai. Thấy giữa đàn có hai con nai vàng, vua ban cho hai con ấy được miễn chết.

Từ đó, có hôm vua tự đi bắn một con nai mang về, có hôm người đầu bếp đi bắn. Hễ thấy bóng cây cung, đàn nai lại run rẩy chạy trốn tán loạn. Nhưng trúng hai ba mũi tên rồi, chúng mệt lả, ngã gục và bị giết. Đàn nai tới kể với đức Bồ Tát. Ngài cho mời Nai Cành tới, bảo:

— Bạn ơi, nai chết nhiều quá. Đã đằng nào cũng không thoát khỏi cái chết, thì ít ra cũng đừng để chúng bị thương tích vô ích. Ta hãy cho nai lần lượt ra chỗ hành hình, hôm nay một con trong đàn của ta, hôm sau một con trong đàn của bạn. Con nào tới lượt thì tự ra chỗ hành hình, gối đầu lên thớt mà nằm. Như thế đàn nai khỏi phải mang thương tích.

Nai Cành đồng ý. Từ đó, con nai nào tới lượt thì tự ra nằm, đặt cổ sẵn trên thớt. Người đầu bếp chỉ việc tới mang đi con nai đang chờ sẵn.

Một hôm, tới lượt một con nai cái đang mang thai trong đàn của Nai Cành. Nai cái tới thưa với Nai Cành:

— Thưa chúa, con đang có mang. Khi nào con sinh xong, mẹ con con sẽ có hai mạng đi chịu hai lượt. Xin chúa cho con được hoãn lượt này.

— Không được. Ta không thể đẩy lượt của ngươi sang cho con khác. Số ngươi thì ngươi phải chịu. Đi đi!

Không được Nai Cành thương, nai cái tìm tới đức Bồ Tát kể hết sự tình. Ngài bảo:

— Được rồi, con cứ về đi. Ta sẽ lo cho lượt này không rơi vào con.

Nói rồi, chính Ngài đi ra chỗ hành hình, gối đầu lên thớt mà nằm. Người đầu bếp trông thấy, kêu lên:

— Ơ kìa, chúa nai đã được vua tha chết cơ mà! Thế này là sao?

Rồi anh ta chạy một mạch vào tâu vua. Nghe tin, vua lập tức lên xe, dẫn đông người tuỳ tùng tới nơi. Trông thấy đức Bồ Tát, vua hỏi:

— Hỡi chúa nai, bạn của ta, chẳng phải ta đã hứa tha mạng cho bạn rồi sao? Cớ sao bạn lại nằm ở đây?

— Tâu đại vương, có một con nai cái bụng mang dạ chửa tới xin tôi cho lượt của nó rơi sang con khác. Tôi không thể đẩy cái chết của con này sang cho con kia, nên tôi xin chết thay cho nó, nhận lấy phần của nó mà nằm đây. Xin đại vương đừng nghĩ rằng còn có điều gì khác.

Vua nói:

— Hỡi chúa nai vàng, ngay cả trong loài người, ta chưa từng thấy ai giàu lòng từ bi, nhân ái và thương xót như bạn. Ta rất cảm phục bạn. Bạn hãy đứng dậy! Ta tha mạng cho cả bạn lẫn con nai cái ấy.

— Hai mạng được tha, nhưng những con khác thì sao, thưa đức vua của loài người?

— Ta tha cho chúng nữa.

— Tâu đại vương, như thế mới chỉ có nai trong vườn của đại vương được sống. Còn những con nai khác thì sao?

— Ta cũng tha mạng cho chúng.

— Tâu đại vương, như thế loài nai được yên. Còn những loài bốn chân khác thì sao?

— Ta cũng tha mạng cho chúng.

— Tâu đại vương, như thế loài bốn chân được yên. Còn những đàn chim thì sao?

— Chúng cũng được tha.

— Tâu đại vương, như thế loài chim được yên. Còn loài cá sống dưới nước thì sao?

— Ta cũng tha mạng cho chúng.

Xin nhà vua tha mạng cho muôn loài xong, đức Bồ Tát mới đứng dậy. Ngài khuyên vua giữ năm điều răn, và nói:

— Xin đại vương hãy sống theo lẽ phải. Hãy sống ngay thẳng và công bằng với cha mẹ, con cái, với người thành thị và người thôn quê, để khi thân xác này tan rã, đại vương được sinh về cõi trời an lạc.

Ngài ở lại trong vườn vài hôm để dạy dỗ nhà vua, rồi dẫn đàn nai của mình trở về rừng.

Ít lâu sau, nai cái sinh được một chú nai con xinh như nụ sen vừa hé. Nai con hay chạy chơi với bầy nai của Nai Cành. Thấy vậy, nai mẹ bảo con:

— Con ơi, đừng đi với bầy ấy. Con chỉ nên đi với bầy của Nai chúa Cây Đa thôi. Thà chết mà được ở bên Nai Cây Đa, còn hơn sống trọn đời bên cạnh Nai Cành.

Từ đó, đàn nai được tha chết yên tâm kéo nhau ra ăn lúa của người ta. Nhớ lời vua đã ban, người ta không dám đánh, cũng không dám đuổi. Họ kéo nhau tới sân cung điện tâu lên vua. Vua phán:

— Khi Nai chúa Cây Đa làm ta cảm phục, ta đã hứa với Ngài một điều. Ta thà bỏ ngai vàng chứ không bỏ lời hứa. Về đi! Trong nước ta, không ai được làm hại loài nai.

Nhưng khi chuyện ấy tới tai Nai chúa Cây Đa, Ngài liền gọi đàn nai lại, dặn:

— Từ nay về sau, các con không được ăn lúa của người ta nữa.

Dặn đàn xong, Ngài nhắn tới người dân rằng:

— Từ nay về sau, nhà nông không cần rào ruộng nữa, chỉ cần buộc lá cây quanh ruộng làm dấu là đủ.

Người ta kể rằng từ đó mới có lệ buộc lá làm dấu quanh ruộng, và chưa từng thấy con nai nào bước vào một thửa ruộng có buộc lá. Bởi đức Bồ Tát đã dạy chúng như thế.

Đức Bồ Tát dạy dỗ đàn nai như vậy, sống như vậy trọn một đời. Sống tới tuổi già, Ngài cùng đàn nai ra đi theo nghiệp của mình. Nhà vua cũng làm theo lời đức Bồ Tát dạy, sống một đời làm điều lành, rồi cũng ra đi theo nghiệp của mình.

Đức Phật kể xong chuyện này thì cho biết: Nai Cành thuở ấy là Đề-bà-đạt-đa, nai cái là một vị tỳ kheo ni, nai con là trưởng lão Ca-diếp Đồng Tử, nhà vua là A-nan, còn Nai chúa Cây Đa chính là Ngài.

— Hết —