Ông chú Xốt-ten của tôi

Ông chú Xốt-ten của tôi là một người tự do tư tưởng như có rất nhiều người khác, tự do tư tưởng vì ngu. Người ta cũng hay sùng đạo theo cùng một kiểu ấy. Trông thấy một ông cha là ông nổi cơn thịnh nộ không tưởng nổi. Ông giơ nắm đấm, làm dấu trừ tà, và sờ vào sắt sau lưng, điều ấy đã cho thấy một niềm tin, niềm tin vào con mắt độc. Mà đã là những niềm tin vô lý thì hoặc phải tin tất cả, hoặc chẳng tin cái nào. Tôi đây cũng là người tự do tư tưởng, nghĩa là một kẻ nổi loạn chống lại mọi giáo điều mà nỗi sợ cái chết đã bày ra, vậy mà tôi chẳng hề giận dữ với các đền đài, dù là Công giáo, Tin Lành, Chính thống Nga, Hy Lạp, Phật giáo, Do Thái hay Hồi giáo. Vả lại tôi có cách nhìn và cách giải thích riêng về chúng. Một ngôi đền là một lời tôn vinh điều chưa biết. Trí tuệ càng mở mang, điều chưa biết càng thu hẹp, đền đài càng sụp đổ. Nhưng thay vì đặt bình hương trong đó, tôi sẽ đặt kính thiên văn, kính hiển vi và máy móc điện. Thế đấy!

Ông chú tôi với tôi khác nhau về hầu hết mọi điểm. Ông là người ái quốc, còn tôi thì không, vì lòng ái quốc cũng lại là một thứ tôn giáo. Nó là quả trứng đẻ ra chiến tranh.

Ông chú tôi là hội viên hội Tam Điểm. Còn tôi, tôi tuyên bố rằng hội viên Tam Điểm còn ngốc hơn mấy bà già mộ đạo. Đó là ý kiến của tôi và tôi giữ nó. Đằng nào cũng phải có một tôn giáo thì tôn giáo cũ là đủ cho tôi rồi.

Mấy gã khờ ấy chỉ bắt chước các ông cha. Biểu tượng của họ là hình tam giác thay cho cây thánh giá. Họ có nhà thờ mà họ gọi là Hội quán, với một đống nghi lễ khác nhau: nghi lễ Xcốt-len, nghi lễ Pháp, Đại Đông Phương, cả một chuỗi chuyện tầm phào nghe mà cười vỡ bụng.

Mà họ muốn gì cơ chứ? Muốn giúp đỡ lẫn nhau bằng cách cù cù vào lòng bàn tay nhau. Tôi chẳng thấy có gì xấu. Họ thực hành lời dạy của đạo Ki-tô: "Hãy giúp đỡ lẫn nhau." Khác biệt duy nhất là cái trò cù tay. Nhưng có đáng phải bày ra ngần ấy nghi lễ chỉ để cho một kẻ khốn khó vay năm quan không? Các tu sĩ, những người coi việc bố thí và cứu giúp là bổn phận và nghề nghiệp, ghi ba chữ cái viết tắt tên thánh ở đầu thư của mình. Các hội viên Tam Điểm đặt ba dấu chấm ở cuối tên mình. Thế là hoà, hai ông bạn!

Ông chú tôi đáp lại:

— Chính thế, chúng ta dựng tôn giáo chống lại tôn giáo. Chúng ta biến tự do tư tưởng thành vũ khí sẽ giết chết thế lực giáo hội. Hội Tam Điểm là pháo đài nơi tập hợp tất cả những kẻ đạp đổ thần thánh.

Tôi vặn lại, ngoài miệng gọi "chú kính mến", còn trong bụng thì gọi "lão già lẩm cẩm":

— Đó chính là điều cháu trách chú. Thay vì phá đổ, các chú lại tổ chức cạnh tranh. Thế chỉ làm giá cả hạ xuống, có vậy thôi. Mà giá các chú chỉ nhận vào hội những người tự do tư tưởng thì cháu còn hiểu. Đằng này các chú nhận tất cả mọi người. Các chú có cả đống người Công giáo, thậm chí cả những thủ lĩnh của phe ấy. Giáo hoàng Pi-ô thứ chín từng là người của các chú trước khi lên làm giáo hoàng. Nếu chú gọi một hội như thế là pháo đài chống lại giáo hội, thì cháu thấy cái pháo đài của chú yếu lắm.

