Ở nhà

- Bên nhà Gri-gô-ri-ép có người sang hỏi mượn cuốn sách gì đó, nhưng tôi bảo là ông đi vắng. Người đưa thư mang báo đến và hai lá thư. Nhân tiện, ông Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích, tôi xin ông lưu ý đến cậu Xê-ri-ô-gia. Hôm nay và hôm kia tôi thấy cậu ấy hút thuốc. Khi tôi khuyên răn, thì như mọi lần, cậu ấy bịt tai lại rồi hát thật to cho át tiếng tôi đi.

Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích Bư-cốp-xki, công tố viên toà án quận, vừa đi phiên toà về, đang tháo găng tay trong phòng làm việc, nhìn cô gia sư Na-ta-li-a Xê-miô-nốp-na đang báo cáo với mình, rồi bật cười.

- Xê-ri-ô-gia hút thuốc... - ông nhún vai. - Tôi đang hình dung cái thằng cu tí ấy với điếu thuốc lá! Mà nó bao nhiêu tuổi rồi nhỉ?

- Bảy tuổi. Ông thấy chuyện ấy không có gì nghiêm trọng, nhưng ở tuổi cậu ấy, hút thuốc là một thói quen có hại và xấu, mà thói quen xấu thì phải nhổ tận gốc ngay từ đầu.

- Hoàn toàn đúng. Thế nó lấy thuốc ở đâu?

- Ở trong bàn của ông.

- Thế à? Vậy thì cô bảo nó sang đây gặp tôi.

Cô gia sư đi rồi, Bư-cốp-xki ngồi xuống chiếc ghế bành trước bàn viết, nhắm mắt lại mà nghĩ. Chẳng hiểu sao, trong trí tưởng tượng ông lại vẽ ra thằng Xê-ri-ô-gia của mình với một điếu thuốc lá to tướng, dài cả thước, giữa những đám mây khói thuốc, và bức tranh biếm hoạ ấy làm ông mỉm cười. Đồng thời, khuôn mặt nghiêm trang, lo lắng của cô gia sư gợi lại trong ông những kỷ niệm về một thời xa xưa, đã quên đi một nửa, khi chuyện hút thuốc ở trường học và trong phòng trẻ khiến các nhà giáo và các bậc cha mẹ khiếp sợ một cách kỳ lạ, không sao hiểu nổi. Đó đúng là nỗi khiếp sợ. Trẻ con bị đánh đòn không thương tiếc, bị đuổi khỏi trường, bị làm hỏng cả cuộc đời, mặc dù chẳng một nhà giáo, một ông bố nào biết cái hại và cái tội của việc hút thuốc thực ra là ở chỗ nào. Ngay cả những người rất thông minh cũng chẳng ngại ngần chiến đấu với một tật xấu mà họ không hiểu. Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích nhớ đến ông hiệu trưởng trường trung học của mình, một ông già rất có học thức và hiền hậu, vậy mà hễ bắt gặp cậu học trò nào cầm điếu thuốc là ông sợ đến tái mặt, lập tức triệu tập hội đồng giáo viên bất thường và kết án đuổi học kẻ có tội. Có lẽ quy luật của đời sống chung là như thế: cái ác càng khó hiểu bao nhiêu, thì người ta càng chống lại nó hung hãn và thô bạo bấy nhiêu.

Ông công tố viên nhớ đến hai, ba người bị đuổi học, nhớ đến cuộc đời sau này của họ, và không thể không nghĩ rằng hình phạt rất thường gây ra nhiều điều ác hơn chính tội lỗi. Một cơ thể sống có khả năng thích nghi nhanh chóng, quen dần và nhờn đi với bất cứ bầu không khí nào, nếu không thì mỗi phút con người đều phải cảm thấy hoạt động có lý trí của mình nhiều khi dựa trên một cái nền phi lý đến thế nào, và ngay cả trong những hoạt động có trách nhiệm, có hậu quả ghê gớm như dạy học, xét xử, viết văn, còn ít sự thật có ý thức và ít sự vững tin biết bao...

