Đôi cáo báo ơn

Một ngày xuân đẹp trời, có hai người bạn ra đồng hoang hái dương xỉ, theo sau là một chú bé mang bình rượu và hộp đồ ăn. Đang lang thang, họ thấy dưới chân đồi có một con cáo dẫn con ra chơi. Trong lúc họ đứng nhìn, thấy cảnh ấy lạ mắt, thì có ba đứa trẻ ở làng bên đi tới, tay xách giỏ, cũng ra đây hái dương xỉ như họ. Vừa thấy đàn cáo, bọn trẻ nhặt một cây gậy tre, lén vòng ra sau lưng chúng. Khi cáo bố cáo mẹ bỏ chạy, chúng vây lại, lấy gậy đánh, cáo bố cáo mẹ đành cắm đầu chạy nhanh hết sức. Còn hai thằng bé thì đè được cáo con xuống, nắm gáy nó xách đi, hớn hở lắm.

Hai người bạn đứng xem từ đầu tới cuối. Một người cất giọng gọi to:

— Này! Các cháu! Các cháu làm gì con cáo thế?

Thằng lớn nhất đáp:

— Chúng cháu mang nó về bán cho một anh ở làng cháu. Anh ấy sẽ mua, rồi bỏ nó vào nồi luộc mà ăn.

Người vừa gọi ngẫm nghĩ kỹ rồi nói:

— Thế thì bán cho ai chắc với các cháu cũng như nhau cả. Bán cho bác đi.

— Ơ, nhưng anh ở làng cháu đã hứa trả một món kha khá nếu chúng cháu tìm được cáo, anh ấy bảo chúng cháu lên đồi bắt lấy một con. Thế nên trả bao nhiêu chúng cháu cũng không bán cho bác được.

— Ừ, thế thì đành vậy. Nhưng anh ấy trả các cháu bao nhiêu cho con cáo nhỏ?

— Ít ra cũng ba trăm đồng ạ.

— Thế thì bác trả các cháu nửa đồng bạc, vị chi các cháu được lời thêm năm trăm đồng.

— Ồ, giá ấy thì chúng cháu bán, thưa bác. Giao nó cho bác thế nào ạ?

Ông đáp:

— Cứ buộc nó ở đây.

Rồi ông lấy sợi dây buộc chiếc khăn gói hộp cơm, buộc quanh cổ cáo con cho chắc, đưa ba đứa trẻ nửa đồng bạc. Bọn trẻ chạy biến, mừng rỡ.

Người bạn thấy vậy bèn nói:

— Này, cậu đúng là có cái thú lạ đời. Cậu giữ con cáo làm cái quái gì?

— Cậu nói về cái thú của tôi như thế thì thật không tử tế. Nếu ban nãy ta không can, con cáo nhỏ đã mất mạng rồi. Nếu ta không thấy thì đành chịu. Nhưng làm sao tôi đứng nhìn người ta lấy mạng một sinh linh được? Tôi chỉ tốn chút ít, nửa đồng bạc thôi, để cứu nó. Nhưng dẫu có tốn cả gia tài, tôi cũng chẳng tiếc. Tôi tưởng cậu thân với tôi tới mức hiểu lòng tôi. Thế mà hôm nay cậu lại bảo tôi là kẻ lập dị, tôi thấy mình đã nhầm về cậu. Thôi, từ hôm nay tình bạn của chúng ta chấm dứt.

Ông nói những lời ấy hết sức cương quyết. Người bạn lùi lại, hai tay đặt lên gối cúi chào, đáp:

— Thật lòng, thật lòng, tôi vô cùng khâm phục tấm lòng tốt của cậu. Nghe cậu nói thế, tôi càng thấy mình quý cậu biết bao. Tôi cứ tưởng cậu muốn dùng con cáo nhỏ làm mồi dụ cáo bố cáo mẹ tới, để cầu chúng mang phúc đức thịnh vượng về cho nhà cậu. Lúc nãy tôi bảo cậu lập dị, ấy chỉ là tôi thử lòng cậu, vì tôi có chút nghi ngờ. Giờ thì tôi thật xấu hổ.

Người bạn vừa nói vừa cúi chào mãi. Người cứu cáo đáp:

— Thật thế sao! Cậu nghĩ thế thật à? Vậy tôi xin cậu tha cho những lời nặng nề của tôi.

