Chuỗi ngọc của hoàng hậu và con khỉ cái

Thuở đức Phật ở tinh xá Kỳ Viên, các bà vợ của vua Kô-sa-la bàn với nhau:

— Một đức Phật ra đời là chuyện hiếm hoi lắm. Được sinh làm người, đầy đủ các giác quan, cũng hiếm hoi lắm. Vậy mà chúng ta được làm người đúng vào thời có Phật, lại chẳng được tự do tới tu viện nghe Ngài giảng, lạy Ngài, dâng lễ vật lên Ngài. Chúng ta sống ở đây như sống trong một cái hộp. Hãy xin nhà vua mời một vị tỳ kheo thích hợp tới đây giảng đạo cho chúng ta. Chúng ta học được gì thì học, rồi bố thí, làm điều lành, để khỏi uổng phí đã sinh ra đúng vào thời may mắn này.

Thế là các bà cùng kéo nhau tới tâu với vua, và nhà vua bằng lòng. Các bà bàn nhau chọn ai trong tám mươi vị đại đệ tử, rồi đồng lòng chọn trưởng lão A-nan, người được gọi là Kho Tàng Giáo Pháp. Nhà vua tới thưa với đức Phật, đức Phật bằng lòng cho trưởng lão A-nan tới. Từ đó, các bà được trưởng lão thường xuyên tới giảng dạy.

Một hôm, viên ngọc trên khăn vấn đầu của nhà vua bị mất. Nghe tin, vua cho gọi các quan tới, ra lệnh bắt hết những ai được ra vào cung để tìm cho ra viên ngọc. Các quan lục soát tất cả mọi người, cả đàn bà con gái, làm cho ai nấy khổ sở tưởng chết, mà vẫn chẳng tìm thấy đâu.

Hôm ấy trưởng lão A-nan vào cung, thấy các bà vợ vua buồn rầu ủ rũ, khác hẳn những hôm vui vẻ nghe giảng.

— Hôm nay sao các bà lại thế này? Trưởng lão hỏi.

— Thưa thầy, nhà vua mất viên ngọc trên khăn vấn đầu. Các quan theo lệnh vua làm khổ tất cả mọi người, cả đàn bà con gái, để tìm cho ra. Chúng tôi chẳng biết rồi ai trong chúng tôi sẽ gặp chuyện gì, nên mới buồn như thế.

— Các bà đừng nghĩ ngợi gì nữa, trưởng lão vui vẻ nói, rồi đi tìm nhà vua.

Ngồi xuống chỗ đã dọn sẵn, trưởng lão hỏi:

— Tâu bệ hạ, có phải bệ hạ mất viên ngọc không?

— Đúng thế, thưa thầy.

— Và không tìm thấy?

— Ta đã làm khổ hết mọi người trong cung mà vẫn chưa tìm ra.

— Tâu bệ hạ, có một cách tìm được ngọc mà không phải làm khổ ai cả.

— Cách gì vậy, thưa thầy?

— Cách phát nắm rơm, tâu bệ hạ.

— Phát nắm rơm? Thế là thế nào?

— Bệ hạ hãy gọi hết những người bị nghi tới, rồi riêng từng người một, phát cho mỗi người một nắm rơm, hay một cục đất sét cũng được, dặn rằng: "Sáng mai, trời vừa rạng, hãy mang cái này đặt vào chỗ nọ." Kẻ lấy ngọc sẽ giấu ngọc vào nắm rơm hay cục đất sét mà mang trả lại. Nếu ngay hôm đầu ngọc đã được trả thì tốt. Nếu không, hôm thứ hai, hôm thứ ba cứ làm như vậy. Như thế, bao nhiêu người khỏi bị khổ, mà bệ hạ lại lấy được ngọc về.

Nói rồi trưởng lão ra về.

Nhà vua làm theo, phát rơm và đất sét suốt ba ngày liền, nhưng ngọc vẫn không thấy. Ngày thứ ba, trưởng lão lại tới, hỏi ngọc đã được trả lại chưa.

— Chưa, thưa thầy.