Và những ý nghĩ như thế, nhẹ nhàng và mơ hồ, thứ ý nghĩ chỉ đến với bộ óc mệt mỏi đang nghỉ ngơi, bắt đầu lang thang trong đầu Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích. Chúng đến chẳng biết từ đâu, chẳng biết để làm gì, ở lại trong đầu không lâu, và hình như chỉ bò trên bề mặt bộ óc, chẳng đi sâu vào trong. Với những người buộc phải suy nghĩ hàng giờ, thậm chí hàng ngày, theo kiểu công vụ, theo một hướng duy nhất, thì những ý nghĩ tự do, thân mật ở nhà như thế là một thứ tiện nghi, một sự dễ chịu.

Đã hơn tám giờ tối. Ở trên, sau trần nhà, trên tầng hai, có ai đó đang đi tới đi lui từ góc này sang góc kia, còn cao hơn nữa, trên tầng ba, bốn bàn tay đang tập gam đàn. Tiếng bước chân của một người, mà nghe dáng đi bồn chồn thì hẳn đang suy nghĩ điều gì day dứt hoặc đang đau răng, cùng tiếng gam đàn đều đều, làm cho sự yên tĩnh của buổi tối có một cái gì mơ màng, dễ khiến người ta suy nghĩ lười biếng. Cách hai phòng, trong phòng trẻ, cô gia sư và Xê-ri-ô-gia đang nói chuyện.

- Bố về rồi! - thằng bé hát lên. - Bố về rồi! Bố! bố! bố!

- Bố cậu gọi đấy, đi nhanh lên! - cô gia sư kêu lên bằng tiếng Pháp, giọng the thé như con chim bị hoảng. - Người ta bảo cậu đấy!

"Thế mình sẽ nói gì với nó đây?" - Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích nghĩ.

Nhưng ông chưa kịp nghĩ ra điều gì thì cậu con trai Xê-ri-ô-gia, một cậu bé bảy tuổi, đã bước vào phòng làm việc. Đó là một con người mà chỉ nhìn quần áo mới đoán được là trai hay gái: còi cọc, mặt trắng trẻo, mảnh dẻ... Thân thể cậu mềm oặt như một cây rau trồng trong nhà kính, và mọi thứ ở cậu đều có vẻ dịu dàng, mềm mại lạ thường: cử chỉ, mái tóc quăn, ánh mắt, chiếc áo khoác nhung.

- Con chào bố! - cậu nói giọng êm ái, trèo lên lòng bố, hôn nhanh lên cổ ông. - Bố gọi con à?

- Khoan, khoan đã, thưa cậu Xéc-gây Ép-ghê-ni-ích, - ông công tố viên đáp, cố ý gọi con bằng cả tên lẫn tên cha cho ra vẻ nghiêm, rồi gạt con ra. - Trước khi hôn hít, chúng ta phải nói chuyện với nhau, và nói chuyện nghiêm túc... Bố giận con, và bố không yêu con nữa. Con biết thế đi, anh bạn ạ: bố không yêu con, và con không phải con bố nữa... Đúng thế.

Xê-ri-ô-gia nhìn bố chăm chú, rồi đưa mắt nhìn sang bàn, nhún vai.

- Thế con làm gì bố? - cậu ngơ ngác hỏi, mắt chớp chớp. - Hôm nay con không vào phòng làm việc của bố lần nào, con có sờ vào cái gì đâu.

- Vừa nãy cô Na-ta-li-a Xê-miô-nốp-na kêu với bố là con hút thuốc... Có đúng thế không? Con hút thuốc à?

- Vâng, con hút một lần... Đúng thế ạ!..

- Đấy con thấy chưa, con lại còn nói dối nữa, - ông công tố viên nói, cau mày để giấu nụ cười. - Cô Na-ta-li-a Xê-miô-nốp-na đã hai lần thấy con hút. Thế nghĩa là con bị bắt quả tang ba việc xấu: hút thuốc, lấy thuốc của người khác trong bàn, và nói dối. Ba tội!

- À, vâng! - Xê-ri-ô-gia nhớ ra, và đôi mắt cậu mỉm cười. - Đúng rồi, đúng rồi! Con hút hai lần: hôm nay và hôm trước.