Làm lành với nhau rồi, hai người bạn xem xét con cáo nhỏ, thấy chân nó có một vết thương nhẹ, không đi được. Đang nghĩ cách thì họ thấy một thứ cỏ thuốc người ta gọi là cỏ Thầy Na-ca-xê vừa mới nhú. Họ bèn vò một ít giữa mấy ngón tay, đắp vào chỗ đau. Rồi họ lấy chút cơm trong hộp đút cho cáo con, nhưng nó chẳng có vẻ gì muốn ăn. Họ bèn nhẹ nhàng vuốt lưng, vỗ về nó. Có vẻ như vết thương đã bớt đau. Họ đang khen thứ cỏ thuốc hay thì thấy phía trước mặt, cáo bố cáo mẹ đang ngồi nhìn mình bên mấy đống rơm.

— Kìa! Cáo bố cáo mẹ quay lại rồi, sợ cho con nó. Nào, ta thả nó ra thôi!

Nói rồi họ cởi dây ở cổ cáo con, quay đầu nó về phía cáo bố cáo mẹ đang ngồi. Vết thương ở chân đã hết đau, chỉ một bước nhảy nó đã lao tới bên bố mẹ, liếm láp khắp mình bố mẹ vì mừng. Còn cáo bố cáo mẹ thì như đang cúi đầu cảm tạ, mắt nhìn về phía hai người bạn. Thế là, lòng thanh thản, hai người đi sang chỗ khác, chọn một nơi cảnh đẹp, lấy bình rượu ra, ăn bữa trưa. Sau một ngày vui vẻ, họ trở về nhà, và từ đó tình bạn càng thêm khăng khít.

Người đã cứu cáo con là một nhà buôn khá giả. Ông có ba bốn người làm công, hai cô hầu gái, lại thêm mấy người đầy tớ trai, nói chung sống rất phong lưu. Ông có vợ, và hai vợ chồng có một cậu con trai đã lên mười. Nhưng cậu bé mắc một chứng bệnh lạ, thầy thuốc tài giỏi thế nào, thuốc men quý thế nào cũng không chữa nổi. Sau cùng, một danh y kê đơn phải có lá gan lấy từ một con cáo sống, ông bảo thế thì chắc chắn khỏi. Không có thứ ấy thì thuốc đắt nhất thế gian cũng không cứu được đứa bé.

Nghe vậy, hai vợ chồng cuống cả lên. Nhưng rồi họ kể rõ sự tình với một người sống trên núi, nói:

— Dù con chúng tôi có phải chết vì thế, chính chúng tôi cũng sẽ không cướp mạng sinh linh nào. Nhưng bác sống giữa núi đồi, hẳn sẽ nghe khi hàng xóm đi săn cáo. Gan cáo giá bao nhiêu chúng tôi cũng chẳng quản. Xin bác tốn bao nhiêu cũng được, mua giùm chúng tôi một lá.

Họ nài người ấy hết lòng giúp. Người ấy hứa sẽ làm hết sức, rồi ra về.

Đêm hôm sau có một người đưa tin tới, xưng là người của bác đã nhận việc kiếm gan cáo. Chủ nhà bèn ra gặp.

— Tôi được bác ấy sai tới. Đêm qua bác ấy có được lá gan cáo ông bà cần, nên sai tôi mang tới đây.

Nói rồi người đưa tin lấy ra một chiếc lọ nhỏ, nói thêm:

— Vài hôm nữa bác ấy sẽ báo giá cho ông bà.

Người ấy nhắn xong, chủ nhà mừng lắm, nói:

— Thật tôi mang ơn bác ấy vô cùng, nhờ thế mà con tôi được cứu sống.

Bà chủ nhà cũng ra, hết sức lễ phép đón lấy chiếc lọ.

— Ta phải biếu người đưa tin chút quà.

— Dạ, thưa ông, tôi đã được trả công rồi ạ.

— Thôi, dẫu sao anh cũng phải nghỉ lại đây một đêm.

— Cảm ơn ông. Tôi có người họ hàng ở làng bên lâu lắm chưa gặp, tôi sẽ nghỉ đêm ở nhà người ấy.

Rồi người ấy cáo từ, đi mất.

Hai vợ chồng vội cho người báo thầy thuốc là đã có gan cáo. Hôm sau thầy tới bốc thuốc cho người bệnh. Thuốc có hiệu nghiệm ngay, cả nhà mừng vui khôn xiết. Tình cờ, ba hôm sau, người bác được nhờ mua gan cáo tới nhà. Bà chủ vội chạy ra đón chào:

— Bác làm được việc chúng tôi nhờ nhanh quá, lại có lòng gửi tới ngay! Thầy thuốc đã bốc thuốc, giờ cháu nó đã dậy đi lại trong phòng được rồi. Tất cả là nhờ lòng tốt của bác.

