Vua Si-vi hiến mắt

Ngày xưa, khi vua Si-vi hùng mạnh trị vì thành A-rít-tha-pu-ra ở vương quốc Si-vi, bậc Đại Sĩ sinh làm con trai của nhà vua. Người ta đặt tên Ngài là hoàng tử Si-vi. Lớn lên, hoàng tử tới thành Tắc-ca-si-la học hành. Học xong trở về, hoàng tử trình bày sở học của mình trước vua cha, và được vua cha phong làm phó vương. Khi vua cha băng hà, hoàng tử lên ngôi. Ngài từ bỏ mọi điều xấu, giữ trọn mười đức của bậc làm vua, trị nước theo lẽ phải.

Vua cho dựng sáu nhà bố thí: bốn nhà ở bốn cổng thành, một nhà ở giữa thành, và một nhà ngay trước cửa cung điện của mình. Mỗi ngày vua rộng rãi đem phát sáu trăm nghìn đồng tiền. Vào các ngày mồng tám, ngày mười bốn và ngày rằm, chưa bao giờ vua bỏ lỡ việc tới các nhà bố thí để tận mắt xem người ta phát quà.

Một ngày trăng tròn, từ sáng sớm, chiếc lọng vua đã được giương lên, vua ngồi trên ngai, nghĩ lại những món quà mình đã bố thí. Vua nghĩ thầm: "Trong mọi thứ ở bên ngoài thân ta, chẳng có thứ gì ta chưa đem cho. Nhưng bố thí kiểu ấy không làm ta thoả lòng. Ta muốn cho đi một thứ là một phần của chính thân ta. Hôm nay, khi tới nhà bố thí, ta nguyện rằng nếu có ai không xin thứ gì bên ngoài, mà xin một phần thân thể của ta, dù là quả tim ta, ta cũng sẽ cho. Nếu họ xin máu thịt, ta sẽ cho máu thịt. Nếu họ bảo: việc nhà tôi không ai làm, hãy tới làm đầy tớ cho tôi, ta sẽ cởi bỏ áo vua, ra đứng bên ngoài, tự nhận mình là đầy tớ mà làm việc của đầy tớ. Nếu có ai xin đôi mắt của ta, ta sẽ lấy mắt ta ra mà cho họ."

Vua nghĩ thầm:

— Nếu trên đời còn món quà nào của con người mà ta chưa từng cho đi, thì dù đó là đôi mắt, ta cũng sẽ cho ngay, lòng vững vàng không chút sợ hãi.

Rồi vua tắm bằng mười sáu bình nước thơm, mặc vào bộ áo lộng lẫy nhất, dùng một bữa ăn ngon, rồi cưỡi lên một con voi trang hoàng rực rỡ, tới nhà bố thí.

Thiên chủ Đế Thích biết được lời nguyện ấy, nghĩ: "Vua Si-vi đã quyết cho đôi mắt của mình cho bất cứ ai tới xin. Liệu ông ấy có làm được hay không?" Đế Thích quyết định thử lòng vua. Ông hoá thành một vị bà-la-môn già, mắt mù, đứng ở một chỗ cao. Khi vua tới nhà bố thí, ông chìa tay ra, đứng kêu lớn:

— Đức vua vạn tuế!

Vua thúc voi tới gần, hỏi:

— Ông bà-la-môn nói gì thế?

Đế Thích đáp:

— Tâu đại vương, khắp cõi người ta ở, không có nơi nào không vang danh tấm lòng rộng rãi của đại vương. Tôi thì mù, còn đại vương có hai con mắt. Lão già này đi từ xa tới để xin một con mắt, vì lão chẳng có con mắt nào. Xin đại vương cho tôi một con mắt của đại vương, như thế mỗi chúng ta sẽ có một con.