- Đấy con thấy chưa, vậy là không phải một lần mà hai lần... Bố rất, rất không bằng lòng về con! Trước đây con là một đứa trẻ ngoan, còn bây giờ, bố thấy, con đã hư rồi, thành đứa trẻ hư.

Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích sửa lại cổ áo cho Xê-ri-ô-gia và nghĩ:

"Nói gì thêm với nó bây giờ?"

- Phải, như thế là không tốt, - ông nói tiếp. - Bố không ngờ con lại như thế. Thứ nhất, con không có quyền lấy thuốc lá không phải của con. Mỗi người chỉ có quyền dùng của cải của chính mình, còn nếu lấy của người khác thì... thì người ấy là người xấu! ("Mình nói không trúng rồi!" - Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích nghĩ.) Chẳng hạn, cô Na-ta-li-a Xê-miô-nốp-na có một cái rương đựng váy áo. Đó là rương của cô ấy, và chúng ta, tức là cả bố lẫn con, đều không được đụng vào, vì nó không phải của chúng ta. Đúng không nào? Con có mấy con ngựa gỗ và mấy bức tranh... Bố có lấy của con đâu? Có thể bố cũng muốn lấy, nhưng mà... chúng đâu phải của bố, chúng là của con!

- Bố thích thì bố cứ lấy! - Xê-ri-ô-gia nói, nhướng lông mày lên. - Bố ơi, bố đừng ngại, cứ lấy đi! Con chó nhỏ màu vàng trên bàn của bố là của con đấy, nhưng con có sao đâu... Cứ để nó đứng đấy!

- Con không hiểu bố rồi, - Bư-cốp-xki nói. - Con chó nhỏ thì con đã cho bố, bây giờ nó là của bố, bố muốn làm gì với nó cũng được. Nhưng thuốc lá thì bố đâu có cho con! Thuốc lá là của bố! ("Mình giải thích không đúng rồi! - ông công tố viên nghĩ. - Không phải thế! Hoàn toàn không phải thế!") Nếu bố muốn hút thuốc của người khác, thì trước hết bố phải xin phép...

Uể oải nối câu này vào câu kia, cố bắt chước giọng trẻ con, Bư-cốp-xki bắt đầu giải thích cho con hiểu sở hữu là gì. Xê-ri-ô-gia nhìn vào ngực bố, chăm chú lắng nghe (buổi tối cậu thích trò chuyện với bố), rồi chống khuỷu tay lên mép bàn, bắt đầu nheo đôi mắt cận thị nhìn giấy tờ và lọ mực. Ánh mắt cậu lang thang trên mặt bàn rồi dừng lại ở lọ hồ dán.

- Bố ơi, hồ dán làm bằng gì thế? - cậu bỗng hỏi, đưa cái lọ lên sát mắt.

Bư-cốp-xki cầm lấy cái lọ trong tay con, đặt lại chỗ cũ, rồi nói tiếp:

- Thứ hai, con hút thuốc... Thế là rất không tốt! Bố hút thuốc, nhưng không vì thế mà được phép hút. Bố hút và biết là như thế không khôn ngoan, bố tự mắng mình và không ưa mình vì chuyện ấy... ("Mình đúng là nhà sư phạm láu cá!" - ông công tố viên nghĩ.) Thuốc lá rất có hại cho sức khoẻ, ai hút thuốc thì chết sớm hơn. Mà hút thuốc lại càng có hại cho những đứa trẻ nhỏ như con. Ngực con yếu, con chưa cứng cáp, mà người yếu thì khói thuốc gây ra bệnh lao và những bệnh khác. Đấy, bác I-gna-chi chết vì bệnh lao. Nếu bác không hút thuốc thì có lẽ đến giờ bác vẫn còn sống.

Xê-ri-ô-gia đăm chiêu nhìn ngọn đèn, lấy ngón tay sờ chụp đèn rồi thở dài.

- Bác I-gna-chi kéo vĩ cầm hay lắm! - cậu nói. - Cây vĩ cầm của bác bây giờ ở nhà Gri-gô-ri-ép!

