Hai anh em khỉ nuôi mẹ mù

Thuở đức Phật ở tinh xá Trúc Lâm, một hôm các vị tỳ kheo ngồi trong giảng đường bàn tán:

— Này các thầy, Đề-bà-đạt-đa thật là hung ác, tàn nhẫn, độc đoán, đầy những mưu kế độc địa nhằm hại đức Phật. Ông ta đã lăn đá xuống, ông ta còn thả cả voi dữ Na-la-gi-ri ra. Ông ta chẳng có chút lòng thương xót nào đối với đức Như Lai.

Đức Phật bước vào, hỏi các vị ngồi đó đang nói chuyện gì. Các vị thưa lại. Ngài bảo:

— Này các tỳ kheo, không phải bây giờ Đề-bà-đạt-đa mới hung ác, tàn nhẫn, không chút thương xót. Ngày xưa ông ta cũng đã như thế.

Rồi Ngài kể lại chuyện ngày xưa.

Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, đức Bồ Tát sinh làm một con khỉ tên là Nan-đi-a, nghĩa là Vui Vẻ, sống ở vùng núi Tuyết. Em út của chàng tên là Nan-đi-a Nhỏ. Hai anh em đứng đầu một đàn khỉ tám mươi nghìn con, và ở nhà có một người mẹ mù loà phải chăm nom.

Hai anh em để mẹ ở trong hang giữa bụi rậm, rồi đi khắp các cây tìm đủ thứ trái rừng ngọt, sai khỉ mang về cho mẹ. Nhưng lũ khỉ đưa tin chẳng mang tới nơi. Bị cơn đói hành hạ, khỉ mẹ gầy rộc chỉ còn da bọc xương.

Đức Bồ Tát hỏi mẹ:

— Mẹ ơi, chúng con gửi về cho mẹ bao nhiêu là trái ngọt, sao mẹ lại gầy thế này?

— Con ơi, mẹ có nhận được gì đâu!

Đức Bồ Tát ngẫm nghĩ: "Mình mà cứ lo trông nom cả đàn, thì mẹ mình sẽ chết mất! Mình sẽ bỏ đàn, chỉ một lòng chăm sóc mẹ thôi."

Chàng gọi em tới, bảo:

— Em ơi, em ở lại trông coi cả đàn, còn anh sẽ đi chăm mẹ.

— Không, anh ạ, người em đáp. Em cần gì làm đầu cả một đàn khỉ? Em cũng chỉ muốn chăm mẹ thôi!

Thế là hai anh em cùng một lòng. Bỏ lại cả đàn, hai anh em đưa mẹ rời núi Tuyết xuống, tới ở trên một cây đa ở vùng biên giới, chăm sóc mẹ ở đó.

Hồi ấy, có một chàng bà-la-môn ở thành Tắc-ca-si-la, học với một ông thầy nổi tiếng. Học xong, chàng tới xin thầy cho về. Ông thầy có tài xem tướng người, nhìn những dấu hiệu trên thân thể học trò, biết anh ta là người cứng rắn, tàn nhẫn, hung bạo. Ông bảo:

— Con ơi, con là người cứng rắn, tàn nhẫn, hung bạo. Những người như thế không phải lúc nào cũng gặp may đâu. Rồi họ sẽ gặp đại hoạ, sẽ bị diệt vong. Con đừng cứng rắn, đừng làm điều gì mà về sau con phải hối hận.

Khuyên xong, ông để học trò ra đi.

Chàng trai từ biệt thầy, về Ba-la-nại. Ở đó, chàng lấy vợ, lập nghiệp. Không kiếm sống được bằng bất cứ nghề nào khác đã học, chàng quyết sống bằng cây cung của mình. Thế là chàng làm nghề thợ săn, rời Ba-la-nại ra ở một ngôi làng vùng biên giới. Ngày ngày, chàng đeo cung, đeo ống tên lùng sục khắp rừng, giết đủ loại thú rồi đem thịt đi bán mà sống.

Một hôm, đi rừng cả ngày chẳng săn được gì, đang trên đường về nhà, hắn thấy một cây đa đứng ở bìa một khoảng rừng trống. "Biết đâu ở đây lại có gì đó," hắn nghĩ, rồi quay về phía cây đa.

Lúc ấy hai anh em khỉ vừa cho mẹ ăn trái cây xong, đang ngồi phía sau mẹ trên cây thì trông thấy người thợ săn đi tới. "Dù hắn có trông thấy mẹ mình đi nữa, thì hắn làm gì được?" Hai anh em nghĩ vậy, rồi nấp vào giữa những cành lá.