Bấy giờ ông chú tôi nháy mắt, nói thêm:

— Hoạt động thật sự của chúng ta, hoạt động ghê gớm nhất của chúng ta là ở chính trường. Chúng ta đục khoét tinh thần quân chủ, đều đặn và chắc chắn.

Lần này thì tôi phá lên:

— À vâng, các chú khôn lắm! Nếu chú bảo cháu hội Tam Điểm là một nhà máy sản xuất bầu cử, cháu đồng ý. Nếu chú bảo nó là cỗ máy để bắt người ta bỏ phiếu cho các ứng cử viên đủ mọi màu sắc, cháu sẽ chẳng bao giờ chối. Nếu chú bảo nó chẳng có chức năng nào khác ngoài lừa bịp người dân lương thiện, bắt họ vào hàng ngũ để đưa họ tới thùng phiếu như người ta đưa lính ra trận, cháu sẽ đồng ý với chú. Nếu chú bảo nó có ích, thậm chí không thể thiếu cho mọi tham vọng chính trị, vì nó biến mỗi hội viên thành một người vận động bầu cử, cháu sẽ hét lên với chú: "Rõ như ban ngày!" Nhưng nếu chú bảo nó dùng để đục khoét tinh thần quân chủ, thì cháu cười vào mũi chú.

Chú cứ thử nhìn cái hội dân chủ rộng lớn và bí ẩn ấy xem, cái hội có đại sư trưởng ở Đức là hoàng thái tử, ở Nga là em trai Nga hoàng, có cả vua Um-béc-tô và hoàng tử xứ Uên làm hội viên, cùng tất cả những cái đầu đội vương miện trên quả đất!

Lần này ông chú thì thầm vào tai tôi:

— Đúng thế, nhưng tất cả các ông hoàng ấy phục vụ kế hoạch của chúng ta mà không hề hay biết.

— Và ngược lại nữa, phải không chú?

Và tôi thầm nói thêm trong bụng: "Một lũ khờ!"

Mà phải xem ông chú Xốt-ten của tôi mời một hội viên Tam Điểm ăn tối mới thấy.

Thoạt tiên họ gặp nhau và chạm tay nhau với một vẻ bí ẩn buồn cười hết sức. Người ta thấy rõ họ đang trao nhau một loạt những cái bóp tay bí mật. Mỗi lần muốn chọc cho ông chú nổi khùng, tôi chỉ việc nhắc ông rằng lũ chó cũng có một cách nhận ra nhau đúng kiểu Tam Điểm.

Rồi ông chú kéo bạn vào một góc, như để tâm sự những điều hệ trọng lắm. Rồi ngồi vào bàn, mặt đối mặt, họ có một kiểu nhìn nhau, trao nhau ánh mắt, vừa uống vừa liếc nhau như để nhắc mãi với nhau: "Ta là người trong hội, nhỉ?"

Thế mà nghĩ xem, trên trái đất có tới hàng triệu người như thế đang mải mê với những trò làm bộ làm tịch ấy! Tôi thà làm thầy dòng Tên còn hơn.

Mà trong thành phố chúng tôi có một ông cha dòng Tên già, là cái gai trong mắt ông chú Xốt-ten của tôi. Mỗi lần gặp ông ta, hay chỉ cần thấy từ xa, ông chú lại lẩm bẩm: "Đồ đểu cáng!" Rồi khoác tay tôi, ông thì thầm vào tai: "Rồi cháu xem, cái thằng khốn ấy thế nào cũng có ngày hại chú. Chú cảm thấy thế."

Ông chú tôi nói đúng. Và đây là chuyện tai nạn xảy ra như thế nào, do lỗi của tôi.