Nghe vậy, bậc Đại Sĩ nghĩ: "Ồ, đó đúng là điều ta vừa nghĩ trong cung trước khi tới đây! Thật là dịp may hiếm có! Hôm nay ước nguyện trong lòng ta sẽ được toại. Ta sẽ cho đi một món quà mà chưa ai từng cho." Rồi vua hỏi:

— Hỡi người hành khất, ai đã chỉ đường cho ông tới đây xin mắt? Người ta vẫn bảo đôi mắt là thứ quý nhất của con người, là thứ khó lòng mà cho đi nhất.

— Người ở giữa chư thiên gọi là Su-dam-pa-ti, ở cõi người gọi là Ma-gha-va, chính vị ấy đã chỉ đường cho tôi tới đây xin mắt. Đó là món quà quý nhất mà tôi cầu xin. Xin đại vương cho tôi một con mắt! Xin đừng từ chối tôi! Xin cho tôi một con mắt, món quà quý nhất trong mọi món quà, thứ mà người ta bảo là khó lòng cho đi nhất!

— Điều ước đã đưa ông tới đây, điều ước đã nảy sinh trong lòng ông, mong cho điều ước ấy được toại nguyện. Này ông bà-la-môn, hãy nhận lấy đôi mắt của ta. Ông chỉ xin ta một con mắt, nhưng ta cho ông cả hai. Hãy đi đi với đôi mắt sáng, trước mắt muôn người. Mong cho điều ước của ông được toại nguyện ngay bây giờ.

Vua nói vậy. Nhưng vua nghĩ không nên lấy mắt ra trao ngay tại chỗ, nên đưa vị bà-la-môn vào trong cung với mình. Ngồi trên ngai vua, vua cho gọi một thầy thuốc tên là Si-va-ca tới, bảo:

— Hãy lấy mắt của ta ra.

Thế là khắp kinh thành vang lên tin nhà vua muốn lấy mắt mình ra cho một vị bà-la-môn. Vị tổng chỉ huy quân đội, các quan, những người được vua yêu quý từ khắp kinh thành và trong cung kéo tới, ra sức can ngăn:

— Xin bệ hạ đừng cho đi đôi mắt! Xin bệ hạ đừng bỏ chúng thần! Bệ hạ hãy cho tiền bạc, cho ngọc trai, cho san hô, cho bao nhiêu thứ quý giá khác. Hãy cho những con ngựa giống tốt đã thắng yên cương, hãy cho xe ngựa lăn bánh, hãy cho những con voi phủ vải thêu vàng. Xin bệ hạ hãy cho những thứ ấy, để thần dân trung thành chúng thần được giữ bệ hạ bình yên vô sự, với xe ngựa của chúng thần bày ra chung quanh bệ hạ.

Vua đáp:

— Người đã hứa cho mà rồi lại nuốt lời, chẳng khác nào tự đặt cổ mình vào chiếc thòng lọng giấu dưới đất. Người đã hứa cho mà rồi lại nuốt lời, còn tội lỗi hơn cả tội lỗi, và rồi sẽ phải sa vào cõi khổ. Người ta không xin thì đừng cho, người ta không xin thứ gì thì đừng cho thứ ấy. Vậy thì thứ mà vị bà-la-môn này xin, ta cho ngay tại đây.

Các quan hỏi:

— Tâu bệ hạ, bệ hạ cho đi đôi mắt là mong được gì? Tuổi thọ, sắc đẹp, niềm vui hay sức mạnh? Điều gì đã thôi thúc bệ hạ làm việc này? Vì sao vị vua tối cao của xứ Si-vi lại cho đi đôi mắt vì kiếp sau?

Vua đáp:

— Cho đi như thế, ta không mong danh tiếng, không mong con cái, không mong của cải hay vương quốc. Đây là con đường tốt đẹp từ xưa của các bậc thánh hiền. Lòng ta chỉ say mê việc cho đi.