— Vậy thì, tâu bệ hạ, bệ hạ hãy cho đặt một cái chum lớn ở một góc khuất trong sân, đổ đầy nước, dựng một tấm bình phong che phía trước. Rồi bệ hạ ra lệnh cho tất cả những ai được ra vào cung, cả đàn ông lẫn đàn bà, cởi áo ngoài ra, từng người một vào sau tấm bình phong rửa tay, rồi đi ra.

Dặn xong, trưởng lão ra về, và nhà vua làm đúng như thế.

Kẻ trộm nghĩ bụng: "Trưởng lão A-nan đã nhúng tay vào việc này thật rồi. Nếu không tìm ra ngọc, trưởng lão sẽ chẳng chịu bỏ qua đâu. Đã tới lúc phải trả ngọc lại thôi."

Thế là hắn giấu viên ngọc trong người, vào sau tấm bình phong, thả ngọc xuống chum nước rồi đi ra. Khi mọi người đã đi hết, người ta đổ chum nước ra, và thấy viên ngọc.

— Nhờ trưởng lão cả, nhà vua mừng rỡ kêu lên, mà ta lấy lại được ngọc, lại chẳng phải làm khổ bao nhiêu người!

Mọi người trong cung cũng biết ơn trưởng lão A-nan đã cứu họ khỏi phiền nhiễu. Chuyện trưởng lão tài tình tìm ra ngọc lan khắp thành, tới tận tai các vị tỳ kheo. Các vị ngồi trong giảng đường, ngợi khen trưởng lão A-nan, thì đức Phật bước vào, hỏi các vị đang nói chuyện gì. Nghe kể lại, Ngài nói:

— Này các tỳ kheo, không phải bây giờ mới có chuyện tìm lại được của bị mất, và cũng không phải chỉ có A-nan làm được việc ấy. Ngày xưa, người hiền trí cũng đã tìm ra của bị mất, cứu cho bao người khỏi khổ, khi chỉ ra rằng của bị mất đã rơi vào tay một con vật.

Rồi Ngài kể lại chuyện ngày xưa.

Ngày xưa, khi vua Phạm Dự trị vì thành Ba-la-nại, đức Bồ Tát học hành thành tài, làm một vị quan của nhà vua.

Một hôm, nhà vua dẫn theo một đoàn tuỳ tùng đông đúc vào vườn thượng uyển. Dạo chơi trong rừng cây một lúc, vua muốn xuống nước tắm cho mát, bèn xuống hồ của triều đình, cho gọi các bà trong cung tới. Các bà tháo trang sức trên đầu, trên cổ ra, cùng với áo ngoài, cất vào hộp, giao cho các nữ tì trông coi, rồi xuống nước.

Khi hoàng hậu tháo đồ trang sức, đặt lên trên cái hộp cùng với tấm áo khoác, thì có một con khỉ cái nấp trong cành lá của một cái cây gần đó nhìn thấy hết. Khỉ cái thèm được đeo chuỗi ngọc trai của hoàng hậu quá, bèn rình đợi lúc cô nữ tì trông đồ lơ là.

Lúc đầu, cô nữ tì cứ nhìn quanh quất để giữ cho đồ trang sức khỏi mất. Nhưng lâu dần, cô bắt đầu ngủ gật. Khỉ cái vừa thấy thế, nhanh như gió nhảy xuống, rồi nhanh như gió lại vọt lên cây, chuỗi ngọc trai đã đeo trên cổ. Rồi vì sợ những con khỉ khác trông thấy, nó giấu chuỗi ngọc vào một cái hốc cây, ngồi canh giữ của mình, mặt tỉnh bơ như chưa từng có chuyện gì.

Một lát sau, cô nữ tì tỉnh dậy, thấy đồ trang sức đã mất, sợ hết hồn, chẳng biết làm gì khác hơn là hét lên:

— Có người cướp mất chuỗi ngọc của hoàng hậu rồi!

Lính canh từ khắp nơi chạy tới. Nghe kể, họ tâu lên vua.

— Bắt lấy kẻ trộm! Vua ra lệnh.

Thế là lính canh lùng sục khắp vườn thượng uyển tìm kẻ trộm. Nghe tiếng ồn ào, một anh nhà quê nghèo khó, nhút nhát, hoảng sợ cắm đầu bỏ chạy.

— Nó kia kìa! Lính canh hét lên khi trông thấy anh ta chạy.