Xê-ri-ô-gia lại chống khuỷu tay lên mép bàn, nghĩ ngợi. Trên khuôn mặt xanh xao của cậu lặng đi một vẻ như đang lắng nghe, hay đang dõi theo dòng suy nghĩ của chính mình. Nỗi buồn và một cái gì giống như sợ hãi hiện lên trong đôi mắt to không chớp. Có lẽ lúc ấy cậu đang nghĩ đến cái chết, cái chết mới đây thôi đã mang mẹ cậu và bác I-gna-chi đi. Cái chết mang các bà mẹ và các ông bác sang thế giới bên kia, còn con cái và những cây vĩ cầm của họ thì ở lại trên mặt đất. Người chết sống trên trời, ở đâu đó gần các vì sao, và từ trên ấy nhìn xuống mặt đất. Họ có chịu đựng nổi cảnh chia lìa không?

"Mình biết nói gì với nó đây? - Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích nghĩ. - Nó không nghe mình. Rõ ràng nó chẳng coi trọng cả lỗi của nó lẫn lý lẽ của mình. Làm sao cho nó hiểu?"

Ông công tố viên đứng dậy, đi đi lại lại trong phòng làm việc.

"Ngày trước, thời của mình, những chuyện như thế được giải quyết đơn giản lạ lùng, - ông nghĩ. - Thằng nhóc nào bị bắt quả tang hút thuốc đều bị đánh đòn. Những đứa nhút nhát và hèn thì đúng là bỏ hút, còn đứa nào gan dạ và thông minh hơn thì sau trận đòn bắt đầu giấu thuốc trong ống giày, ra nhà kho mà hút. Khi bị bắt ở nhà kho và lại bị đánh đòn, nó ra sông mà hút... cứ thế mãi cho đến khi thằng bé lớn lên. Mẹ mình, để mình khỏi hút thuốc, đã dỗ dành mình bằng tiền và kẹo. Còn bây giờ thì những cách ấy có vẻ chẳng ra gì, lại còn trái đạo đức. Đứng trên nền tảng lôgic, nhà giáo dục hiện đại cố làm sao cho đứa trẻ tiếp nhận những điều tốt không phải vì sợ, không phải vì muốn được khen hay được thưởng, mà là một cách có ý thức."

Trong lúc ông đi lại và nghĩ ngợi, Xê-ri-ô-gia đã co cả hai chân trèo lên chiếc ghế bên cạnh bàn và bắt đầu vẽ. Để cậu khỏi làm bẩn giấy tờ công việc và khỏi nghịch mực, trên bàn có sẵn một xấp giấy cắt nhỏ dành riêng cho cậu và một cây bút chì xanh.

- Hôm nay chị bếp thái bắp cải bị đứt tay, - cậu nói, vừa vẽ một ngôi nhà nhỏ vừa nhíu nhíu lông mày. - Chị ấy kêu to quá, cả nhà hoảng hết, chạy xuống bếp. Chị ấy ngốc thế không biết! Cô Na-ta-li-a Xê-miô-nốp-na bảo chị ấy ngâm ngón tay vào nước lạnh, thế mà chị ấy lại cho vào miệng mút... Sao chị ấy lại cho ngón tay bẩn vào miệng được nhỉ! Bố ơi, như thế là không lịch sự, phải không bố!

Rồi cậu kể tiếp rằng trong bữa trưa, có một bác chơi đàn quay tay dắt một cô bé vào sân, cô bé vừa hát vừa nhảy theo tiếng nhạc.

"Nó có dòng suy nghĩ riêng của nó! - ông công tố viên nghĩ. - Trong đầu nó có một thế giới nhỏ của riêng nó, và nó biết theo cách của nó cái gì quan trọng, cái gì không. Muốn chiếm được sự chú ý và ý thức của nó, chỉ bắt chước ngôn ngữ của nó thì chưa đủ, mà còn phải biết suy nghĩ theo cách của nó. Nó sẽ hiểu mình ngay, nếu mình thật sự tiếc thuốc lá, nếu mình giận dỗi, bật khóc... Chính vì thế mà trong việc dạy con, các bà mẹ là không ai thay thế được, vì họ biết cùng cảm xúc, cùng khóc, cùng cười với con trẻ... Còn với lôgic và đạo đức thì chẳng làm được gì. Thôi, mình còn nói gì với nó nữa đây? Nói gì?"