Tên thợ săn tàn nhẫn tới gần cây, trông thấy khỉ mẹ già yếu, mù loà, liền nghĩ bụng: "Cớ gì mình phải về tay không? Mình bắn con khỉ cái này trước đã!"

Rồi hắn giương cung lên định bắn khỉ mẹ.

Đức Bồ Tát trông thấy, bảo em:

— Em Nan-đi-a Nhỏ ơi, người kia muốn bắn mẹ mình! Anh sẽ cứu mạng mẹ. Anh chết rồi thì em hãy chăm sóc mẹ nhé.

Nói rồi, chàng từ trên cây tụt xuống, kêu lên:

— Hỡi người kia, đừng bắn mẹ tôi! Mẹ tôi mù loà, già yếu lắm rồi. Tôi xin cứu mạng mẹ tôi. Đừng giết mẹ tôi, hãy giết tôi thay cho mẹ!

Người thợ săn hứa xong, chàng ngồi xuống ở một chỗ trong tầm tên. Tên thợ săn chẳng chút thương xót, bắn chết đức Bồ Tát. Đức Bồ Tát vừa ngã xuống, hắn lại giương cung định bắn khỉ mẹ.

Nan-đi-a Nhỏ trông thấy, nghĩ bụng: "Người thợ săn kia muốn bắn mẹ mình. Dù mẹ chỉ sống thêm được một ngày thôi, thì cũng là được thêm một ngày sống. Mình sẽ đem mạng mình đổi lấy mạng mẹ."

Thế là chú tụt xuống khỏi cây, kêu lên:

— Hỡi người kia, đừng bắn mẹ tôi! Tôi xin đem mạng mình đổi lấy mạng mẹ. Hãy bắn tôi đi, hãy lấy cả hai anh em tôi, mà tha mạng cho mẹ tôi!

Người thợ săn bằng lòng, và Nan-đi-a Nhỏ ngồi xuống trong tầm tên. Tên thợ săn bắn chết luôn chú. Rồi hắn nghĩ bụng: "Thêm con này nữa thì đủ cho lũ con ở nhà." Và hắn bắn chết luôn cả khỉ mẹ.

Hắn treo cả ba lên đòn gánh, quay về nhà.

Đúng lúc ấy, một tiếng sét đánh trúng nhà kẻ độc ác. Sét thiêu cháy cả vợ con hắn cùng ngôi nhà, chỉ còn trơ lại mái và mấy cây cột tre.

Tới đầu làng, có người gặp hắn, kể cho hắn nghe. Đau đớn vì mất vợ mất con, hắn quăng ngay đòn gánh với mấy con thú săn được và cây cung xuống đất, cởi tung quần áo, trần truồng chạy về nhà, giơ hai tay lên trời mà gào khóc. Bấy giờ mấy cây cột tre gãy, đổ xuống đầu hắn, đập vỡ đầu hắn. Mặt đất nứt toác ra, lửa từ địa ngục bốc lên.

Trong khi bị mặt đất nuốt xuống, hắn nhớ tới lời thầy dặn: "Thì ra đây là lời ông thầy bà-la-môn Pa-ra-sa-ri-a đã dạy mình!"

Rồi hắn vừa than khóc vừa đọc câu kệ:

— Giờ ta mới nhớ lời thầy dạy, thì ra thầy muốn nói điều này! Hãy giữ mình, đừng làm điều gì để rồi phải hối hận.

— Người làm gì thì tự mình sẽ gặp lại chính điều ấy. Người làm thiện gặp thiện, kẻ toan làm ác gặp ác. Việc ta làm cũng như hạt giống, gieo hạt nào thì gặt quả ấy.

Than khóc như vậy, hắn chìm xuống lòng đất, và sinh vào nơi sâu thẳm của địa ngục.

Đức Phật giảng xong, cho thấy ngày xưa cũng như bây giờ, Đề-bà-đạt-đa vẫn hung ác, tàn nhẫn, không chút thương xót. Rồi Ngài cho biết: người thợ săn thuở ấy là Đề-bà-đạt-đa, ông thầy nổi tiếng là Xá-lợi-phất, Nan-đi-a Nhỏ là A-nan, khỉ mẹ là bà Cồ-đàm-di, còn khỉ Nan-đi-a chính là Ngài.

— Hết —