Vò cám và người bán đất sét

Chương 3: Vò cám và người bán đất sét

Họ đi rồi, tôi không làm việc tiếp mà về nhà. Lúc ấy vợ con tôi đều không có nhà. Tôi để riêng mười đồng trong hai trăm đồng tiền vàng, còn một trăm chín mươi đồng tôi gói trong một mảnh vải, buộc lại. Giờ phải giấu mảnh vải vào một chỗ an toàn. Nghĩ ngợi kỹ, tôi quyết bỏ nó xuống đáy một cái vò đất lớn đựng đầy cám để ở một góc nhà, nơi tôi đinh ninh vợ con chẳng ai đi tìm. Ít lâu sau vợ tôi về. Gai trong nhà chỉ còn rất ít, nên chẳng nói gì với vợ về hai người bạn, tôi bảo vợ mình đi mua gai.

Tôi ra ngoài. Nhưng trong lúc tôi đi mua, có một người bán thứ đất sét mà các bà dùng để tắm gội đi qua phố, cất tiếng rao.

Vợ tôi đã hết thứ đất ấy, bèn gọi người bán lại. Không có tiền, chị hỏi ông có chịu đổi đất lấy cám không. Người bán xin xem cám. Vợ tôi chỉ cái vò. Thế là mua bán xong xuôi. Chị nhận đất sét, còn người bán mang đi cả cái vò lẫn cám.

Tôi về, vác gai nặng hết sức mang nổi, theo sau là năm người khuân vác cũng chở đầy gai như tôi. Tôi chất đầy cái gác xép đã ngăn sẵn trong nhà. Trả công cho mấy người khuân vác xong, đợi họ đi rồi, tôi ngồi nghỉ một lát cho đỡ mệt. Lúc ấy tôi đưa mắt nhìn về chỗ để vò cám, chẳng thấy nó đâu nữa.

Tôi không sao tả với bệ hạ nỗi sửng sốt của tôi lúc ấy, nó đã khiến tôi ra sao. Tôi cuống quýt hỏi vợ cái vò đâu rồi. Chị kể lại chuyện mua bán, như một việc chị tưởng đã được lời nhiều lắm.

— Trời ơi, người đàn bà khốn khổ! Tôi kêu lên. Mình không biết mình đã gây hại cho tôi, cho mình, cho các con ra sao, khi làm một vụ mua bán khiến cả nhà mất trắng không còn đường gỡ! Mình tưởng chỉ bán có cám, mà cùng với cám, mình đã làm giàu cho tay bán đất sét kia thêm một trăm chín mươi đồng tiền vàng, số tiền ông Xa-đi cùng người bạn vừa tặng tôi lần thứ hai đấy!

Biết mình vô tình phạm lỗi lớn, vợ tôi suýt nữa tuyệt vọng. Chị than khóc, đấm ngực, bứt tóc, xé áo đang mặc.

— Khốn khổ thân tôi, chị kêu lên, phạm lỗi tày đình thế này mà tôi còn đáng sống sao? Tôi biết tìm người bán đất ấy ở đâu? Tôi đâu có quen ông ta. Ông ta mới đi qua phố nhà mình có lần này thôi, có khi tôi chẳng bao giờ gặp lại nữa. Ôi, mình ơi, chị nói thêm, mình cũng có lỗi lớn. Sao một việc hệ trọng thế mà mình lại giấu tôi? Nếu mình cho tôi biết điều bí mật thì đâu có chuyện này.

Tôi chẳng kể hết được với bệ hạ mọi lời nỗi đau khiến chị nói ra lúc ấy. Bệ hạ hẳn biết đàn bà lúc đau khổ thì hùng biện tới mức nào.

— Mình ơi, tôi bảo chị, bình tĩnh lại đi. Mình không hiểu là mình khóc lóc kêu la thế sẽ kéo cả hàng xóm tới sao? Chẳng cần để họ biết những nỗi xui xẻo của mình. Họ chẳng chia sẻ nỗi bất hạnh hay an ủi gì mình đâu, mà còn thích thú chế giễu cái khờ dại của mình và của tôi. Cách tốt nhất là giấu kín chuyện mất của này, kiên nhẫn chịu đựng sao cho chẳng lộ ra chút gì, và vâng theo ý Thượng đế. Trái lại, ta hãy ngợi khen Người, vì trong hai trăm đồng tiền vàng Người ban, Người chỉ lấy lại một trăm chín mươi, còn rộng lòng để lại cho ta mười đồng. Số tiền ấy tôi vừa dùng vào việc, cũng giúp nhà ta đỡ được phần nào.