Và Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích thấy thật lạ và buồn cười, rằng ông, một nhà luật học lão luyện, đã dành nửa đời rèn luyện đủ mọi kiểu ngăn chặn, phòng ngừa và trừng phạt, vậy mà lại hoàn toàn lúng túng, không biết nói gì với một đứa trẻ.

- Này, con hứa danh dự với bố là con sẽ không hút thuốc nữa nhé, - ông nói.

- Hứa da-anh dự! - Xê-ri-ô-gia hát lên, ấn mạnh bút chì, cúi sát xuống bức vẽ. - Hứa da-anh dự! Dự! dự!

"Mà nó có biết hứa danh dự là gì không nhỉ? - Bư-cốp-xki tự hỏi. - Không, mình là một người thầy tồi! Nếu bây giờ có nhà giáo nào, hay người nào trong giới toà án chúng mình nhìn được vào đầu mình, thì người ta sẽ gọi mình là đồ nhu nhược, và có khi còn nghi mình nghĩ ngợi quá đà... Nhưng ở trường học và ở toà án, tất cả những vấn đề khốn kiếp này đều được giải quyết đơn giản hơn nhiều so với ở nhà. Ở đây mình phải đối diện với những người mình yêu đến mất trí, mà tình yêu thì đòi hỏi, và làm cho vấn đề rối rắm. Nếu thằng nhóc này không phải con mình mà là học trò hay bị cáo của mình, thì mình đã chẳng nhút nhát thế này, và ý nghĩ của mình cũng chẳng chạy tán loạn thế này!.."

Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích ngồi vào bàn, kéo về phía mình một bức vẽ của Xê-ri-ô-gia. Bức vẽ có một ngôi nhà mái lệch, khói từ ống khói bốc lên ngoằn ngoèo như tia chớp, lên tận mép tờ giấy. Cạnh ngôi nhà có một người lính, mắt là hai dấu chấm, lưỡi lê trông như chữ số bốn.

- Người không thể cao hơn nhà được, - ông công tố viên nói. - Con nhìn xem: mái nhà của con chỉ đến vai người lính.

Xê-ri-ô-gia trèo lên lòng bố, xoay xở một lúc lâu cho ngồi được thoải mái.

- Không phải đâu bố! - cậu nói, nhìn bức vẽ của mình. - Nếu bố vẽ người lính bé tí, thì sẽ không nhìn thấy mắt của chú ấy.

Có cần cãi lại không? Qua những lần quan sát con hằng ngày, ông công tố viên đã tin rằng trẻ con, cũng như người hoang dã, có những quan niệm nghệ thuật riêng và những đòi hỏi độc đáo mà người lớn không hiểu nổi. Nếu quan sát kỹ, người lớn có thể thấy Xê-ri-ô-gia không bình thường. Cậu thấy việc vẽ người cao hơn nhà là có thể và hợp lý, và ngoài đồ vật, cậu còn dùng bút chì để vẽ cả những cảm giác của mình. Chẳng hạn, tiếng dàn nhạc cậu vẽ thành những vệt tròn mờ như khói, tiếng huýt sáo thành một sợi chỉ xoắn ốc... Trong ý nghĩ của cậu, âm thanh gắn chặt với hình dạng và màu sắc, đến nỗi khi tô màu các chữ cái, lần nào cậu cũng tô âm L màu vàng, âm M màu đỏ, âm A màu đen, vân vân.

Bỏ bức vẽ xuống, Xê-ri-ô-gia lại xoay xở thêm một lúc, tìm được tư thế thoải mái rồi chuyển sang nghịch bộ râu của bố. Đầu tiên cậu cẩn thận vuốt cho phẳng, rồi rẽ đôi ra và chải sang hai bên thành hai chòm tóc mai.

