Nhà hùng biện

Vào một buổi sáng đẹp trời, người ta đưa tang viên chức hàm bát phẩm Ki-rin I-va-nô-vích Va-vi-lô-nốp, người đã chết vì hai thứ bệnh rất phổ biến ở quê hương chúng ta: vợ dữ và nghiện rượu. Khi đoàn đưa tang rời nhà thờ ra nghĩa địa, một trong những đồng nghiệp của người quá cố, một gã tên là Pô-plap-xki, nhảy lên xe ngựa thuê, phóng đến nhà người bạn mình là Gri-gô-ri Pê-tơ-rô-vích Da-pôi-kin, một người còn trẻ nhưng đã khá nổi tiếng. Như nhiều bạn đọc đã biết, Da-pôi-kin có một tài năng hiếm có: ứng khẩu đọc diễn văn trong đám cưới, lễ kỷ niệm và đám tang. Anh ta có thể nói bất cứ lúc nào: lúc đang ngái ngủ, lúc bụng đói, lúc say bí tỉ, lúc lên cơn sốt. Lời anh ta tuôn ra trơn tru, đều đều như nước chảy từ ống máng, và dồi dào. Những chữ mủi lòng trong từ điển hùng biện của anh ta còn nhiều hơn số gián trong bất cứ quán rượu nào. Anh ta bao giờ cũng nói hùng hồn và dài dòng, đến nỗi có khi, nhất là trong đám cưới nhà buôn, muốn bắt anh ta dừng lại, phải nhờ đến cảnh sát can thiệp.

- Này ông anh, tôi đến tìm ông đây! - Pô-plap-xki mở lời khi gặp anh ta ở nhà. - Mặc quần áo ngay lập tức rồi đi. Một người bên chỗ chúng tôi vừa chết, bây giờ đang tiễn hắn sang thế giới bên kia, nên phải có ai nói vài câu vớ vẩn gì đó lúc chia tay... Trông cả vào ông đấy. Giá một tay quèn nào chết thì chúng tôi chẳng làm phiền ông, đằng này lại là ông thư ký... cột trụ của văn phòng, có thể nói thế. Chôn một nhân vật cỡ ấy mà không có diễn văn thì ngượng lắm.

- À, ông thư ký! - Da-pôi-kin ngáp. - Cái lão nghiện rượu ấy à?

- Ừ, lão nghiện rượu. Sẽ có bánh kếp, có đồ nhắm... lại được trả tiền xe. Đi thôi, ông bạn! Đến bên mộ ông cứ tán ra một bài gì thật kiểu Xi-xê-rông vào, rồi sẽ được người ta cảm ơn cho mà xem!

Da-pôi-kin vui vẻ nhận lời. Anh ta vò rối mái tóc, khoác lên mặt một vẻ u sầu rồi cùng Pô-plap-xki ra phố.

- Tôi biết ông thư ký của các anh, - anh ta nói, ngồi lên xe. - Một tay láu cá và quỷ quyệt hiếm có, cầu cho hắn được lên thiên đàng.

- Thôi nào, Gri-gô-ri, nói xấu người chết không hay đâu.

- Thì dĩ nhiên, về người chết chỉ nói điều tốt, nhưng dù sao thì hắn vẫn là một tay bịp bợm.

Hai người bạn đuổi kịp đoàn đưa tang và nhập vào đám. Người ta khiêng người chết đi chậm rãi, nên trước khi tới nghĩa địa, họ kịp ghé quán rượu đến ba lần, làm mỗi lần một ly nhỏ cầu cho linh hồn người quá cố.

Ở nghĩa địa, người ta làm lễ cầu siêu. Bà mẹ vợ, bà vợ và cô em vợ, theo đúng tục lệ, khóc rất nhiều. Khi quan tài được hạ xuống huyệt, bà vợ thậm chí còn kêu lên: "Để tôi xuống với ông ấy!", nhưng rồi bà không theo chồng xuống mộ, có lẽ vì nhớ ra khoản lương hưu. Đợi mọi thứ lắng xuống, Da-pôi-kin bước lên phía trước, đưa mắt nhìn khắp mọi người rồi bắt đầu:

- Có nên tin vào mắt và tai mình chăng? Phải chăng chiếc quan tài này, những khuôn mặt đẫm lệ này, những tiếng rên rỉ, khóc than này chỉ là một cơn ác mộng? Than ôi, đây không phải là mơ, và mắt ta không lừa dối ta! Người mà mới gần đây thôi ta còn thấy hăng hái đến thế, tươi trẻ và trong sạch như tuổi xuân đến thế, người mới gần đây thôi, ngay trước mắt chúng ta, như con ong không biết mỏi, mang mật của mình về tổ chung của sự thịnh trị quốc gia, người mà... chính người ấy giờ đây đã hoá thành tro bụi, thành ảo ảnh vật chất. Thần chết không gì lay chuyển đã đặt bàn tay lạnh giá lên người khi người, mặc dù tuổi đã còng lưng, vẫn đang tràn đầy sức lực và những hy vọng rạng ngời. Một mất mát không gì bù đắp nổi! Ai sẽ thay thế người cho chúng ta? Chúng ta có nhiều viên chức giỏi, nhưng ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt là duy nhất. Ông tận tuỵ đến tận đáy lòng với bổn phận trung thực của mình, không tiếc sức, không ngủ đêm, không vụ lợi, không ai mua chuộc được... Ông khinh bỉ biết bao những kẻ muốn mua chuộc ông để làm hại lợi ích chung, những kẻ dùng những lạc thú cám dỗ của đời sống để lôi kéo ông phản bội bổn phận! Phải, ngay trước mắt chúng ta, ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt đã đem đồng lương ít ỏi của mình chia cho những đồng nghiệp nghèo khổ nhất, và chính các vị vừa nghe đấy, những tiếng khóc than của những bà goá, những đứa trẻ mồ côi sống nhờ của bố thí của ông. Tận tuỵ với bổn phận công vụ và những việc thiện, ông không biết đến những niềm vui trong đời, thậm chí từ chối cả hạnh phúc gia đình. Các vị biết đấy, cho đến cuối đời ông vẫn sống độc thân! Còn ai sẽ thay ông cho chúng ta, với tư cách một người đồng nghiệp? Như còn thấy đây khuôn mặt cạo nhẵn, hiền từ, hướng về chúng ta với nụ cười nhân hậu, như còn nghe đây giọng nói êm ái, dịu dàng, thân thiết của ông. Cầu cho ông được yên nghỉ, ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt! Hãy yên nghỉ, hỡi người lao động trung thực, cao thượng!

Da-pôi-kin nói tiếp, còn người nghe thì bắt đầu xì xào. Bài diễn văn làm mọi người thích, làm rơi được mấy giọt nước mắt, nhưng có nhiều điều trong đó nghe thật lạ. Thứ nhất, không hiểu sao diễn giả lại gọi người quá cố là Prô-cô-phi Ô-xi-pứt, trong khi ông ta tên là Ki-rin I-va-nứt. Thứ hai, ai cũng biết người quá cố suốt đời gây chiến với người vợ hợp pháp của mình, như vậy thì không thể gọi là độc thân. Thứ ba, ông ta có bộ râu đỏ rậm rạp, từ thuở cha sinh mẹ đẻ chưa bao giờ cạo, vậy thì không hiểu vì sao diễn giả lại gọi mặt ông là cạo nhẵn. Người nghe ngơ ngác, nhìn nhau, nhún vai.

- Ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt! - diễn giả nói tiếp, nhìn xuống huyệt đầy cảm hứng. - Khuôn mặt ông không đẹp, thậm chí xấu xí, ông lầm lì và khắc khổ, nhưng tất cả chúng tôi đều biết rằng dưới cái vỏ bề ngoài ấy đang đập một trái tim trung thực, thân ái!

Chẳng mấy chốc người nghe bắt đầu nhận thấy cả chính diễn giả cũng có điều gì lạ. Anh ta nhìn chằm chằm vào một điểm, nhấp nhổm bồn chồn, rồi chính anh ta cũng bắt đầu nhún vai. Bỗng anh ta im bặt, ngạc nhiên há hốc miệng, quay sang Pô-plap-xki.

- Này, ông ta còn sống! - anh ta nói, nhìn với vẻ kinh hoàng.

- Ai còn sống?

- Thì ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt chứ ai! Kia kìa, ông ta đang đứng cạnh tấm bia kia!

- Ông ta có chết đâu! Người chết là ông Ki-rin I-va-nứt!

- Thế ông chẳng bảo chính tôi là ông thư ký bên các anh chết đấy à!

- Thì ông Ki-rin I-va-nứt là thư ký. Cái ông gàn này, ông lẫn rồi! Ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt thì đúng là trước kia làm thư ký chỗ chúng tôi, nhưng hai năm trước đã chuyển sang phòng hai làm trưởng ban rồi.

- Ôi, quỷ mới phân biệt được các người!

- Sao lại dừng? Nói tiếp đi, dừng thế này ngượng lắm!

Da-pôi-kin quay lại phía huyệt, và với tài hùng biện như trước, nói tiếp bài diễn văn đang dở. Bên tấm bia, quả thật ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt đang đứng, một viên chức già có khuôn mặt cạo nhẵn. Ông nhìn diễn giả và cau mày giận dữ.

- Sao mà ông lại vớ phải cái trò ấy cơ chứ! - các viên chức cười khi cùng Da-pôi-kin đi đưa tang về. - Chôn sống người ta.

- Không hay đâu, anh bạn trẻ ạ! - ông Prô-cô-phi Ô-xi-pứt càu nhàu. - Bài diễn văn của anh có thể hợp với người chết, chứ đối với người sống thì nó chỉ là một trò chế nhạo! Xin anh nghĩ xem, anh đã nói những gì? Không vụ lợi, không ai mua chuộc được, không nhận hối lộ! Nói thế về người đang sống thì chỉ có thể là nói để chế giễu thôi. Mà thưa anh, cũng chẳng ai nhờ anh tán rộng về khuôn mặt tôi. Không đẹp, xấu xí, thì cứ cho là thế đi, nhưng việc gì phải đem cái mặt tôi ra phơi trước mặt thiên hạ? Thật là nhục!

— Hết —