Chúng tôi sắp bước vào Tuần Thánh. Ông chú tôi bèn nảy ra ý định tổ chức một bữa tiệc ăn thịt vào ngày thứ Sáu, mà là một bữa tiệc ra trò, có cả xúc xích lòng và xúc xích hun khói. Tôi cưỡng lại hết sức, tôi bảo:

— Hôm ấy cháu vẫn ăn thịt như mọi khi, nhưng một mình, ở nhà cháu. Cái trò biểu tình của chú thật ngớ ngẩn. Biểu tình làm gì? Người ta không ăn thịt thì phiền gì tới chú?

Nhưng ông chú không chịu lùi. Ông mời ba người bạn tới nhà hàng sang nhất thành phố. Và vì ông là người trả tiền, nên tôi cũng chẳng từ chối biểu tình nữa.

Từ bốn giờ chiều, chúng tôi đã chiếm một chỗ dễ thấy ở quán cà phê Pê-nê-lốp, quán đông khách sang nhất. Và ông chú Xốt-ten của tôi dõng dạc kể to thực đơn của mình.

Sáu giờ thì vào bàn. Mười giờ vẫn còn đang ăn. Năm người chúng tôi đã uống mười tám chai rượu vang hảo hạng, cộng thêm bốn chai sâm-banh. Bấy giờ ông chú tôi đề nghị cái mà ông gọi là "chầu rượu của ông tổng giám mục". Người ta bày thành hàng trước mặt mình sáu chiếc ly nhỏ rót đầy sáu thứ rượu mùi khác nhau, rồi phải nốc cạn liên tiếp từng ly một trong khi một người ngồi đếm tới hai mươi. Thật là ngu ngốc, nhưng ông chú Xốt-ten của tôi thấy thế là "hợp với hoàn cảnh".

Mười một giờ, ông say như một ông ca viên nhà thờ. Người ta phải khiêng ông lên xe ngựa, rồi đặt ông lên giường. Và người ta đã có thể đoán trước rằng cuộc biểu tình chống giáo hội của ông sắp biến thành một trận bội thực khủng khiếp.

Lúc về nhà, chính tôi cũng ngà ngà, nhưng là cái say vui vẻ. Bỗng một ý nghĩ quỷ quyệt, thoả mãn mọi bản năng hoài nghi của tôi, loé qua đầu.

Tôi sửa lại cà vạt, làm ra vẻ tuyệt vọng, rồi tới bấm chuông như điên ở cửa nhà ông cha dòng Tên già. Ông ta bị điếc, bắt tôi chờ. Nhưng vì tôi đạp cửa làm rung chuyển cả ngôi nhà, cuối cùng ông cũng ló ra ở cửa sổ, đầu đội mũ ngủ bằng vải bông, hỏi:

— Ai cần gì tôi thế?

Tôi hét lên:

— Nhanh lên, nhanh lên, thưa cha, cha mở cửa cho con với. Có một người bệnh hết hy vọng đang cầu xin cha tới làm phép!

Ông già tội nghiệp vội xỏ chiếc quần và đi xuống, chẳng kịp mặc áo chùng. Tôi thở hổn hển kể với ông rằng ông chú của tôi, người tự do tư tưởng, đột nhiên lên một cơn khó ở kinh khủng báo trước một căn bệnh rất nặng, đã sợ chết khiếp, và muốn gặp ông, nói chuyện với ông, nghe lời khuyên của ông, tìm hiểu thêm về đức tin, quay về gần với Giáo hội, và hẳn là xưng tội, rồi rước lễ, để bước qua cái bước đáng sợ mà lòng thanh thản.

Và tôi nói thêm với giọng xấc xược:

— Ông ấy muốn thế. Mà nếu chuyện ấy chẳng làm ông ấy khá lên, thì cũng chẳng làm ông ấy tệ đi.

Ông cha dòng Tên già, sững sờ, mừng rỡ, run lẩy bẩy, bảo tôi:

— Con chờ cha một phút, cha tới ngay đây.