Người khách kêu lên, chẳng hiểu sao hai vợ chồng lại mừng rỡ thế:

— Khoan đã! Việc ông bà nhờ tôi tìm gan cáo hoá ra là chuyện không làm nổi, nên hôm nay tôi tới để xin lỗi. Giờ tôi thật chẳng hiểu ông bà cảm ơn tôi vì cái gì.

Chủ nhà chống hai tay xuống chiếu cúi lạy, đáp:

— Thưa bác, chúng tôi cảm ơn bác vì lá gan cáo chúng tôi nhờ bác kiếm giùm.

— Thật tôi chẳng hề biết mình đã gửi lá gan cáo nào cho ông bà. Hẳn có sự nhầm lẫn gì đây. Xin ông bà hỏi lại cho kỹ.

— Thế thì lạ thật. Bốn đêm trước có một người chừng ba mươi lăm, ba mươi sáu tuổi tới, nói miệng rằng bác sai người ấy mang tới lá gan cáo bác vừa kiếm được, hôm khác sẽ tới báo giá. Chúng tôi mời người ấy ngủ lại, người ấy đáp sẽ nghỉ ở nhà người họ hàng làng bên, rồi đi.

Người khách càng lúc càng ngơ ngác, nghiêng đầu ngẫm nghĩ hồi lâu, rồi thú nhận chẳng hiểu ra sao cả. Còn hai vợ chồng thì ngượng chín người vì đã nồng nhiệt cảm ơn một người về ơn huệ mà người ấy chối là không hề biết. Thế rồi người khách cáo từ ra về.

Đêm ấy, bên gối chủ nhà hiện ra một người đàn bà chừng ba mươi mốt, ba mươi hai tuổi, nói:

— Tôi là con cáo sống ở ngọn núi nọ. Mùa xuân năm ngoái, lúc tôi dẫn con ra chơi, nó bị mấy đứa trẻ bắt đi, nhờ lòng tốt của ông mà được cứu. Lòng mong đền đáp ơn ấy cứ day dứt tôi tới tận xương tuỷ. Sau cùng, khi tai hoạ ập xuống nhà ông, tôi nghĩ mình có thể giúp được ông. Bệnh của con trai ông không thể chữa nếu không có gan lấy từ một con cáo sống. Vì thế, để báo ơn ông, tôi đã giết con tôi, lấy gan nó. Rồi cha nó giả làm người đưa tin, mang tới nhà ông.

Vừa nói, con cáo vừa rơi nước mắt. Chủ nhà muốn cảm tạ, trở mình trên giường. Vợ ông thức giấc, hỏi có chuyện gì. Bà kinh ngạc vô cùng khi thấy chồng cũng đang cắn gối mà khóc nức nở.

Bà hỏi:

— Sao ông lại khóc như thế?

Sau cùng ông ngồi dậy trên giường, nói:

— Mùa xuân năm ngoái, lúc đi chơi, tôi đã cứu mạng một con cáo con, như tôi có kể với bà hồi ấy. Hôm nọ tôi bảo với bác kia rằng dù con trai tôi có chết trước mắt, tôi cũng không cố ý giết một con cáo nào, chỉ nhờ bác ấy hễ nghe có người đi săn giết được cáo thì mua giùm. Chẳng hiểu sao lũ cáo lại biết được chuyện ấy. Đôi cáo tôi từng làm ơn đã giết chính con mình, lấy gan nó, rồi con cáo đực giả làm người của bác kia mang tới đây. Con cáo cái vừa hiện ra bên gối tôi, kể cho tôi nghe hết. Vì thế mà tôi không cầm được nước mắt.

Nghe thế, bà vợ cũng nước mắt nhoà đi. Một lúc lâu hai vợ chồng nằm lặng người suy nghĩ. Sau cùng, định thần lại, họ thắp đèn trên bàn thờ trong nhà, thức suốt đêm tụng kinh, khấn vái. Hôm sau họ kể chuyện ấy cho cả nhà, cho họ hàng và bạn bè. Ở đời cũng có người giết chính con mình để báo ơn, nhưng loài cáo làm việc như thế thì chưa từng có, vì vậy câu chuyện đồn khắp cả nước.

Cậu bé được thuốc ấy cứu khỏi bệnh chọn chỗ đẹp nhất trong vườn nhà, dựng một ngôi miếu thờ thần I-na-ri, vị thần mà loài cáo hầu hạ, dâng lễ cúng đôi cáo già, và còn mua cho chúng phẩm tước cao nhất trong triều đình Thiên hoàng.

— Hết —