Họ đuổi theo, bắt được anh ta, vừa đánh vừa tra hỏi sao dám ăn trộm đồ trang sức quý giá như thế.

Anh nhà quê nghĩ bụng: "Nếu mình chối, thì bọn hung hãn này sẽ đánh mình tới chết mất. Thôi, cứ nhận bừa là mình lấy cho xong."

Thế là anh ta nhận tội, bị giải tới trước mặt nhà vua.

— Có phải ngươi lấy chuỗi ngọc quý ấy không? Vua hỏi.

— Tâu bệ hạ, vâng ạ.

— Bây giờ chuỗi ngọc đâu?

— Tâu bệ hạ, con là người nghèo. Cả đời con chưa bao giờ có được thứ gì đáng giá, tới cái giường, cái ghế cũng không có, nói chi tới ngọc ngà. Chính ông quan giữ kho bảo con lấy chuỗi ngọc quý ấy, con lấy rồi đưa cho ông ấy. Ông ấy biết hết đấy ạ.

Vua cho gọi quan giữ kho tới, hỏi có phải anh nhà quê đã đưa chuỗi ngọc cho ông không.

— Tâu bệ hạ, vâng ạ.

— Thế bây giờ nó đâu?

— Thần đã đưa cho quan tư tế của bệ hạ.

Vua cho gọi quan tư tế tới, hỏi y như thế. Quan tư tế khai đã đưa cho quan nhạc trưởng. Quan nhạc trưởng lại khai đã đem tặng cho một nàng vũ nữ. Nhưng nàng vũ nữ bị gọi tới trước mặt vua thì một mực chối, bảo chưa hề nhận được cái gì.

Hỏi han năm người như thế thì mặt trời đã lặn.

— Muộn quá rồi, nhà vua nói. Mai ta sẽ xét tiếp.

Vua giao năm người cho các quan, rồi trở về thành.

Bấy giờ đức Bồ Tát ngẫm nghĩ: "Chuỗi ngọc mất ở trong vườn, còn anh nhà quê kia lại ở ngoài. Cổng vườn có lính canh cẩn mật, người ở trong không thể nào mang chuỗi ngọc ra ngoài được. Ta không thấy ai, dù ở trong hay ở ngoài, có thể lấy được nó. Sự thật hẳn là cái anh khốn khổ kia khai đã đưa cho quan giữ kho chỉ để tự cứu mình. Quan giữ kho khai đã đưa cho quan tư tế, là mong kéo được quan tư tế vào cuộc thì mình sẽ thoát. Quan tư tế khai đã đưa cho quan nhạc trưởng, là vì nghĩ có ông ấy thì ngồi tù cũng đỡ buồn. Còn quan nhạc trưởng khai ra nàng vũ nữ, cũng chỉ để có người bầu bạn trong lúc ngồi tù. Chẳng ai trong năm người dính dáng gì tới vụ trộm cả. Trong khi đó, vườn thượng uyển thì đầy khỉ. Chuỗi ngọc hẳn đã lọt vào tay một con khỉ cái nào đó."

Nghĩ ra được như vậy rồi, đức Bồ Tát tới tâu với vua, xin giao năm người bị tình nghi cho mình, để mình tự tay xét hỏi.

— Được lắm, bạn hiền trí của ta, nhà vua bảo. Hãy xét hỏi đi.

Đức Bồ Tát gọi người nhà tới, chỉ chỗ giam năm người, dặn:

— Hãy canh giữ họ thật cẩn mật. Nghe hết những gì họ nói với nhau, rồi về báo lại cho ta.

Người nhà làm đúng như lời dặn.

Năm người ngồi với nhau. Quan giữ kho hỏi anh nhà quê:

— Nói đi, đồ khốn kiếp, trước hôm nay tao với mày đã gặp nhau ở đâu bao giờ chưa? Mày đưa chuỗi ngọc cho tao hồi nào?

— Thưa ông lớn, anh nhà quê đáp, cả đời tôi chưa từng có được thứ gì đáng giá, tới cái ghế, cái giường không ọp ẹp cũng chẳng có. Tôi nghĩ có ông giúp thì tôi sẽ thoát nạn, nên mới khai như thế. Xin ông đừng giận tôi.