Nhưng tôi nói thêm:

— Xin cha thứ lỗi, con không đi cùng cha được, niềm tin của con không cho phép. Lẽ ra con còn chẳng chịu đi gọi cha nữa kia. Vậy nên con xin cha đừng nói là đã gặp con, mà hãy bảo là cha biết chú con ốm nhờ một thứ mặc khải.

Ông già đồng ý, rồi rảo bước tới bấm chuông nhà ông chú Xốt-ten của tôi. Bà hầu đang trông người bệnh ra mở cửa ngay. Và tôi thấy tấm áo chùng đen biến mất vào trong cái pháo đài của tự do tư tưởng ấy.

Tôi nấp dưới mái cổng một nhà bên cạnh để chờ xem sự thể. Lúc khoẻ mạnh, hẳn ông chú tôi đã đánh cho ông cha dòng Tên một trận nhừ tử, nhưng tôi biết ông không nhấc nổi một cánh tay. Và tôi tự hỏi với một niềm vui điên cuồng không biết cảnh tượng khó tin nào sắp diễn ra giữa hai đối thủ ấy. Cuộc vật lộn nào? Cuộc phân trần nào? Cơn sửng sốt nào? Mớ bòng bong nào? Và cái tình thế không lối thoát ấy, mà cơn phẫn nộ của ông chú tôi sẽ làm cho càng thêm bi thảm, sẽ kết thúc ra sao?

Tôi cười một mình tới đau cả bụng, khe khẽ nhắc đi nhắc lại:

— Ôi, vố này hay thật, vố này hay thật!

Thế nhưng trời lạnh, và tôi nhận ra ông cha dòng Tên ở trong đó lâu quá. Tôi tự nhủ: "Họ đang phân trần với nhau."

Một giờ trôi qua, rồi hai giờ, rồi ba giờ. Đức cha vẫn không ra. Chuyện gì đã xảy ra nhỉ? Ông chú tôi đã chết vì sốc khi thấy ông ta chăng? Hay ông đã giết người mặc áo chùng? Hay hai người đã ăn thịt lẫn nhau? Giả thiết cuối cùng này có vẻ khó xảy ra, vì lúc này ông chú tôi có vẻ không nuốt thêm nổi một gam thức ăn nào nữa. Trời sáng.

Lo lắng, và không dám tự mình bước vào, tôi nhớ ra có một người bạn ở ngay nhà đối diện. Tôi tới nhà anh ta, kể chuyện, khiến anh ta ngạc nhiên và bật cười, rồi tôi nấp bên cửa sổ nhà anh.

Chín giờ, anh thay chỗ tôi, và tôi ngủ một lát. Hai giờ chiều, đến lượt tôi thay anh. Chúng tôi sốt ruột hết chỗ nói.

Sáu giờ chiều, ông cha dòng Tên đi ra, vẻ hiền hoà và mãn nguyện, và chúng tôi thấy ông thong thả bước đi.

Bấy giờ, xấu hổ và rụt rè, đến lượt tôi tới bấm chuông nhà ông chú. Bà hầu ra mở. Tôi không dám hỏi bà, cứ thế đi lên, chẳng nói gì.

Ông chú Xốt-ten của tôi, xanh xao, rã rời, suy sụp, mắt lờ đờ, hai tay buông thõng, đang nằm trên giường. Một tấm ảnh thánh nhỏ được ghim bằng kim băng lên tấm rèm.

Trong phòng nồng nặc mùi bội thực.

Tôi hỏi:

— Thế nào, chú vẫn còn nằm à? Không được khoẻ à chú?

Ông đáp bằng giọng rã rời:

— Ôi, cháu tội nghiệp của chú, chú ốm nặng lắm, suýt chết.

— Sao thế chú?

— Chú không biết. Lạ lắm. Nhưng lạ nhất là ông cha dòng Tên vừa ra khỏi đây ấy, cháu biết đấy, cái ông tốt bụng mà chú không chịu nổi ấy, thế mà ông ấy được mặc khải biết tình trạng của chú, và ông ấy đã tới thăm chú.

Tôi bị một cơn buồn cười khủng khiếp chụp lấy:

— Ồ, thật thế ạ?