Trước những lời của bậc Đại Sĩ, các quan không đáp được gì nữa. Bậc Đại Sĩ bèn nói với thầy thuốc Si-va-ca:

— Si-va-ca, ngươi là bạn, là người thân cận của ta. Hãy làm theo lời ta bảo. Ngươi có đủ tài nghề. Hãy lấy mắt ta ra, vì đó là điều ta mong muốn, và trao ngay vào tay người hành khất kia.

Nhưng Si-va-ca thưa:

— Xin bệ hạ hãy nghĩ lại! Cho đi đôi mắt không phải là chuyện nhỏ.

— Si-va-ca, ta đã nghĩ kỹ rồi. Đừng chần chừ, cũng đừng nói nhiều trước mặt ta.

Si-va-ca nghĩ: "Một thầy thuốc giỏi như mình mà lấy dao chích vào mắt nhà vua thì không phải." Ông bèn giã nhỏ mấy vị thuốc, lấy một bông sen xanh lăn trong bột thuốc, rồi quệt lên mắt phải của vua. Con mắt đảo tròn, vua đau đớn vô cùng.

— Tâu bệ hạ, xin bệ hạ nghĩ lại. Thần vẫn còn chữa lại được.

— Cứ làm tiếp đi, bạn ơi, đừng chần chừ.

Ông lại quệt thuốc lên mắt vua lần nữa. Con mắt bật khỏi hốc, vua còn đau hơn trước.

— Tâu bệ hạ, xin bệ hạ nghĩ lại. Thần vẫn còn chữa lại được.

— Làm cho nhanh lên!

Lần thứ ba, ông bôi một thứ thuốc mạnh hơn. Nhờ sức thuốc, con mắt xoay tròn rồi rời khỏi hốc mắt, chỉ còn dính bằng sợi gân.

— Tâu bệ hạ, xin bệ hạ nghĩ lại. Thần vẫn còn chữa lại được.

— Nhanh lên.

Vua đau đớn tột cùng, máu nhỏ giọt, áo vua nhuốm máu. Các bà trong cung và các quan quỳ sụp dưới chân vua, kêu lên:

— Tâu bệ hạ, xin bệ hạ đừng hy sinh đôi mắt!

Ai nấy đều khóc lóc kêu than. Vua vẫn chịu đựng cơn đau, nói:

— Bạn ơi, làm nhanh lên.

— Vâng, thưa bệ hạ.

Thầy thuốc dùng tay trái nâng nhãn cầu, tay phải cầm dao cắt đứt sợi gân, rồi đặt con mắt vào tay bậc Đại Sĩ. Bậc Đại Sĩ dùng mắt trái nhìn con mắt phải của mình, cố chịu cơn đau, nói:

— Ông bà-la-môn, lại đây.

Khi vị bà-la-môn tới gần, vua nói tiếp:

— Con mắt của trí tuệ thấu suốt mọi điều còn quý hơn con mắt này gấp trăm lần, phải, gấp nghìn lần. Đó là lý do ta làm việc này.

Rồi vua trao con mắt cho vị bà-la-môn. Ông nhận lấy, đặt vào hốc mắt của mình. Nhờ phép của ông, con mắt nằm yên ở đó như một bông sen xanh đang nở. Bậc Đại Sĩ dùng con mắt trái thấy con mắt ấy trên mặt người kia, liền reo lên:

— Ôi, món quà con mắt của ta thật là tốt đẹp biết bao!

Lòng tràn ngập niềm vui vừa dâng lên, vua lập tức cho nốt con mắt còn lại. Đế Thích cũng đặt con mắt ấy vào hốc mắt còn lại của mình, rồi rời khỏi cung vua, rời khỏi kinh thành trước ánh mắt của muôn người, trở về cõi trời.

Thế là vua Si-vi đã giục Si-va-ca làm theo ý mình. Si-va-ca lấy đôi mắt của vua ra, trao cho vị bà-la-môn. Giờ đây vị bà-la-môn có đôi mắt, còn nhà vua thì mù.