Lý lẽ của tôi dù hay, lúc đầu vợ tôi vẫn khó lòng nghe. Nhưng thời gian, thứ làm dịu cả những nỗi đau lớn nhất, tưởng như không chịu nổi, cuối cùng cũng khiến chị nguôi.

— Nhà mình sống nghèo, đúng thế, tôi bảo chị. Nhưng người giàu có gì mà mình không có? Chẳng phải mình cũng thở chung một bầu không khí? Chẳng phải mình cũng được hưởng cùng ánh sáng, cùng hơi ấm mặt trời? Vài tiện nghi họ có hơn mình có thể khiến mình ghen tị với hạnh phúc của họ, nếu họ không chết như mình chết. Nghĩ cho kỹ, có lòng kính sợ Thượng đế, điều ta phải giữ trên hết, thì cái hơn của họ chẳng đáng là bao, ta chẳng nên bận lòng.

Tôi không làm bệ hạ mỏi tai thêm với những suy nghĩ luân lý của mình nữa. Vợ chồng tôi an ủi nhau, tôi tiếp tục làm việc, lòng thanh thản như chưa hề mất mát gì nhục nhã đến thế, hai lần liền nhau.

Điều duy nhất khiến tôi buồn, mà khá thường xuyên, là khi tự hỏi mình sẽ chịu nổi mặt ông Xa-đi thế nào khi ông tới hỏi tôi đã dùng hai trăm đồng tiền vàng của ông ra sao, nhờ lòng hào phóng của ông mà làm ăn khấm khá tới đâu. Tôi chẳng thấy cách nào khác ngoài đành chịu xấu hổ, tuy lần thứ hai này cũng như lần đầu, tôi chẳng có lỗi gì trong tai hoạ ấy.

Lần này hai người bạn để lâu hơn lần trước mới tới hỏi thăm tin tức về tôi. Xa-át đã nhắc nhiều lần với Xa-đi, nhưng Xa-đi cứ hoãn mãi.

— Càng hoãn lâu, ông nói, Ha-xan càng giàu thêm, và tôi càng hả dạ hơn.

Xa-át không cùng ý nghĩ ấy về hiệu quả lòng hào phóng của bạn.

— Vậy là anh tin, ông đáp, rằng lần này Ha-xan sẽ dùng quà của anh tốt hơn lần trước? Tôi khuyên anh đừng tự tin quá, kẻo nếu thấy điều ngược lại thì anh càng thấy nhục.

— Nhưng, Xa-đi nhắc lại, đâu phải ngày nào cũng có diều hâu cướp khăn quấn đầu. Ha-xan đã bị một lần, hẳn anh ta đã đề phòng để không bị lần thứ hai.

— Tôi chẳng nghi ngờ điều ấy, Xa-át đáp, nhưng, ông nói thêm, một tai nạn khác nào đó mà cả anh lẫn tôi chẳng tưởng tượng nổi có thể đã xảy ra. Tôi nói lại lần nữa, anh hãy bớt vui đi, đừng vội đoán trước Ha-xan gặp may hơn là gặp rủi. Nói cho anh biết tôi nghĩ gì, và xưa nay vẫn nghĩ, dù anh có không ưa niềm tin ấy của tôi, tôi có linh cảm anh sẽ không thành, còn tôi sẽ thành hơn anh, trong việc chứng minh một người nghèo có thể giàu lên bằng bất cứ cách nào khác ngoài tiền.

Cuối cùng một hôm, Xa-át đang ở nhà Xa-đi, sau một hồi tranh cãi, Xa-đi nói:

— Thế là quá đủ, ngay hôm nay tôi muốn biết rõ sự tình. Đã tới giờ đi dạo, đừng để lỡ, ta đi xem ai trong hai ta thua cuộc.

Hai người bạn lên đường. Tôi thấy họ từ xa, bồi hồi tới mức suýt bỏ việc chạy đi trốn cho khỏi phải gặp họ. Tôi chăm chú vào việc, làm như không trông thấy họ. Mãi tới khi họ tới thật gần, chào tôi lời bình an, tôi không thể lờ đi cho phải phép, mới ngước lên nhìn. Rồi tôi cúi xuống ngay, kể cho họ nghe tai hoạ mới nhất của tôi với đủ mọi chi tiết, cho họ biết vì sao họ thấy tôi vẫn nghèo như lần đầu gặp.