— Thật đấy, ông ấy đã tới. Ông ấy nghe thấy một tiếng nói bảo ông ấy dậy và tới đây vì chú sắp chết. Đó là một sự mặc khải.

Tôi giả vờ hắt hơi để khỏi phá lên cười. Tôi muốn lăn ra đất.

Một phút sau, tôi nói tiếp với giọng phẫn nộ, dù những tràng cười cứ chực bật ra:

— Thế mà chú tiếp ông ta à, chú? Một người tự do tư tưởng? Một hội viên Tam Điểm? Chú không tống ông ta ra khỏi cửa à?

Ông có vẻ ngượng, lắp bắp:

— Cháu nghe chú đã. Chuyện ấy kỳ lạ quá, như là ý trời ấy! Với lại ông ấy nói với chú về bố chú. Ngày xưa ông ấy quen bố chú.

— Bố chú ạ?

— Ừ, hình như ông ấy quen bố chú.

— Nhưng thế cũng đâu phải lý do để tiếp một ông thầy dòng Tên.

— Chú biết chứ, nhưng chú ốm, ốm nặng lắm! Mà ông ấy đã chăm sóc chú hết sức tận tuỵ suốt cả đêm. Ông ấy thật hoàn hảo. Chính ông ấy đã cứu chú. Mấy người ấy cũng có chút nghề thầy thuốc.

— À, ông ta chăm sóc chú suốt đêm. Nhưng lúc nãy chú bảo ông ta vừa mới ra khỏi đây cơ mà?

— Ừ, đúng thế. Vì ông ấy tỏ ra tốt với chú quá, nên chú giữ ông ấy lại ăn trưa. Ông ấy ngồi ăn ngay cạnh giường chú, trên một chiếc bàn nhỏ, trong khi chú uống một tách trà.

— Thế... ông ta có ăn thịt không?

Ông chú tôi có một cử chỉ phật ý, như thể tôi vừa nói một điều vô lễ lắm, và ông nói thêm:

— Đừng đùa, Gát-xtông, có những câu giễu cợt không đúng chỗ đâu. Trong dịp này, người ấy đã tận tuỵ với chú hơn bất cứ người thân nào. Chú muốn người ta tôn trọng niềm tin của ông ấy.

Lần này thì tôi chết lặng. Dù vậy tôi vẫn đáp:

— Vâng, thưa chú. Thế ăn trưa xong thì chú làm gì?

— Bọn chú chơi một ván bài, rồi ông ấy đọc kinh nhật tụng, trong khi chú đọc một cuốn sách nhỏ ông ấy mang theo, mà viết cũng chẳng tồi chút nào.

— Một cuốn sách đạo hả chú?

— Cũng phải mà cũng không, đúng hơn là không. Đó là câu chuyện về những chuyến truyền giáo của họ ở Trung Phi. Đúng hơn là một cuốn sách du ký và phiêu lưu. Những người ấy đã làm được những việc đẹp lắm ở đó.

Tôi bắt đầu thấy mọi chuyện đang trở nên tồi tệ. Tôi đứng dậy:

— Thôi, chào chú, cháu thấy chú bỏ hội Tam Điểm để theo đạo rồi. Chú là kẻ phản bội hội.

Ông vẫn hơi ngượng, thì thầm:

— Nhưng tôn giáo cũng là một thứ hội Tam Điểm mà.

Tôi hỏi:

— Bao giờ ông thầy dòng Tên của chú quay lại?

Ông chú tôi lắp bắp:

— Chú... chú không biết, có lẽ mai... cũng chưa chắc.

Và tôi đi ra, hoàn toàn choáng váng.

Trò đùa của tôi đã hỏng bét! Ông chú tôi đã cải đạo triệt để. Tới đó thì tôi cũng chẳng quan tâm. Theo giáo hội hay theo Tam Điểm, với tôi cũng một chín một mười mà thôi. Nhưng tệ nhất là ông vừa lập di chúc, phải, lập di chúc và truất quyền thừa kế của tôi, thưa ông, để lại tất cả cho ông cha dòng Tên.

— Hết —