Ít lâu sau, hai hốc mắt của vua bắt đầu lành lại. Thịt từ bên trong mọc lên như một nắm len, lấp đầy hốc mắt, trông như mắt của một con búp bê, nhưng cơn đau thì đã hết.

Bậc Đại Sĩ ở lại trong cung mấy hôm. Rồi Ngài nghĩ: "Một người mù thì còn làm vua làm gì? Ta sẽ trao vương quốc lại cho các quan, vào trong vườn, trở thành một người tu khổ hạnh, sống đời của bậc tu hành." Vua cho gọi các quan, nói cho họ biết ý định của mình:

— Chỉ cần một người ở bên ta, giúp ta rửa mặt và lo những việc cần thiết. Các ngươi hãy căng một sợi dây để dắt ta đi những chỗ cần đi.

Rồi vua gọi người đánh xe, bảo sửa soạn xe. Nhưng các quan không để vua đi xe. Họ đặt vua vào một chiếc kiệu vàng, khiêng ra đặt bên bờ hồ, canh giữ chung quanh rồi mới lui về. Vua ngồi trong kiệu, nghĩ về món quà mình đã cho đi.

Đúng lúc ấy, chiếc ngai của Đế Thích nóng rực lên. Suy ngẫm, ông biết được nguyên do, nghĩ: "Ta sẽ ban cho vua một điều ước, và làm cho mắt vua sáng lại." Thế là ông tới chỗ ấy, đi đi lại lại không xa chỗ bậc Đại Sĩ ngồi.

Nghe tiếng bước chân, bậc Đại Sĩ hỏi:

— Ai đó?

— Ta là Đế Thích, vua của chư thiên, tới thăm ngài. Hỡi bậc vua hiền, ngài muốn ước điều gì, hãy chọn lấy một điều.

— Của cải, sức mạnh, kho báu vô tận, ta đều đã bỏ lại cả rồi. Hỡi Đế Thích, giờ ta chỉ muốn được chết, ngoài ra không muốn gì nữa, vì ta đã mù.

— Tâu vua Si-vi, ngài xin chết là vì ngài muốn chết, hay vì ngài bị mù?

— Thưa ngài, vì ta bị mù.

— Tâu đức vua, một món quà không phải chỉ có thế thôi đâu. Người ta cho đi là còn nhìn tới mai sau. Nhưng nó cũng có quả báo ngay trong đời này. Ngài được xin một con mắt, mà ngài cho cả hai. Hãy nói một lời thề chân thật về việc ấy. Hỡi bậc chiến binh, chúa tể của dòng tộc Si-vi, hãy nói lên điều chân thật. Nếu ngài nói lên sự thật, mắt ngài sẽ được trả lại cho ngài.

Nghe vậy, bậc Đại Sĩ đáp:

— Hỡi Đế Thích, nếu ngài muốn cho ta mắt, xin đừng dùng cách nào khác, mà hãy để mắt ta sáng lại nhờ chính món quà ta đã cho đi.

Đế Thích nói:

— Tâu đức vua, tuy người ta gọi ta là Đế Thích, vua của chư thiên, nhưng ta không thể cho ai một con mắt được. Chính nhờ quả của món quà ngài đã cho, chứ không nhờ gì khác, mà mắt ngài sẽ sáng lại.

Bấy giờ vua cất lời, khẳng định rằng món quà của mình đã được cho đi một cách trọn vẹn:

— Dù là hạng người nào, dù là ai tới gần, bất cứ ai tới xin ta, người ấy đều thân thiết với lòng ta. Nếu những lời trang nghiêm này của ta là chân thật, xin cho một con mắt của ta hiện ra!