Tới lượt quan tư tế hỏi quan giữ kho:

— Thế còn ông, cái thứ mà thằng cha này chưa hề đưa cho ông, sao ông lại bảo là ông đưa cho tôi?

— Tôi chỉ nói thế vì nghĩ rằng hai ta đều là quan lớn trong triều, có hai ta đứng chung với nhau thì việc gì cũng sớm xong.

— Này ông bà-la-môn, quan nhạc trưởng hỏi quan tư tế, thế ông đưa ngọc cho tôi hồi nào?

— Tôi chỉ nói thế, quan tư tế đáp, vì nghĩ có ông ở đây thì thời gian trôi qua cũng dễ chịu hơn.

Cuối cùng, nàng vũ nữ nói:

— Ôi, cái lão nhạc trưởng khốn kiếp kia, lão biết thừa là lão chưa từng tới nhà tôi, tôi cũng chưa từng tới nhà lão. Vậy lão đưa chuỗi ngọc cho tôi hồi nào mà lão khai như thế?

— Giận làm gì, cô em, quan nhạc trưởng nói. Năm chúng ta còn phải ở chung với nhau một thời gian, thôi thì cứ vui vẻ mà sống với nhau cho qua ngày.

Người nhà về báo lại câu chuyện ấy. Đức Bồ Tát tin chắc cả năm người đều vô tội, kẻ lấy chuỗi ngọc chính là một con khỉ cái. "Ta phải tìm cách làm cho nó đánh rơi chuỗi ngọc," chàng nghĩ.

Chàng cho làm thật nhiều chuỗi hạt cườm. Rồi chàng cho bắt một đám khỉ, đeo những chuỗi hạt cườm vào cổ, vào tay, vào chân chúng, rồi thả ra. Trong khi ấy, con khỉ cái có tội vẫn ngồi trên cây canh giữ kho báu của nó. Đức Bồ Tát sai người canh chừng thật kỹ mọi con khỉ trong vườn, hễ thấy con nào đeo chuỗi ngọc trai bị mất thì doạ cho nó đánh rơi xuống.

Được diện đồ trang sức mới, lũ khỉ kia nghênh ngang đi khắp nơi, rồi tới chỗ con khỉ trộm, khoe khoang đồ đẹp. Lòng ghen tị lấn át cả sự khôn ngoan, khỉ cái thốt lên:

— Ối dào, toàn hạt cườm thôi mà!

Rồi nó lấy chuỗi ngọc trai thật của mình ra đeo vào cổ. Những người canh chừng trông thấy ngay, liền doạ cho nó đánh rơi chuỗi ngọc, nhặt lấy mang về cho đức Bồ Tát. Chàng mang chuỗi ngọc tới dâng vua, tâu:

— Tâu bệ hạ, chuỗi ngọc đây. Năm người bị giam đều vô tội. Kẻ lấy chuỗi ngọc là một con khỉ cái trong vườn thượng uyển.

— Làm sao khanh biết được chuyện ấy? Nhà vua hỏi. Làm sao khanh lấy lại được chuỗi ngọc?

Đức Bồ Tát kể lại đầu đuôi câu chuyện. Nhà vua cảm tạ đức Bồ Tát, nói:

— Đặt khanh vào chỗ này thật là đúng người đúng việc.

Rồi vua đọc câu kệ ngợi khen đức Bồ Tát:

— Ra trận thì người ta cần sức mạnh của anh hùng. Bàn việc thì cần người điềm tĩnh. Vui chơi thì cần bạn bè vui tính. Nhưng khi gặp cơn nguy khó, thì người ta cần người sáng suốt.

Ngoài những lời ngợi khen và cảm tạ ấy, nhà vua còn ban cho đức Bồ Tát bao nhiêu là của báu, nhiều như mây giông đổ mưa xuống từ trên trời. Suốt một đời dài, vua nghe theo lời khuyên của đức Bồ Tát, bố thí và làm điều lành, rồi ra đi theo nghiệp của mình.

Đức Phật kể xong chuyện này, ngợi khen đức độ của trưởng lão A-nan, rồi cho biết: nhà vua thuở ấy là A-nan, còn vị quan hiền trí chính là Ngài.

— Hết —