- Bây giờ trông bố giống bác I-van Xtê-pa-nô-vích, - cậu lẩm bẩm, - còn bây giờ thì bố sẽ giống... bác gác cổng nhà mình. Bố ơi, sao các bác gác cổng lại đứng cạnh cửa? Để không cho kẻ trộm vào à?

Ông công tố viên cảm thấy hơi thở của con trên mặt mình, má ông chốc chốc lại chạm vào mái tóc con, và lòng ông trở nên ấm áp, mềm mại, mềm mại như thể không chỉ đôi bàn tay mà cả tâm hồn ông đang đặt trên lớp nhung chiếc áo khoác của Xê-ri-ô-gia. Ông nhìn vào đôi mắt to, sẫm màu của thằng bé, và ông tưởng như từ đôi con ngươi mở rộng kia, cả mẹ ông, cả vợ ông, và tất cả những gì ông từng yêu thương, đang nhìn ông.

"Thế đấy, cứ thử đánh đòn nó xem... - ông nghĩ. - Cứ thử nghĩ ra hình phạt xem! Không, chúng ta làm sao mà làm thầy dạy dỗ được. Ngày trước con người giản dị, ít nghĩ ngợi, nên giải quyết mọi chuyện mạnh bạo. Còn chúng ta thì nghĩ quá nhiều, lôgic đã gặm nhấm chúng ta... Con người càng phát triển, càng suy nghĩ nhiều và càng đi vào những điều tinh tế, thì càng do dự, càng đa nghi, và càng rụt rè khi bắt tay vào việc. Quả thật, nếu nghĩ sâu hơn một chút, thì phải có bao nhiêu can đảm và bao nhiêu tự tin mới dám nhận việc dạy dỗ, xét xử, viết một cuốn sách dày..."

Đồng hồ điểm mười giờ.

- Thôi, con trai, đến giờ đi ngủ rồi, - ông công tố viên nói. - Chào bố rồi đi đi.

- Không, bố ơi, - Xê-ri-ô-gia nhăn mặt, - con ngồi thêm tí nữa. Bố kể cho con nghe chuyện gì đi! Kể chuyện cổ tích đi bố.

- Được thôi, nhưng kể xong là phải đi ngủ ngay đấy.

Những buổi tối rảnh rỗi, Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích có thói quen kể chuyện cổ tích cho Xê-ri-ô-gia nghe. Như phần lớn những người bận rộn công việc, ông không thuộc lòng một bài thơ nào, cũng chẳng nhớ một câu chuyện cổ tích nào, nên lần nào ông cũng phải ứng khẩu. Thường thì ông bắt đầu bằng câu quen thuộc "Ngày xửa ngày xưa, ở một vương quốc nọ", rồi chất đống đủ thứ chuyện vớ vẩn vô hại, và lúc kể phần đầu thì hoàn toàn không biết phần giữa và phần cuối sẽ ra sao. Hình ảnh, nhân vật và tình huống đều lấy tình cờ, ngẫu hứng, còn cốt truyện và bài học thì như tự nó trôi ra, chẳng theo ý muốn của người kể. Xê-ri-ô-gia rất thích những chuyện ứng khẩu như thế, và ông công tố viên nhận thấy cốt truyện càng khiêm nhường, càng giản dị, thì nó càng tác động mạnh đến thằng bé.

- Con nghe nhé, - ông bắt đầu, ngước mắt nhìn trần nhà. - Ngày xửa ngày xưa, ở một vương quốc nọ, có một ông vua già, già lắm rồi, râu bạc dài, và... và có bộ ria to tướng thế này này. Ông vua sống trong một toà cung điện bằng thuỷ tinh, lấp lánh rực rỡ dưới ánh mặt trời như một tảng băng trong vắt khổng lồ. Còn toà cung điện, con trai ạ, nằm giữa một khu vườn mênh mông, ở đó, con biết không, có cam mọc... có lê thơm, có anh đào... có hoa tuy-líp, hoa hồng, hoa linh lan nở, có những con chim đủ màu sắc hót... Phải... Trên cây treo những chiếc chuông nhỏ bằng thuỷ tinh, mỗi khi gió thổi, chúng kêu lên êm ái đến nỗi ai nghe cũng phải mê. Thuỷ tinh cho âm thanh êm và dịu hơn kim loại... Thế, còn gì nữa nhỉ? Trong vườn có những đài phun nước... Con có nhớ cái đài phun nước con thấy ở nhà nghỉ của dì Xô-ni-a không? Những đài phun nước trong vườn nhà vua cũng y như thế, có điều to hơn nhiều, và tia nước vọt lên tới tận ngọn cây dương cao nhất.

Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích nghĩ một lúc rồi kể tiếp:

- Ông vua già có một người con trai duy nhất, người sẽ nối ngôi, là một cậu bé cũng nhỏ như con. Đó là một cậu bé ngoan. Cậu không bao giờ làm nũng, đi ngủ sớm, chẳng bao giờ nghịch các thứ trên bàn, và... và nói chung là một cậu bé thông minh. Cậu chỉ có mỗi một tật xấu: cậu hút thuốc...

Xê-ri-ô-gia căng thẳng lắng nghe, nhìn không chớp vào mắt bố. Ông công tố viên kể tiếp và nghĩ: "Rồi sao nữa nhỉ?" Ông kéo dài, như người ta thường nói, nhai đi nhai lại mãi, rồi kết thúc thế này:

- Vì hút thuốc mà hoàng tử mắc bệnh lao, chết năm hai mươi tuổi. Ông vua già yếu, bệnh tật, bị bỏ lại không ai giúp đỡ. Không còn ai cai quản đất nước và bảo vệ cung điện. Quân thù kéo đến, giết ông vua già, phá tan cung điện, và trong vườn bây giờ chẳng còn anh đào, chẳng còn chim chóc, chẳng còn những chiếc chuông nhỏ... Thế đấy, con trai ạ...

Chính Ép-ghê-ni Pê-tơ-rô-vích cũng thấy cái kết ấy buồn cười và ngây ngô, nhưng cả câu chuyện lại gây cho Xê-ri-ô-gia một ấn tượng mạnh mẽ. Đôi mắt cậu lại phủ một nỗi buồn và một cái gì giống như sợ hãi. Cậu đăm chiêu nhìn ô cửa sổ tối đen một lúc, rùng mình, rồi nói bằng một giọng chùng xuống:

- Con sẽ không hút thuốc nữa đâu...

Khi cậu đã chào bố đi ngủ, người bố lặng lẽ đi tới đi lui từ góc này sang góc kia và mỉm cười.

"Người ta sẽ bảo ở đây cái đẹp, hình thức nghệ thuật đã tác động, - ông nghĩ, - cứ cho là thế, nhưng điều ấy chẳng an ủi gì. Dù sao thì đó cũng không phải là phương cách thật sự... Tại sao đạo lý và chân lý lại không được trao đi ở dạng nguyên chất, mà phải pha trộn, nhất định phải bọc đường và mạ vàng như những viên thuốc? Thế là không bình thường... Là giả mạo, là lừa dối... là trò ảo thuật..."

Ông nhớ đến những bồi thẩm viên mà nhất định phải đọc cho họ nghe một "bài diễn văn", nhớ đến công chúng chỉ học lịch sử qua những bản anh hùng ca và tiểu thuyết lịch sử, nhớ đến chính mình, người đã rút ra ý nghĩa cuộc đời không phải từ những bài giảng đạo và những bộ luật, mà từ những truyện ngụ ngôn, tiểu thuyết, thơ ca...

"Thuốc phải ngọt, chân lý phải đẹp... Và con người đã tự mang lấy cái tật ấy từ thời A-đam... Mà thôi... có lẽ tất cả những điều ấy là tự nhiên, và phải là như thế... Trong tự nhiên có biết bao sự lừa dối, bao ảo ảnh có mục đích của nó..."

Ông bắt tay vào làm việc, còn những ý nghĩ lười biếng, thân mật ở nhà ấy còn lang thang trong đầu ông rất lâu. Sau trần nhà không còn nghe tiếng gam đàn nữa, nhưng người ở tầng hai vẫn còn đi tới đi lui từ góc này sang góc kia...

— Hết —