Lời vừa dứt, một con mắt mọc lên trong hốc mắt của vua. Rồi vua nói tiếp để xin cho con mắt còn lại:

— Một vị bà-la-môn tới gặp ta, xin một con mắt của ta. Ta đã cho người hành khất bà-la-môn ấy cả hai con mắt. Việc làm ấy đã mang lại cho ta niềm vui lớn hơn, niềm hân hoan nhiều hơn. Nếu những lời trang nghiêm này của ta là chân thật, xin cho con mắt còn lại được trả về!

Ngay lập tức, con mắt thứ hai hiện ra. Nhưng đôi mắt ấy không phải mắt thường, cũng không phải mắt trời. Người ta gọi đó là đôi mắt của Chân Lý trọn vẹn.

Khi đôi mắt ấy xuất hiện, nhờ phép của Đế Thích, toàn thể triều đình đều tụ hội về đó. Đế Thích đứng giữa đám đông, cất lời ca ngợi:

— Hỡi vua Si-vi, người chăm lo cho muôn dân, những lời thề thiêng liêng của ngài đã đem lại cho ngài đôi mắt kỳ diệu này như một món quà ban tặng. Dù có núi đá hay tường thành, dù qua đồi núi hay thung lũng, dù có gì ngăn trở, đôi mắt ấy của ngài vẫn sẽ nhìn thấu một trăm dặm về mọi phía.

Nói xong, Đế Thích lơ lửng giữa không trung trước mặt muôn người, dặn bậc Đại Sĩ một lời cuối là hãy luôn cẩn trọng, rồi trở về cõi trời.

Còn bậc Đại Sĩ, có đông đảo tuỳ tùng vây quanh, trở về kinh thành trong cảnh huy hoàng, vào cung điện tên là Mắt Công. Tin nhà vua đã sáng mắt trở lại lan khắp vương quốc Si-vi. Dân chúng kéo nhau tới thăm vua, tay mang quà biếu.

Bậc Đại Sĩ nghĩ: "Bây giờ muôn dân đã tụ hội cả về đây, ta sẽ ca ngợi món quà ta đã cho." Vua cho dựng một cái rạp lớn trước cổng cung điện, ngồi trên ngai vua, chiếc lọng trắng che phía trên. Vua cho đánh trống đi khắp kinh thành, gọi tất cả các phường hội tới. Rồi vua nói:

— Hỡi dân xứ Si-vi! Giờ các ngươi đã thấy đôi mắt kỳ diệu này rồi đấy. Từ nay đừng bao giờ ăn mà không chia sẻ cho người khác một chút gì!

Rồi vua giảng đạo:

— Ai được người xin mà lại từ chối, dù đó là thứ quý giá nhất của mình? Hỡi dân Si-vi đang tụ hội nơi đây, hãy lại đây mà xem món quà kỳ diệu, đôi mắt của ta! Dù có núi đá hay tường thành, dù qua đồi núi hay thung lũng, dù có gì ngăn trở, đôi mắt này của ta vẫn nhìn thấu một trăm dặm về mọi phía. Trong cõi đời của con người, không gì đẹp hơn việc biết hy sinh cho kẻ khác. Ta đã hy sinh một con mắt phàm, và nhờ cho đi, ta nhận về một con mắt kỳ diệu. Hãy nhìn đi, hỡi muôn dân! Hãy cho đi trước khi ăn, hãy chia cho người khác một phần. Làm được như thế với tất cả thiện ý và lòng chu đáo, các ngươi sẽ được lên cõi trời mà không chút lỗi lầm.

Từ đó về sau, cứ nửa tháng một lần, vào ngày trai giới, tức ngày rằm, vua lại giảng đạo bằng chính những lời ấy cho đông đảo dân chúng nghe, không bao giờ ngưng. Nghe vua giảng, dân chúng bố thí, làm điều lành, và được sinh lên cõi trời.

Đức Phật kể xong chuyện này thì cho biết: thầy thuốc Si-va-ca thuở ấy là A-nan, Đế Thích là A-na-luật, dân chúng là các đệ tử của Ngài, còn vua Si-vi chính là Ngài.

— Hết —