Kể xong, tôi nói thêm:

— Các ông có thể bảo tôi lẽ ra phải giấu một trăm chín mươi đồng tiền vàng ở chỗ khác, chứ không phải trong một vò cám mà ngay hôm ấy bị mang ra khỏi nhà. Nhưng cái vò ấy đã ở nhà tôi bao nhiêu năm, vẫn dùng vào việc ấy. Mỗi lần vò đầy, vợ tôi bán cám, cái vò vẫn ở lại. Làm sao tôi đoán được đúng hôm ấy, lúc tôi vắng nhà, lại có một người bán đất sét đi qua, vợ tôi lại không có tiền, lại đổi chác như vậy? Các ông có thể bảo tôi lẽ ra phải báo cho vợ biết. Nhưng tôi không bao giờ tin những bậc khôn ngoan như các ông lại khuyên tôi như thế. Còn chuyện không giấu chỗ khác, tôi lấy gì chắc chắn rằng giấu chỗ khác thì an toàn hơn? Thưa ông, tôi quay sang Xa-đi, Thượng đế không muốn lòng hào phóng của ông làm tôi giàu lên, vì một lẽ bí nhiệm nào đó của Người mà chúng ta không nên tìm hiểu. Người muốn tôi nghèo chứ không muốn tôi giàu. Dù vậy tôi vẫn mang ơn ông như thể lòng hào phóng ấy đã có kết quả trọn vẹn như ông mong.

Tôi im lặng. Xa-đi lên tiếng:

— Ha-xan, giả như tôi muốn tin mọi điều anh vừa kể đều thật như anh muốn chúng tôi tin, chứ không phải để che giấu thói ăn chơi hay sự hoang phí của anh, như có thể lắm, thì tôi cũng sẽ không đi xa thêm, không cố chấp làm một cuộc thử có thể làm tôi khánh kiệt. Tôi không tiếc bốn trăm đồng tiền vàng đã bỏ ra để thử kéo anh khỏi cảnh nghèo. Tôi làm thế vì Thượng đế, chẳng mong anh đền đáp gì ngoài niềm vui đã làm điều tốt cho anh. Nếu có điều gì khiến tôi ân hận, thì đó là đã chọn anh chứ không chọn một người khác, có lẽ biết tận dụng hơn.

Rồi quay sang bạn, ông nói tiếp:

— Xa-át, qua lời tôi vừa nói, anh có thể biết tôi chưa chịu thua anh hẳn. Nhưng anh cứ tự do thử điều anh bấy lâu vẫn cãi tôi. Anh hãy cho tôi thấy có những cách khác ngoài tiền làm nên cơ nghiệp cho một người nghèo, theo cách tôi hiểu và anh hiểu. Và đừng tìm ai khác ngoài Ha-xan. Anh cho anh ta gì đi nữa, tôi cũng không tin anh ta giàu hơn được những gì bốn trăm đồng tiền vàng đã không làm nổi.

Xa-át cầm trong tay một cục chì, đưa cho Xa-đi xem.

— Anh đã thấy tôi nhặt cục chì này ngay dưới chân, ông nói. Tôi sẽ cho Ha-xan, anh sẽ thấy nó giúp được anh ta những gì.

Xa-đi phá lên cười chế nhạo Xa-át.

— Một cục chì! Ông kêu lên. Này, với Ha-xan nó đáng giá được bao nhiêu, một đồng xu là cùng, mà một đồng xu thì anh ta làm được gì?

Xa-át đưa cục chì cho tôi, nói:

— Cứ để Xa-đi cười, anh cầm lấy đi. Rồi sẽ có ngày anh kể cho chúng tôi nghe nó đã mang lại may mắn gì cho anh.

Tôi tưởng Xa-át nói đùa, làm thế chỉ để vui. Dù vậy tôi vẫn nhận cục chì, cảm ơn ông, và cho ông vừa lòng, tôi bỏ nó vào túi áo, coi như làm cho có. Hai người bạn rời tôi đi dạo nốt, còn tôi tiếp tục làm việc.

— Hết chương 3 —